Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of assessing the scientific validity and evidentiary
significance of an expert opinion
Murodkosim ESHNAZAROV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article examines the issues of evaluating the scientific
validity and evidentiary significance of an expert reports in
criminal proceedings. It specifically analyzes the concept,
procedure, and conditions for assessing this type of evidence
within the framework of criminal procedure legislation, focusing
on scientific validity as a special requirement for evaluating expert
reports. The research comprehensively analyzes the scientific
perspectives of both national and foreign researchers regarding
the significance-based assessment of expert reports as the final
stage of evaluation. Through detailed investigation, the study
identifies the distinctive features of expert reports compared to
other institutions of criminal procedural law, drawing conclusions
about their purpose, scope of application, legal essence, and
impact. The research includes a comparative analysis of foreign
legislation and develops proposals and recommendations for
implementing this institution into national legislation. The article
proposes necessary legislative changes to improve the institution
of expert report assessment, considering both theoretical
foundations and practical applications in the criminal justice
system.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp532-540
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
expert report,
assessment of expert
reports,
expert,
examination,
scientific validity,
evidentiary significance.
1
Independent Researcher, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
533
Эксперт хулосасидан фойдаланишда унинг илмий
асосланганлиги ва далилий аҳамиятини баҳолаш
масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
эксперт хулосаси,
эксперт хулосасини
баҳолаш,
эксперт,
экспертиза,
илмий асосланганлик,
далилий аҳамият.
Мазкур мақолада жиноят ишларини юритишда эксперт
хулосасининг
илмий
асосланганлиги
ва
далилий
аҳамиятини баҳолаш масалалари тадқиқ этилган. Хусусан,
жиноят-процессуал қонунчилигимизда эксперт хулосасини
баҳолашга қўйилган махсус талаб сифатида далилларнинг
мазкур турини илмий асосланганлиги нуқтаи назаридан
баҳолаш тушунчаси, тартиби ва шартлари муҳокама
қилинган. Шунингдек, мақолада эксперт хулосасини
баҳолашнинг охирги босқичи сифатида уни аҳамияти
нуқтаи назаридан баҳолашга оид миллий ва хорижий
олимларнинг илмий қарашлари таҳлил қилинган. Тадқиқот
натижасида эксперт хулосасининг жиноят-процессуал
ҳуқуқининг бошқа институтларидан фарқли жиҳатлари
аниқланган, унинг мақсади, қўлланиш доираси, юридик
моҳияти ва таъсири бўйича хулосалар чиқарилган. Хорижий
давлатлар қонунчилиги ўрганилиб, ушбу институтни
миллий қонунчиликка имплементация қилиш бўйича
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Эксперт хулосасини
баҳолаш институтини такомиллаштириш учун зарур бўлган
қонунчилик ўзгартиришлари таклиф этилган.
Вопросы
оценки
научной
обоснованности
и
доказательной значимости экспертного заключения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
экспертное заключение,
оценка экспертного
заключения,
эксперт,
экспертиза,
научная обоснованность,
доказательная
значимость.
В данной статье рассмотрены вопросы оценки научной
обоснованности и доказательной значимости экспертного
заключения при производстве по уголовным делам.
В частности, исследованы понятие, порядок и условия оценки
данного вида доказательств с точки зрения научной
обоснованности как особого требования к оценке экспертного
заключения в уголовно-процессуальном законодательстве. В
рамках исследования проанализированы научные взгляды
отечественных и зарубежных ученых на оценку экспертного
заключения с точки зрения его значимости как
заключительного этапа оценки. В результате исследования
выявлены
отличительные
особенности
экспертного
заключения от других институтов уголовно-процессуального
права, сделаны выводы относительно его цели, сферы
применения, юридической сущности и воздействия. Изучено
законодательство
зарубежных
стран,
разработаны
предложения и рекомендации по имплементации данного
института в национальное законодательство. Предложены
необходимые
законодательные
изменения
для
совершенствования
института
оценки
экспертного
заключения.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
534
Жиноят ишларини юритишда далилларнинг бир қанча турлари мавжуд
бўлиб, уларнинг барчаси ўзига хос хусусиятларга эга. Шу сабабли қонун чиқарувчи
далилларни баҳолашнинг умумий қоидаларидан ташқари айнан муайян
далилларгагина татбиқ этиладиган қўшимча қоидаларни ҳам белгилайди.
Шу каби қоидалардан бири – бу эксперт хулосасини умумий мезонлар (ишга
алоқадорлиги, мақбуллиги, ишончлилиги) нуқтаи назаридан баҳолаш билан бир
вақтда, унинг илмий асосланганлигини ҳам баҳолашдир. Хусусан, Ўзбекистон
Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 187-моддасига кўра, эксперт
хулосаси терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси,
суриштирувчи, терговчи ёки суд томонидан жиноят иши ёки терговга қадар
текширув материаллари бўйича тўпланган бошқа далиллар билан биргаликда
унинг илмий асосланганлиги ва экспертиза ўтказиш учун белгиланган барча
процессуал қоидаларга риоя этилганлиги нуқтаи назаридан баҳоланади.
Эксперт хулосасини илмий асосланганлиги юзасидан баҳолаш масаласида
олимлар томонидан турли хил қарама-қарши фикрлар билдирилган. Айрим
олимлар эксперт хулосасини мазкур мезонга кўра баҳоланишига қарши чиқиб,
унинг асоссиз эканлигини таъкидлашади. Бошқа бир гуруҳ олимлар эса ушбу
масалада нейтрал позицияни танлашади. Учинчи гуруҳ олимлар эксперт
хулосасини илмий асослантирилганлик нуқтаи назаридан баҳолаш мураккаб
жараён бўлса-да, бундай мураккабликларни бартараф этишнинг бир қанча усул ва
воситалари борлигини таъкидлашади.
Биринчи гуруҳ олимларнинг, хусусан, Р. Белкиннинг таъкидлашича, терговчи
ва суд эксперт хулосасини унинг тўлиқлиги ҳамда берилган барча саволларга жавоб
берилганлигини нуқтаи назаридангина баҳолай олади. Бироқ улар эксперт
хулосасини илмий асосланганлик, тадқиқот усулини танлаш ва қўллашнинг
тўғрилиги, ушбу усулнинг тегишли билим соҳасининг замонавий ютуқларига
мувофиқлиги каби масалаларни баҳолай олмайдилар. Сабаби – бундай баҳолаш учун
улар эксперт билан бир хил билимларга эга бўлишлари лозим бўлади [1].
А. Эксархопуло ҳам шу каби фикрни қўллаб-қувватлаган ҳолда, эксперт
хулосасининг илмий асосланганлиги эксперт хулосасини баҳолаш мезонлари
қаторига кирмаслиги керак, деб ҳисоблайди [2].
Иккинчи гуруҳ олимлари – нейтрал позиция тарафдорлари, хусусан,
А. Хмелеванинг фикрича, танланган эксперт методикасининг илмий асослилигини,
уни муайян ҳолатда қўллашнинг қонунийлигини, методиканинг эксперт билим
соҳасидаги
замонавий
ютуқларга
мувофиқлигини
баҳолашда
муайян
қийинчиликлар юзага келади, чунки терговчи ушбу соҳада мутахассис эмас ва
умуман олганда, мутахассиснинг махсус билимларига эга эмас [3].
Учинчи гуруҳ олимлардан А. Петрухина мазкур масалада ўз фикрини
билдириб, жумладан, эксперт хулосасини илмий асослантирилганлик нуқтаи
назаридан баҳолаш мураккаб жараён бўлса-да, терговчи ва суд ушбу
қийинчиликларни енгиб ўтиш ва эксперт хулосасининг илмий асослилигини
баҳолаш имкониятига эга, деб ҳисоблайди [4, Б. 226].
Шу каби фикрни илгари сурган Й.Лившитс ва А. Кудрявсеваларнинг
таъкидлашича эса, эксперт хулосасини илмий асослантирилганлик нуқтаи
назаридан баҳолаш жараёнидаги қийинчиликларни қуйидагилар асосида ҳал
қилиш имконияти мавжуд:
– илмий ва маълумотнома адабиётларини ўрганиш;
– хулосанинг илмий ишончлилигини баҳолашга ёрдам бериш учун
мутахассисларни жалб қилиш;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
535
– экспертиза ўтказган экспертни сўроқ қилиш;
– юқоридаги усулларни амалга оширган тақдирда ҳам агарда хулосасининг
асослилигига нисбатан шубҳа туғилса, қайта экспертизани тайинлаш [5, Б. 70].
Бизнингча,
юқорида
келтирилган
эксперт
хулосасини
илмий
асослантирилганлик нуқтаи назаридан баҳолашга қарши бўлган олимларнинг
фикрлари қисман тўғри бўлса-да, лекин бу эксперт хулосасини мазкур асосга кўра
баҳолашни чеклашга сабаб бўла олмайди. Сабаби, жиноят ишини юритувчи органлар
ишдаги далилларни ҳар тарафлама ва батафсил баҳолай олишлари, мазкур жараёнда
уларнинг олдида ҳеч қандай асоссиз тўсиқлар бўлмаслиги керак деб ҳисоблаймиз.
Ушбу соҳада қонун билан ўрнатиладиган чекловларга фақатгина ишда иштирок
этаётган шахсларнинг ҳуқуқларига асоссиз дахл қилинадиган ҳолатлардагина йўл
қўйилиши мумкин. Бошқа асосларга кўра бундай чекловларнинг ўрнатилиши, хусусан
эксперт хулосасини илмий асослантирилганлик нуқтаи назаридан баҳолашнинг
чекланиши терговнинг ҳамда судда ишларни кўришнинг тўлиқ ва ҳар томонлама
бўлишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Шунингдек, эксперт хулосасини илмий асосланганлик нуқтаи назаридан
баҳолашга оид илмий тадқиқотларда мазкур масалада жиноят ишини юритувчи
органлар ва мансабдор шахслар олдидаги мураккабликларни бартараф этиш
йўллари тўғрисидаги қарашлар ҳам илгари сурилганлигини кўришимиз мумкин.
Жумладан, Я. Россинская, Я. Галяшина ва А. Зинин каби олимлар томонидан
таъкидланишича, эксперт хулосасининг илмий асосланганлигини текширишнинг
ягона имконияти бу экспертларнинг ҳақиқий рақобати бўлиб, унга эришиш учун
суд экспертизаларини тайинлаш ҳуқуқини нафақат суд ва айблов томонига, балки
ҳимоя томонига ҳам бериш керак [6].
Бизнингча, мазкур фикрга қўшилиб бўлмайди. Зеро, бундай ёндашув “қарама-
қарши томонлар экспертларининг хулосалари ўзаро номутаносиб бўлади”, деган
нотўғри тушунчага асосланади. Аслида эса эксперт жиноят ишларини юритишда
нейтрал позицияни эгаллайди. Яъни, эксперт на айблов тарафига ва на ҳимоя
тарафи манфаатларига хизмат қилмайди. Шу билан бирга, эксперт хулосаларининг
ўзига хос “рақобатида” терговчи (ёки суд) у ёки бу экспертизани ҳисобга олиш
масаласида “ҳакам” вазифасини бажариши керак. Бундай ҳакамлик эса аниқ
мезонлар ва қоидаларга асосланган ҳолда ва энг асосийси асосли ҳамда адолатли
бўлиши лозим, деб ҳисоблаймиз.
А. Хмелеванинг ушбу масалага оид фикрига кўра, терговчи ёки судга эксперт
хулосасининг илмий асосланганлигини баҳолашда, биринчи навбатда ишончлилик
мезонига кўра, ушбу мақсадлар учун жалб қилинган мутахассис ёрдам бериши
мумкин. Муаллифнинг таъкидлашича, мутахассис махсус билимларга эга бўлиб,
экспертиза тадқиқотини ҳамда хулосаларининг асослилигини тадқиқот сифати
нуқтаи назаридан баҳолай олади [7].
Фикримизча, мазкур қараш асослидир. Сабаби, жиноят ишини юритувчи
шахслар эксперт хулосасининг илмий асослантирилганлиги масаласини
баҳолашда, ушбу жараёндаги қийинчиликларни ҳисобга олган ҳолда, ҳар қандай
усул ва воситалардан, шу жумладан мутахассислар ёрдамидан ҳам фойдаланиши
мақсадга мувофиқ бўлади.
Бир қатор муаллифлар эксперт хулосасини баҳолаш учун мета-экспертиза
тайинланиши тартибини жорий этишни таклиф қилишади. Бунда эксперт
тадқиқоти объекти олдин олинган эксперт хулосаси ҳисобланади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
536
Мазкур қараш тарафдорларидан А. Белкиннинг таъкидлашича, бундай
тадқиқот на қўшимча ва на такрорий экспертиза эмас. Сабаби, у бирламчи
экспертизанинг дастлабки материалларини кўриб чиқмайди, балки эксперт
томонидан қўлланиладиган усуллар қанчалик етарли эканлиги, хулосалар
қанчалик асосли эканлиги, эксперт томонидан йўл қўйилган хатоларни кўрсатиш
мумкинми ва ҳоказо саволларга жавоб беради [8].
Бизнингча, мета-экспертиза концепцияси тарафдорларининг қарашларига
қўшилиб бўлмайди. Сабаби, бундай экспертизани ўтказиш қайта экспертизадан
деярли фарқ қилмайди. Аниқроғи, иккала ҳолатда ҳам янги тайинланган
экспертизани амалга оширувчи эксперт дастлабки экспертизада қўйилган
саволларга қайтадан мурожаат қилишга, уларни тадқиқ қилишга мажбур бўлади.
Шу билан бирга, таклиф қилинаётган мета-экспертизада эксперт ўзи текшираётган
эксперт хулосасининг натижасини билганлиги сабабли, ушбу ҳолат мета-
экспертизада объективликнинг йўқолишига олиб келиши мумкин.
Хулоса ўрнида айтишимиз мумкинки, эксперт хулосасининг илмий
асосланганлигини баҳолаш эксперт хулосасини бошқа мезонлар асосида баҳолашга
қараганда мураккаб бўлган жараён ҳисобланиб, бунда муайян ноаниқликларга чек
қўйишда мутахассис ёрдамидан фойдаланиш ўринли бўлади.
Шу билан бирга, эксперт хулосасининг илмий асосланганлигини баҳолаш
жараёнида терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган мансабдор шахси,
суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд қуйидагиларни баҳолашга алоҳида
эътибор қаратиши мақсадга мувофиқ:
– танланган эксперт методикасининг илмий асослилигини;
– танланган методикани муайян ҳолатда қўллашнинг асослилигини;
– ушбу методиканинг эксперт билим соҳасидаги замонавий ютуқларга
мувофиқлигини;
– тадқиқот натижасига кўра олинган хулосаларнинг илмий жиҳатдан
етарлича асослантирилганлигини.
Эксперт хулосасини баҳолашнинг энг сўнгги босқичи – бу уни далилий
аҳамияти нуқтаи назаридан баҳолашдир. Эксперт хулосасини, умуман олганда,
далилларни
далилий
аҳамиятига
кўра
баҳолаш
масаласи
миллий
қонунчилигимизда назарда тутилмаган.
Шунингдек, соҳа олимлари, шу жумладан айрим миллий олимларимизнинг
илмий тадқиқотларида далилларни далилий аҳамиятига кўра баҳолаш ҳақида
қарашлар илгари сурилганлигини кўришимиз мумкин. Миллий олимларимиздан
Б. Миренский, А. Раҳмонқулов, Ж. Камолходжаев ва В. Қодировалар ҳам далилларни
баҳолаш мезонлари қаторида уларни аҳамиятига кўра баҳолаш мезонини ҳам санаб
ўтадилар [9, Б. 126].
Б. Ражабов мазкур масала юзасидан кўриб чиқилаётган тушунчага таъриф
бериб, далилни аҳамиятлилиги нуқтаи назаридан баҳолаш деганда, тўпланган
маълумотларнинг исботланиши лозим бўлган ҳолатлар, шунингдек жиноят иши
учун аҳамиятли бўлган бошқа ҳолатлар ва фактлар билан объектив алоқалари
мавжудлигини аниқлаш тушунилади, деган қарашни илгари суради.
Мазкур олимнинг фикрича, агарда битта жиноят кесимида айблаш ва ҳукм
қилиш учун асосларнинг ҳаммаси бўйича алоқадор, мақбул ва ишончли
далилларнинг барчаси тўпланадиган бўлсада уларнинг бир нечтаси далилларнинг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
537
алоқадорлик, мақбуллик ва ишончлилик талабига жавоб беришидан қатъи назар
иш учун аҳамиятсиз бўлиб чиқади. Масалан, айбланувчининг, судланувчининг
шахсини тавсифловчи ҳолатлар, жабрланувчининг шахсини тавсифловчи ҳолатлар
бўйича тўпланган далиллар алоқадорлик, мақбуллик ва ишончлилик талабига
жавоб берсада, уларни айрим жиноят ишлари бўйича айблаш ва ҳукм қилишнинг
асосига қўйиб бўлмайди.
Айнан шу мисолга ўхшаш вазиятларда тўпланган далиллар, агарда улар
айблаш ва ҳукм қилиш учун аҳамиятсиз бўлса уларни текшириш каби ортиқча
ҳаракатларни бажариш бизнингча мақсадга мувофиқ эмас. Шу боис, ҳар бир далил
алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилигидан ташқари аҳамиятлилиги бўйича
ҳам баҳоланиши лозим [10, Б. 93].
Айрим олимлар эксперт хулосасини далилий аҳамиятига кўра баҳолашнинг
иш учун қанчалик аҳамиятли эканлигини исботлашда уни бошқа мезонларга кўра
баҳолаш билан қиёслаган ҳолда ўрганишади. Жумладан, И.Бурковнинг фикрича,
эксперт хулосасининг ишга алоқадорлигини баҳолаш ўзида муҳимлик ва
аҳамиятлилик хусусиятларини ҳам қамраб олади. Зеро, бунда эксперт хулосасидаги
маълумот ёки муайян ҳолатни тасдиқлаш ёки рад этиш тўғрисидаги хулоса
берилиб, бундай хулоса ишни тергов қилиш ва ҳал қилиш учун муҳим аҳамиятга эга
бўлган ҳолатларни аниқлашда жуда ҳам қимматли ҳисобланиши мумкин [11, Б. 83].
Я. Орловнинг фикрича эса, ишга алоқадорлик далиллар кучининг зарурий
шартидир, аммо бу ҳеч қандай кафолатни бермайди. Тўлиқ ишга алоқадор далил
ҳеч қандай кучга эга бўлмаслиги ҳам мумкин [12, Б. 89].
Бизнингча, юқорида келтирилган иккала қараш бир-бирини муайян маънода
инкор этади. Бунда, Я. Орловнинг фикрига қўшилмасдан бўлмайди. Сабаби, эксперт
хулосасининг ёки ундаги бирор маълумотнинг ишга алоқадор деб ҳисобланиши, ўз-
ўзидан унинг иш учун аҳамиятли эканлигини белгилаб бермайди. Масалан, жиноят
жойидан топилган идентификация қилиш учун яроқсиз қон доғлари ишга алоқадор
бўлгани билан ҳеч қандай далилий аҳамиятга эга эмас. Сабаби, ундан ишдаги бирор
фактик ҳолатни тасдиқлаш ёки рад этишда фойдаланиб бўлмайди.
Шунга кўра, эксперт хулосасини далилий аҳамияти нуқтаи назаридан
баҳолаш уни бошқа мезонларга кўра баҳолаш билан узвий боғлиқ ҳисобланса-да,
алоҳида баҳолаш мезони бўлиб қолади.
А. Прокопенко
ва
Ф.Чирковларнинг
илмий
асарларида
далилни
аҳамиятлилиги нуқтаи назаридан баҳолашнинг қуйидаги асосий хусусиятлари
ажратиб кўрсатилганлигини кўришимиз мумкин:
– далилни аҳамиятлилиги нуқтаи назаридан баҳолаш жараёнида тўпланган
маълумотларнинг исботланиши лозим бўлган ҳолатлар билан объектив алоқалари
мавжудлиги аниқланади;
– далилни аҳамиятлилиги нуқтаи назаридан баҳолаш жараёнида тўпланган
маълумотларнинг жиноят иши учун аҳамиятли бўлган бошқа ҳолатлар ва фактлар
билан объектив алоқалари мавжудлиги аниқланади [13, Б. 10-11].
Олимлар томонидан далилларни далилий аҳамияти нуқтаи назаридан
баҳолаш уларнинг мақбуллигини баҳолаш билан ҳам қиёсланган. Масалан,
В.Савитскийнинг сўзларига кўра, “далилларнинг мақбуллиги” атамаси одатда факт
тўғрисидаги маълумот манбасининг (гувоҳнинг кўрсатмалари, эксперт хулосаси ва
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
538
бошқалар) иш учун муҳим бўлган ҳақиқатни аниқлаш қобилиятини англатади [14,
Б. 105].
Бироқ бизнингча, мақбуллик ва аҳамиятлилик далилларнинг турли хил
хусусиятлари ҳисобланади. Сабаби, мақбуллик далилларнинг ҳуқуқий тавсифини,
аҳамиятлилик эса унинг мантиқий хусусиятни ўзида намоён этади. Аниқроғи,
мақбуллик кўпроқ далил шаклига тегишли бўлса, аҳамиятлилик унинг мазмуни
билан белгиланади.
Фикримизни мисоллар ёрдамида асослайдиган бўлсак, масалан, процессуал
қоидаларнинг бузилиши натижасида олинган далилий объектни ўрганган
экспертнинг хулосаси келгусида унинг мақбул эмас деб топилишига олиб келиши
мумкин. Лекин бу каби далиллар мақбул эмас деб топилмаганда, уларнинг
аҳамияти (қиймати) ўзгармаган бўлар эди.
Р. Костенко тўғри таъкидлаганидек, далилларни баҳолашнинг бошқа
мезонларидан фарқли равишда, унинг аҳамиятини баҳолашда муайян текшириш
чоралари талаб қилинмайди [15, Б. 135]. Аввало, бу асосан эксперт хулосасининг
мантиқий шакли билан белгиланади.
Мазкур масала К. Орлов томонидан батафсил ўрганилган бўлиб, эксперт
хулосаларининг мантиқий шакллари бўйича батафсил таснифлаш ишлаб чиқилган
[16, Б. 155-262]. Бироқ бизнингча, унинг далилий қийматини аниқлаш учун
хулосанинг битта мантиқий шакли етарли эмас. Зеро, эксперт хулосаларининг
далилий аҳамиятини аниқлаш учун нафақат унинг мантиқий шаклини, балки
мазмунини ҳам баҳолаш керак бўлади.
Шу ўринда, эксперт хулосасининг далилий аҳамиятини баҳолашнинг
қуйидаги умумий қоидаларини ажратиб кўрсатиш жоиз бўлади.
Биринчидан, агарда иккита бир-бирини ўзаро рад этадиган далил мавжуд
бўлиб, уларнинг бири тўғри (бевосита), иккинчиси эса эгри (билвосита) далил
сирасига кирганда ва уларнинг ишончлилиги бир хилда баҳоланганда, тўғри
(бевосита) далиллар эгри (билвосита) далилларга қараганда кўпроқ далилий
аҳамията эга бўлади. Жумладан, жиноят ҳодисаси видеотасвирда акс этгани ҳолда,
эксперт хулосасида мазкур видеоёзувдаги ҳолатлардан бирортаси рад этилган
тақдирда, тўғри далил – видеотасвирлар иш учун кўпроқ аҳамиятли ҳисобланади.
Иккинчидан, исботлаш предметига киритилган муайян ҳолатларни
белгилайдиган далиллар бундай хусусиятга эга бўлмаган бошқа далилларга
қараганда кўпроқ далилий аҳамиятга эга деб ҳисобланади. Яъни, эксперт хулосаси
тўлақонли ишга алоқадор бўлганда бу унинг далилий аҳамияти ошишига ҳам ҳисса
қўшади.
Шунга кўра, эксперт хулосасини далилий аҳамияти нуқтаи назаридан
баҳолаш заруриятини илгари суришдан ташқари, мазкур жараёнда эксперт
хулосасининг далилий аҳамиятини унинг мазмунига кўра баҳолашнинг аниқ
иерархиясини ҳам белгилаш лозим бўлади. Бунда, эксперт хулосасининг далилий
аҳамияти қуйидаги кетма кетликда белгиланиши керак:
1. Эксперт хулосасидаги исбот қилиш предметига киритилган маълумотлар;
2. Эксперт
хулосасидаги
исбот
қилиш
предметига
киритилмаган
маълумотлар.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
539
Йаъни, эксперт хулосасидаги исбот қилиш предметига киритилган
маълумотлар, унинг предметига киритилмаганларидан кўра иш учун
аҳамиятлироқ ҳисобланиши лозим.
Мазкур масалага батафсил тўхталадиган бўлсак, юқоридаги биринчи гуруҳ,
яъни эксперт хулосасидаги исбот қилиш предметига киритилган маълумотларни
ҳам қуйидаги иерархия асосида далилий аҳамиятига кўра баҳолаш мақсадга
мувофиқ бўлади:
1) жиноятнинг аниқ бир шахс томонидан содир этилганлигини
белгилайдиган фактлар кўринишидаги эксперт хулосалари;
2) жиноят ҳодисаси тўғрисидаги эксперт хулосалари;
3) жиноий жавобгарликни юзага келтирадиган ҳолатлар тўғрисидаги
эксперт хулосалари, жумладан:
– жиноят субъекти билан боғлиқ хулосалар (шахснинг жиноят содир этиш
вақтидаги ақлий ҳолати);
– жиноят ҳодисаси билан боғлиқ хулосалар, жумладан, ҳодиса вақтидаги реал
имкониятлар (йўл-транспорт содир этилган вақтда ҳайдовчи томонидан
тўқнашувнинг олдини олишнинг имкони бўлган-бўлмаганлиги каби масалалар)
тўғрисидаги хулосалар;
– жиноят предмети билан боғлиқ бўлган хулосалар (масалан, жиноят қуроли
бўлмиш ўқотар қуролнинг қонуний ёки ноқонуний эканлиги).
Ўз навбатида, эксперт хулосасидаги исбот қилиш предметига киритилмаган
маълумотларни ҳам қуйидаги кетма-кетликда жойлаштириш ўринли бўлади деб
ҳисоблаймиз:
– муайян шахсни идентификация қилувчи хулосалар (масалан, оёқ излари,
бармоқ излари, қон доғлари каби);
– маълум бир шахсга билвосита ишора қилувчи объектни индивидуал
идентификация қилиш тўғрисидаги хулосалар (масалан, жиноят қуроллари,
ўғирланган нарсалар каби);
– объектнинг умумий (гуруҳ) мансублиги тўғрисида хабар берувчи
маълумотлар ва хулосалар (масалан, йўлдаги автомашина шинаси изларининг ўша
ҳудудда кенг тарқалган автомобиль шинаси гуруҳларидан бирига кириши ҳақидаги).
Бундан ташқари, бизнингча, эксперт хулосасини баҳолашнинг сўнгги
босқичида амалга ошириладиган эксперт хулосасини далилий аҳамиятига кўра
баҳолаш мезонини амалдаги қонунчиликда акс эттириш жоиз бўлади. Зеро, бу
терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси,
суриштирувчи, терговчи ёки суд томонидан эксперт хулосаси бошқа мезонларга
кўра баҳолаб бўлгандан кейин, унинг ишдаги аҳамиятини аниқлашда ҳамда иш
юзасидан келгусида чиқариладиган қарорларда мазкур эксперт хулосасига қай
даражада асосланиш масаласини ҳал қилишда муҳим ҳисобланади. Яъни эксперт
хулосаси қонунчиликда белгиланган барча мезонларга кўра ижобий баҳоланган
тақдирда ҳам у жиноят ишини юритувчи субъектлар учун мажбурий эмас ва бунда
мазкур субъектлар эксперт хулосасининг аҳамияти жиҳатидан ёндашиши талаб
этилади.
Юқоридагиларга асосан, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал
кодекси 187-моддаси 1-қисмини эксперт хулосасини аҳамияти нуқтаи назаридан
баҳолашни назарда тутувчи норма билан тўлдириш мақсадга мувофиқ бўлади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415
540
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Белкин Р.С. Курс криминалистики: В 3 т. М.: Юристъ, 1997. Т. 3:
Криминалистические средства, приемы и рекомендации.
2.
Эксархопуло А.А. Специальные познания в уголовном процессе и их
нетрадиционные формы // Вестник криминалистики № 2, 2001.
3.
Хмелева А.В. Оценка следователем заключения судебного эксперта //
Известия ТулГУ. Экономические и юридические науки. 2016. №3-2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-sledovatelem-zaklyucheniya-sudebnogo-
eksperta (дата обращения: 13.02.2024).
4.
Петрухина А.Н. Заключение эксперта и его оценка в уголовном процессе :
диссертация ... кандидата юридических наук : 12.00.09 / Петрухина Алсу Наилевна;
[Место защиты: Моск. гос. юрид. акад. им. О.Е. Кутафина].- Москва, 2012.- 226 с.
5.
Лившиц Ю.Д., Кудрявцева А.В. Использование специальных познаний в
уголовном процессе: Учебное пособие. Челябинск: Рекпол, 1999. С. 70.
6.
Теория судебной экспертизы (Судебная экспертология): учебник/ Е.Р.
Россинская, Е.И. Галяшина, А.М. Зинин; под ред. Е.Р. Россинской. М., 2016.
7.
Хмелева А.В. Оценка следователем заключения судебного эксперта //
Известия ТулГУ. Экономические и юридические науки. 2016. №3-2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-sledovatelem-zaklyucheniya-sudebnogo-
eksperta (дата обращения: 13.02.2024).
8.
Белкин А.Р. УПК РФ: конструктивная критика и возможные улучшения.
Часть Х. Производство судебной экспертизы. Москва: МТУ (МИРЭФ), 2016.
9.
Ўзбекистон Республикасининг жиноят процесси: Дарслик / Б.А. Миренский,
А.Х. Раҳмонқулов, Ж. Камалходжаев, В.В. Қодирова. – Т., 2004. – Б. 126.
10.
Ражабов Б.А. Жиноят процессида далилларни тўплаш, текшириш ва
баҳолаш: Монография – Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2019. – 93-б.
11.
Бурков И.В. Заключение и показание эксперта в уголовном процессе. М.:
Юрлитинформ, 2010. С. 83.
12.
Орлов Ю.К. Проблемы теории доказательств в уголовном процессе. М.:
Юристь, 2009. С. 89.
13.
Прокопенко А.А. Оценка доказательств в ходе рассмотрения уголовного
деласудом первой инстанции: Автореф. дис. ... на соискание ученой степени канд.
юрид. наук. – Краснодар, 2009. – С. 11–12; Чирков Ф.В. Оценка доказательств в ходе
окончания предварительного следствия: Автореф. дис. ... на соискание ученой
степени канд. юрид. наук. – Краснодар, 2012. – С. 10–11.
14.
Савицкий В.М. Уголовный процесс России на новом витке демократизации
// Государство и право. 1994. № 6. С. 105.
15.
Костенко
Р.В.
Понятие
и
признаки
уголовно-процессуальных
доказательств. М.: Издательство «Юрлитинформ», 2006. С. 135.
16.
Орлов Ю.К. Судебная экспертиза как средство доказывания в уголовном
судопроизводстве. М.: Институт повышения квалификации Российского
Федерального Центра Судебной экспертизы. 2005. С. 155-262.
