Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The influence of educational, economic, and psychological
factors in regulating the social behavior of juveniles
Koldosh SAIDOV
1
Uzbekistan
–
Finnish Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The most effective way to anticipate and mitigate the
consequences of problematic social phenomena is by
eliminating their underlying causes and conditions, as well as
by developing and implementing targeted strategies. In this
regard, combating youth offenses and crime plays a pivotal role
as a methodological cornerstone of prevention one that must be
considered inextricably linked to a society
’
s economic, social,
and political development.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
upbringing and personal
spirituality,
juvenile delinquency,
youth delinquency,
deviant behavior,
criminal behavior,
child socialization,
unhealthy social
environment in the family.
Voyaga yetmaganlarning ijtimoiy xatti-harakatlarini
tartibga solishda tarbiyaviy, iqtisodiy va psixologik
omillar ta
’
siri
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarbiya va shaxsiy
ma
’
naviyat,
voyaga yetmaganlar
huquqbuzarligi,
yoshlardagi delinkventlik,
deviant xulq-atvor,
kriminal xatti-harakatlar,
bolaning ijtimoiylashuvi,
oiladagi noso
g‘
lom ijtimoiy
muhit.
Jamiyat uchun muammoli ijtimoiy salbiy hodisalarni
oldindan bilish va ularning oqibatlarini yengishning eng
samarali natijalari bu ularning paydo b
o‘
lish sabablari va
shartlarini bartaraf etish, uning aniq va maqsadli strategiyasini
ishlab chiqish hamda uni amalga oshirishdan iboratdir.
Yoshlar huquqbuzarligi va jinoyatchiligiga qarshi kurash
jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy rivojlanishi bilan uzviy
bo
g‘
liq holda k
o‘
rib chiqilishi kerak b
o‘
lgan profilaktikaning
metodologik asoslari sifatida muhim rol
o‘
ynaydi.
1
Researcher, Uzbekistan
–
Finnish Pedagogical Institute. Samarkand, Uzbekistan. E-mail: saidovquldosh@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
492
Влияние
образовательных,
экономических
и
психологических факторов на регуляцию социального
поведения несовершеннолетних
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
воспитание и личная
духовность,
несовершеннолетние
правонарушения,
делинквентность
молодежи,
девиантное поведение,
криминальное поведение,
социализация ребенка,
нездоровая социальная
среда в семье.
Наиболее эффективными результатами прогнозирования
и преодоления последствий проблемных социальных
негативных явлений для общества являются устранение
причин и условий их возникновения, разработка и
реализация их целевой стратегии.
Борьба
с
молодежными
правонарушениями
и
преступностью играет важную роль как методологическая
основа профилактики, которая должна рассматриваться в
неразрывной связи с экономическим, социальным и
политическим развитием общества.
O‘
zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha b
o‘
lgan uzoq muddatli strategik
rejasida “barkamol shaxsni shakllantirish” va jamiyatning ijtimoiy jipsligini
mustahkamlash asosiy vazifa sifatida belgilab q
o‘
yilgan. Jamiyatning ruhiyatiga salbiy
ta
’
sir k
o‘
rsatadigan
g‘
oyalarga qarshi kurashish, yoshlar ongiga an
’
anaviy va universal
qadriyatlarni singdirish hamda madaniy merosni saqlash bu strategiyaning muhim
jihatlari hisoblanadi [1].
Maktab yoshidagi yoshlar va
o‘
smirlar tomonidan jinoyat sodir etishning asosiy
sabablaridan biri
–
ularda tarbiya va shaxsiy ma
’
naviyatning salbiy
o‘
zgarishi natijasida
huquqiy ongidagi kamchiliklar va kriminogen motivatsiya bilan bo
g‘
liq holda ongning
o‘
zgarishiga ta
’
sir k
o‘
rsatishdan iborat b
o‘
ladi. Voyaga yetmaganlarda huquqqa zid xatti-
harakatlar k
o‘
pincha tashqi salbiy ta
’
sirlar natijasida shakllanadi. Shu bilan birga, katta
yoshdagilar tomonidan voyaga yetmaganlarni jinoyatlarga jalb qilish holatlari mavjud.
Bugungi kunda
o‘
smirlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning yarmi ular
o‘
rtasida tashkil etilgan guruhlar tomonidan amalga oshirilmoqda. Bunday guruhlar soni
k
o‘
p b
o‘
lmasada, ular jamiyat uchun katta ijtimoiy xavf tu
g‘
diradi.
Tadqiqotchi G. Bochkarevaning fikricha, yoshlar
o‘
rtasidagi jinoiy guruhlar
o‘
smirning shaxsiga salbiy ta
’
sir qiladi, shuningdek, k
o‘
pincha jinoyat kattalarning
bevosita ta
’
siri ostida sodir etiladi.
O‘
smirlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning
tashkilotchilari k
o‘
pincha kattalar b
o‘
lib, bu jinoyat tajribasining yosh avlodga
o‘
tishiga
sabab b
o‘
ladi.
O‘
smirlar tomonidan sodir etilgan guruh jinoyatlarining har uchinchisida
kattalar jinoyatchilari ishtirok etgan [2].
Bu yerda savol tu
g‘
iladi: yoshlarning jinoyat sodir etishida ularning yosh
xususiyatlari qanday ahamiyatga ega? Bu savolga ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan
yondashish t
o‘g‘
ri b
o‘
ladi. Kriminologiya darsligida keltirilishicha, Rossiyada 2015
–
2020-yillarda jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarning 20 foizini 13-15; 80 foizini esa
16-17 yoshdagilar tashkil qilgan. Shuningdek, jinoyat sodir etganlarning 8 foizi qizlar
ekanligi qayd etilgan. Shundan k
o‘
rinib turibdiki, jinoyat sodir etishda
o‘
smirlik davri
yetakchi rol
o‘
ynaydi.
Voyaga yetmagan huquqbuzarning shaxsiy xususiyatlarini tahlil qilish shuni
k
o‘
rsatadiki,
o‘
smirlik davri shaxs shakllanishidagi muhim bosqich b
o‘
lib, k
o‘
plab
psixologik
o‘
zgarishlar bilan ajralib turadi. Ushbu davrda
o‘
smirlar his-tuy
g‘
ularining
beqarorligi va atrof-muhit bilan zidlik holatlarini boshdan kechiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
493
Bir qator psixologlar va kriminologlarning tadqiqotlariga k
o‘
ra, balo
g‘
atga
yetmagan huquqbuzarlarning shaxsi quyidagi
o‘
ziga xos xususiyatlarga ega b
o‘
ladi:
–
oila va ta
’
lim muassasasida beparvolik sababli kognitiv yetishmovchilik. Yuzaki
baho berishda
o‘
smirlar aqliy zaiflik taassurotini uy
g‘
otadi. Biroq, ular ijtimoiy jihatdan
faol b
o‘
lib, boshqalarni manipulyatsiya qilish yoki vaziyatdan
o‘
z manfaatlari y
o‘
lida
foydalanish qobiliyatiga ega.
–
hamdardlik (empatiya) hissining yetishmasligi, boshqalarning his-tuy
g‘
ulariga
befarqlik, ular bilan chuqur munosabat
o‘
rnatish va ushlab turish qobiliyatining y
o‘
qligi.
–
ixtiyoriy harakat va mehnatsiz zavq olish istagi, tashqi stimulatsiyaga yuqori
sezuvchanlik. Bunday shaxslar zerikishni alkogol yoki psixofaol moddalar ta
’
siridagi
kayfiyat bilan almashtirishga moyil.
–
g‘
azabga moyillik va notinch,
o‘
zgaruvchan kayfiyat. Tashqi vaziyatlarga nisbatan
kuchaytirilgan agressiv reaksiyalar. Individual va guruh shafqatsizligiga moyillik.
–
umumbashariy qadriyatlarga befarqlik yoki ularni tan olmaslik, ijtimoiy-huquqiy
nigilizm va antisotsial xatti-harakatlarga moyillik.
- egoentrizm,
o‘
z harakatlarini oqlash va boshqalarni ayblashga urinish. Jinoyiy
harakatlarning ijtimoiy oqibatlari uchun shaxsiy aybdorlik hissining y
o‘
qligi.
–
katta yoshli huquqbuzarlar yoki jinoyat guruhlari ta
’
siri ostida b
o‘
lish, erta
chekuvchilik, alkogolizm va giyohvandlik kabi zararli odatlarning yuzaga kelishi.
Psixolog I.M. Hakimovaning ta
’
kidlashicha,
o‘
smirlarida z
o‘
ravonlikka moyillik erta
bolalikda shakllanadi. Bu jarayon bolaning oiladagi
o‘
rniga bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Ota-ona
tomonidan bolaning rad etilishi, yetarli darajada e
’
tibor va muhabbat k
o‘
rsatilmasligi
bolada qaramlik hissini kuchaytiradi. Oiladagi ehtiyojlar qondirilmasligi va shu sababli
ruhiy-ijtimoiy rivojlanishdagi salbiy
o‘
zgarishlar yosh huquqbuzar shaxsini
shakllantirishga olib keladi.
Ruhiy moslashuv
o‘
smirning
o‘
z atrofidagi odamlar bilan
o‘
zaro munosabatlarini
shakllantirish va ular bilan t
o‘g‘
ri aloqalar
o‘
rnatish qobiliyatini qamrab oladi. Bu jarayon
o‘
smirning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri ta
’
sir k
o‘
rsatadi [3].
Yoshlardagi delinkventlik
–
bu qonunbuzarlik bilan bo
g‘
liq noj
o‘
ya xatti-
harakatlardir. Yoshlar orasidagi delinkventlik, odatda, ularning turli ijtimoiy normalarni
buzishlari, jinoyiy y
o‘
lga kirishi bilan namoyon b
o‘
ladi. Delinkvent xatti-harakat
k
o‘
pincha
o‘
smirlarda namoyon b
o‘
lib, ular spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar
iste
’
moli, jamiyat mulkini buzish va boshqa qonunbuzarliklarda ishtirok etish bilan
birgalikda keladi.
Axloqiy moslashuvning y
o‘
qolishi allaqachon kichik yoshlardayoq ijtimoiy
institutlar, jumladan, oila va maktab vazifalarini bajara olmasligi va ijtimoiy rollarni
o‘
zlashtirishdagi
muammolarda
namoyon
b
o‘
ladi.
Moslashuv
y
o‘
qotishning
xususiyatlariga qarab uni patogen, psixologik-ijtimoiy va ijtimoiy dezadaptatsiya deb
tasniflash mumkin. Bu kabi noj
o‘
ya xatti-harakatlarning oldini olish uchun oila va ta
’
lim
muassasalarida tizimli ravishda profilaktika ishlarini y
o‘
lga q
o‘
yish zarur deb
hisoblaymiz.
O‘
smirlar muhitida deviant xulq-atvor
o‘
smirlardagi inqiroz holatiga mos ravishda
rivojlanadi. Ikkinchidan, bu xulq-atvorning kengayishiga yoshlar xulqidagi turli
submadaniy
o‘
zgarishlar sabab b
o‘
lmoqda, chunki ba
’
zi hududlarda deviant hisoblangan
xatti-harakatlar me
’
yor deb qabul qilinadi. M.V.Butova va boshqa bir qancha olimlarning
fikricha,
o‘
smir inqiroz holatini hal qilishi albatta deviantlik holati orqali amalga
oshiriladi. Chunki
o‘
smir bu urf-odatlarning
o‘
zgarishiga tashabbuskor b
o‘
lib,
o‘
sishini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
494
ta
’
minlovchi hisoblanadi. Bundan tashqari, ijtimoiy o
g‘
ish jamiyat qarama-qarshiligida
juda muhim rol
o‘
ynaydi. Bir tomondan, u barqaror jamiyat uchun xavf. Boshqa
tomondan, deviant xulq-atvor madaniy adaptatsiya jarayonida ijtimoiy
o‘
zgaruvchanlikni
amalga oshirishda muhim rol
o‘
ynaydi [4].
Uchinchi umumiy deviant xulq-atvor tasnifiga quyidagilar kiradi: jinoyatchilik,
fohishabozlik,
o‘
z joniga qasd qilish, ichkilikbozlik, giyohvandlik. Bu toifadagi
o‘
smirlar turli
k
o‘
rinishdagi kasallanishlar bilan ifodalanadi. E
’
tiborsizlik, turli o
g‘
ma harakatlar, jamiyat
hodisalariga nisbatan beparvolik (masalan, bolaning oldirilishi yoki turli madaniyatlarda
turli davrlarda gomoseksualizmga munosabat) bunga misol b
o‘
lishi mumkin.
Agar bunday
o‘
smirlarning xulq-atvor stereotiplariga nazar tashlansa, ularning
bolalik davrida psixoz yoki psixosomatik kasalliklar bilan bo
g‘
liq munosabatlaridagi
jarohatlovchi buzilishlarni kuzatish mumkin. Bunday bolalarni yoshlik davrida
sevishmagan, e
’
tibordan mahrum b
o‘
lganlar. Hech b
o‘
lmasa, ularga yetarlicha e
’
tibor
berilm
agan, tarbiyasi “qo‘ldan chiqib ketgan”.
Bunday
o‘
smirlar yetishmovchilikning
ekstremal holatini, kattalar tomonidan muloqot va e
’
tibor yetishmasligini boshdan
kechirganlar. Buning fojiali oqibati esa
–
ularning ruhiy tuzilishidagi kuchli
yetishmovchilik b
o‘
lgan.
Ilmiy va amaliy tahlillarga k
o‘
ra: bola rivojlanish jarayonida
o‘
ziga xos o
g‘
ma xulq-
atvor parametrlarini belgilashi mumkin: maqsadsiz yashash, beparvolik, kelajakka
intilishlarining sustligi, oddiy qiziqishlar orqali yashash. Ular jamiyat tomonidan qabul
qilingan barqaror qadriyatlarni rad etadilar,
o‘
qishga va bilim olishga intilishlari
susayadi.
O‘
smir delinkventligi asosan tengdoshlar bilan munosabatlarda aks etib,
atrofdagi odatdagi yoshlar bilan aloqalarni ham salbiy ta
’
sirga olib keladi. Bunday
o‘
smirlarning k
o‘
pchiligida oilada noso
g‘
lom psixologik muhit hukm suradi. Asosan
o‘g‘
il
bolalar orasida yuzaga keladigan o
g‘
ma xulq-atvor 50% hollarda ichkilikbozlikka berilish
orqali shakllanadi va bu
o‘
smirlar orasidagi ijtimoiy munosabatlar yuqori darajada
konfliktli b
o‘
ladi.
Xususan,
delinkvent
xarakterdagi
o‘
smirlarning
xarakterida
quyidagi
o‘
zgarishlarga guvoh b
o‘
lishimiz mumkin: atrofdagilar bilan konfliktga kirishish,
kattalarning aytganlarini qilmaslik, aksariyat yoshlarning ehtiyojlari pasayib ketishi. Ular
o‘
zini oshkora namoyon qilishga intiladilar va qoniqish hosil qilmagan tomonlarini faol
ravishda chiqaradilar. Deviant tipdagi
o‘
smirlar
o‘
z atrofidagi odatdagi bolalar bilan
munosabatlarda ularga salbiy ta
’
sir
o‘
tkazadilar.
Deviant xulq-atvorning asosiy k
o‘
rinishlari quyidagicha belgilanadi:
–
Kriminal xatti-harakatlar asta-sekin yi
g‘
ilib, shaxsda o
g‘
ir salbiy fazilatlarning
shakllanishiga olib keladi;
–
Maxsus holatlar va faoliyatlarning t
o‘g‘
ri kelishi omillari, t
o‘g‘
rilanish jarayonlari
va
o‘
zaro kriminal sifatlar rivojlanishi va qayd etilishi;
–
Ta
’
lim sharoitlarining ta
’
siri va kriminal fazilatlarning yi
g‘
ilishi
o‘
smirlar
rivojlanish jarayoniga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Bunda
o‘
smirlar xulq-atvorga oid
munosabatlarni shakllantirish orqali jamiyat normalariga zid keladilar.
O‘
smirning
manzilsiz, rejasiz va yuqori darajada fikrsiz rivojlanishi, unga deviant xulqning
shakllanishini ta
’
minlovchi asosiy omillardan biridir.
Shunday qilib, bolaning ijtimoiy rivojlanishi ikki y
o‘
nalishda
o‘
tadi: moslashuv
(ijtimoiy-madaniy tajribani, madaniyatni
o‘
zlashtirish) va individuallashuv (mustaqillik,
o‘
ziga xoslikka erishish). Zamonaviy fan doirasida ijtimoiylashuv tushunchasi inson
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
495
shaxsining moslashuvi va individuallashuvi jarayonlarini bo
g‘
laydi. Bola
o‘
ziga xos
jamiyat sharoitlariga moslashuvi yoki undan ajralib chiqishi (individuallashuvi)
ijtimoiylashuv jarayonining mazmunini tashkil etadi. Moslashish subyekt va ijtimoiy
muhitning
o‘
zaro faol hamkorlik jarayoni va natijasi sifatida yuzaga keladi (J. Piaje,
R. Merton) A.Ye. Klimanova [5].
Bolani ijtimoiylashuv jarayonida unga ta
’
sir k
o‘
rsatadigan asosiy omil
–
bu ijtimoiy
muhitdir. Bola bu muhitni asta-sekin
o‘
zlashtiradi. Bola tu
g‘
ilgandan keyin avval oila
ichida rivojlansa, keyinchalik turli muhitlarda: maktabgacha ta
’
lim muassasalari, maktab,
maktabdan tashqari tarbiya muassasalari va k
o‘
ngilochar joylarda rivojlanishni davom
ettiradi. Bola ul
g‘
aygan sari uning ijtimoiy muhiti kengayib boradi. U qanchalik k
o‘
p
muhitlarni
o‘
zlashtirsa, shunchalik kengroq sohani egallashga harakat qiladi. Bola
o‘
ziga
qulay b
o‘
lgan, uni tushunadigan va hurmat qiladigan muhitni izlashga intiladi. Shu
sababli u bir muhitdan boshqa bir muhitga
o‘
tishi mumkin. Muhit bolaning
ijtimoiylashuvi va ijtimoiy tajriba orttirishida muhim ahamiyatga ega.
Bolaning xulq-atvor mexanizmlarini
o‘
zlashtirishi uning ijtimoiy munosabatlarga
muvaffaqiyatli moslashuvini ta
’minlaydi. “Ijtimoiy moslashuv” deganda shaxsning
ijtimoiy muhitdagi sharoitlarga moslashuvi tushuniladi. Ijtimoiy moslashuv bolaning
muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvining sharti va natijasi hisoblanadi.
Tarbiya jarayonida bolalar ijtimoiylashuviga ta
’
sir qiluvchi boshqa omillar: muhit,
OAVlari, madaniyatlar inobatga olinadi. Ammo shuni yodda tutish lozimki, tarbiya
boshqa ijtimoiy omillar orasida
o‘
z
o‘
rniga ega b
o‘
lib, ularning
o‘
rnini t
o‘
liq t
o‘
ldira
olmaydi va ularni bekor ham qila olmaydi. Tarbiyaning bola rivojlanishiga ta
’
siri vaqt
o‘
tishi bilan
o‘
zgaradi. Bola qanchalik kichik b
o‘
lsa, tarbiya uning shakllanishiga
shunchalik k
o‘
p ta
’
sir qiladi. Vaqt
o‘
tgan sari tarbiyaning bola shakllanishidagi hissasi
kamayib boradi. Shu paytda bolada turli ijtimoiy qadriyatlarni tanlashdagi mustaqilligi
ortadi. Tashqi tarbiyaviy omillarning ta
’
siri pasayadi, ammo boshqa bir jarayon
–
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash rivojlana boshlaydi. Bola
o‘
z shaxsini mukammallashtirish,
o‘
zini
rivojlantirish b
o‘
yicha mustaqil faoliyatini anglaydi. Shunday qilib, bolaning jamiyatda
o‘
sishi va rivojlanishi jarayonida uning ijtimoiylashuvi sodir b
o‘
ladi. Agar bu jarayon r
o‘
y
bermasa, uning aksi
–
dezadaptatsiya r
o‘
y beradi. Bunday holatda esa bolani ijtimoiy
reabilitatsiya qilishga ehtiyoj tu
g‘
iladi.
Oiladagi salbiy, beshafqat muhit va ma
’
lum turdagi voyaga yetmaganlardagi
q
o‘
polik, yovvoyi xulq, sovuq munosabat kabi illatlarning paydo b
o‘
lishiga zamin
yaratadi. Ular atrofdagilarga nisbatan qarama-qarshi ruhda harakat qilib, tajovuzkorona
buz
g‘
unchilikni namoyon qiladilar. Voyaga yetmaganlar xulqidagi deviantlikning oldini
olish va unga qarshi kurashish maqsadida, ularning nafaqat yosh davri, balki shaxsiy
ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini
o‘
rganish davomida ularni yuqoridagi xususiyatlariga
k
o‘
ra uch guruhga b
o‘
lish mumkin:
Ushbu uch guruhning ijtimoiy-psixologik xossalaridan kelib chiqib, deviant xulqli
voyaga yetmaganlarning ba
’
zi bir
o‘
ziga xosliklarini aniqlash mumkin. Deviant xulqli
voyaga yetmaganlar guruh ichida ularning uchun referent, ya
’
ni ahamiyatli hisoblangan
guruh a
’
zolarining muomala, xulq-atvor va munosabat me
’
yorlarini
o‘
zlashtirishga moyil
b
o‘
lishadi.
Oiladagi noso
g‘
lom ijtimoiy muhit, oilaning asosiy funksiyasi
–
yetuk shaxsni
tarbiyalashga yuzaki qarash yoki umuman bu vazifani bajarmasligiga olib keladi.
Natijada, oiladagi zidiyat va muammolar, ularni bartaraf etishdagi not
o‘g‘
ri harakat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
496
voyaga yetmaganlarning tarbiyasiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi va uning xulqi, xatti-
harakatida salbiy o
g‘
ishlar paydo b
o‘
ladi. Bunday oilalar kriminal, zidiyatli, pedagogik
passiv yoki antipedagogik b
o‘
ladi. Maktab oiladagi ijtimoiy-psixologik muhitdan xabardor
b
o‘
lmasa, ota-onaning xatosini davom ettirib, hatto muammoni yana-da chuqurlashtiradi
va voyaga yetmaganning deviantligini yanada kuchaytiradi.
Shuning uchun, maktabdan bezish deviant xatti-harakatning agresiv va ijtimoiy
passiv k
o‘
rinishi sifatida namoyon b
o‘
ladi. Pedagogik xatolar, ayniqsa,
o‘
qishning ilk
bosqichlarida, shaxs rivojlanishida xarakterning salbiy o
g‘
ishi bilan bo
g‘
liq ijtimoiy-
psixologik muammolarni keltirib chiqaradi. Agar bu muammolar kichik maktab yoshida
bartaraf etilmasa, voyaga yetmagan yoshida ma
’
naviy, axloqiy, ruhiy va ijtimoiy
rivojlanishining salbiy y
o‘
nalish olishi uchun asos b
o‘
ladi. Ya
’
ni, voyaga yetmagan xatti-
harakatidagi agresivlik, tajovuzkorlik, psixoaktiv moddalarni iste
’
mol qilishga moyillik va
virtual dunyoda (kompyuter va internetga tobe b
o‘lish) “najot” izlash, o‘
qishdan b
o‘
yin
tovlash, uydan qochib ketish kabi harakatlarining ildizini oiladan, maktabdan va
maktabdan tashqari muhit hamda shaxslararo munosabatlar mazmunidan izlashga olib
keladi.
Shunday qilib, bola jamiyat qadriyatlarini, avvalo, oilada
o‘
rganadi. Axloq, e
’
tiqod,
insoniy fazilatlar bolada yoshlik cho
g‘
larida shakllanadi. Bola, eng avvalo, ota-onasining
har qanday sharoitda
o‘
zlarini qanday tutishlari, qilayotgan amallaridan
o‘
rnak oladi.
Demak, shunday qilib tahlillardan kelib chiqib jinoiylik va huquqbuzarlikka moyil
o‘
quvchilar oilalarini toifalaymiz:
Oilalarning tarixiy shakllanish darajasidan kelib chiqib, ular shartli ravishda uchta
toifaga b
o‘
linadi.
Birinchi toifa
–
ijtimoiy-ma
’
naviy muhit past darajada b
o‘
lgan oilalar. Bunday
oilalarda ota-ona ichkilikka, narkomaniyaga berilgan, jinoiy javobgarlikka tortilgan,
huquq-tartibot idoralarida doimiy ravishda nazoratda turadi. Shu bilan birga, bunday
oilalar moddiy jihatdan ham kam ta
’
minlangan.
Ikkinchi toifa
–
oilada ma
’
naviy noso
g‘
lom muhit hukmron. Oila boshliqlari, er va
xotin
o‘
rtasida muntazam janjallar b
o‘
lib turadi. Farzandi jinoiy javobgarlikka tortilgan,
boshqa farzandlarning ham jinoyatga va huquqbuzarlikka moyilligi mavjud.
Uchinchi toifa
–
turli sabablarga k
o‘
ra oilada ota yoki ona y
o‘
q (ish izlab chet elga
ketib qolgan yoki vafot etgan). Qanday y
o‘
l bilan b
o‘
lmasin, pul topib, tirikchilik qilish
asosiy maqsad. Moddiy ta
’
minot jihatidan boshqa oilalardan ancha past b
o‘
lib,
farzandlarning ta
’
lim muassasasiga qatnovi ham, bilimlarni
o‘
zlashtirish darajasi ham
yomon.
XULOSA:
1. Psixologiya va pedagogikada voyaga yetmaganlar huquqbuzarligi muammosi
mavjud b
o‘
lib, ushbu muammo
O‘
zbekiston Respublikasida maktab tarbiyasi, pedagogika
va psixologiya fanlariga ham bevosita taalluqlidir. Bugungi kunda qayd etilgan fanlarga
b
o‘
lgan e
’
tiborni yanada kuchaytirish orqali voyaga yetmaganlar huquqbuzarligining
aniq, maqsadli va tizimli mexanizmini yaratishning milliy tavsiyalari ishlab chiqilishi
mumkin.
2. Huquqbuzar
o‘
smirlarning
deviant
xatti-harakatlari
uchun
mavjud
motivatsiyalarni chuqur tahlil qilish orqali ularning xususiyatlari ochib beriladi.
O‘
smirlarda deviant xulqining kelib chiqish sabablarini asosli
o‘
rganish natijasida uni
bartaraf etishning real takliflari va tavsiyalari tayyorlanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
497
3. Huquqbuzar
o‘
smirlarning xatti-harakatlarining motivatsiyasiga ta
’
sir qiluvchi
omillar va sharoitlar mamlakatning ijtimoiy va ma
’
naviy hayot darajasiga chambarchas
bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Umumiy
o‘
rta ta
’
lim muassasalarida shaxsni rivojlantirish fanlari,
shuningdek,
o‘
quvchilarning huquqiy bilim olish sharoiti va imkoniyatlarini sifatini
oshirish orqali voyaga yetmaganlarning gayriijtimoiy xatti-harakatlarini bartaraf
etishning huquqiy-me
’
yoriy bazasi yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 29-
apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF
-5712-son farmoni.
2.
Бочкарева Г. Г. Психологическая характеристика мотивационной сферы
подростков
-
правонарушителей. Сб.: «Изучение мотивации поведения детей и
подростков». М.,1972.
3.
Hakimova I.M., Sirliyev B.N., Ismailova N.,
Stress va agressiya/ O‘quv qo‘llanma–
T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2014.
4.
Бутова
М.В.
Причины
развития
отклоняющегося
поведения
несовершеннолетних: коррекция и профилактика. Вестник Воронежского
института МВД России №2 / 2019.
5.
Климанова А.Е. Концепт социализации в науке. Санкт
-
Петербургский
государственный университет сервиса и экономики (СПбГУСЭ) 191015, УДК
316.614 ББК С5 60.5: Санкт
-
Петербург, ул. Кавалергардская, д. 7, лит. А.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvarda
gi “2022
-2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” PF
-60-
son farmoni.
7.
Quronov M. Milliy tarbiya va yoshlar. G‘oya, mafkura, Monografiya. 2016. Tili:
O‘zbek.
Betlar: 112. Nashriyot: Kamalak. ISBN raqami: 978-9943-4346-4-7.
