Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The functions of stylistic devices in literary texts in
English and Uzbek
Nargiza RAKHMATOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article analyzes the functions of stylistic devices in
literary texts in English and Uzbek. Stylistic devices such as
metaphor, comparison, hyperbole, irony, and others play a
significant role in deepening the meaning of literary works,
expressing emotions, and establishing an effective connection
with the reader. The paper examines the peculiarities of literary
style and stylistic devices in both languages.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
stylistic devices,
English language,
Uzbek language,
literary text,
metaphor,
comparison,
hyperbole,
irony,
artistic devices.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy matnlarda stilistik
vositalarning vazifalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
stilistik vositalar,
ingliz tili,
o‘zbek tili,
adabiy matn,
metafora,
taqqoslash,
hiperbola,
ironiya,
san’at vositalari.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy matnlarda
stilistik vositalarning vazifalari tahlil qilinadi. Stilistik vositalar,
ya’ni metafora, taqqoslash, hiperbola, ironiya va boshqa san’at
vositalari adabiy asarlarning mazmunini chuqurlashtirish,
his-
tuyg‘ularni ifodalash va o‘quvchi bilan bog‘lanishning
samarali usuli sifatida xizmat qiladi. Maqolada har ikki tilning
adabiy uslubi va stilistik vositalarning o‘ziga xos xususiyatlari
o‘rganiladi.
1
Department of Methodology of Teaching English, Uzbekistan State World Languages University.
E-mail: nargizaxonim1976@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
16
Функции стилистических средств в литературных
текстах на английском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
стилистические средства,
английский язык,
узбекский язык,
литературный текст,
метафора,
сравнение,
гипербола,
ирония,
художественные средства
.
В
данной
статье
анализируются
функции
стилистических средств в литературных текстах на
английском и узбекском языках. Стилистические средства,
такие как метафора, сравнение, гипербола, ирония и
другие, играют важную роль в углублении содержания
литературных произведений, выражении эмоций и
создании эффективной связи с читателем. Статья
рассматривает особенности литературного стиля и
стилистических средств в обоих языках.
KIRISH
Adabiy matnlarda stilistik vositalar, tilni estetik jihatdan boyitish, o
‘
quvchining
hissiy va fikriy qabul qilishini chuqurlashtirish va matnning mazmunini yaxshilash uchun
muhim rol o
‘
ynaydi. Ingliz va o
‘
zbek tillaridagi adabiy asarlarda stilistik vositalar ko
‘
plab
turli usullar bilan ishlatiladi va ular har bir tilning o
‘
ziga xos xususiyatlariga mos keladi.
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy
matnlarda stilistik vositalarning
vazifalari haqida so‘z yuritamiz. Adabiy matnlarni tahlil qilishda, stilistika –
til va
adabiyotning alohida bir sohasi sifatida, tilning ifoda qilish imkoniyatlarini o‘rganadi.
Adabiy asarlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, zamon va makonning ta’sirini, til va
obrazlarning qanday yaratilishini aniqlashda stilistik vositalarning roli katta. Ingliz va
o‘zbek tillarida adabiy matnlarda qo‘llaniladigan stilistik vositalar bir
-
biriga o‘xshash
bo‘lsa
-
da, har bir tilda o‘ziga xos
tafovutlar mavjud. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek
tillaridagi adabiy matnlarda stilistik vositalarning nazariy jihatlari tahlil qilinadi. Ingliz
tilida stilistik vositalar juda ko‘p va ular adabiy tahlilda muhim o‘rin tutadi. Bular orasida
eng keng tarqalganlari quyidagilar:
Metafora (Metaphor)
–
bu til vositasida bir narsaning boshqa narsaga o‘xshatish
orqali obraz yaratish jarayoni. Ingliz tilidagi ko‘plab shoirlar va yozuvchilar
metaforalardan chuqur ma’no yaratish uchun foydalanadilar. Misol
uchun, Villiam
Shekspir o‘zining
“As you like it”
asarida “All the world’s a stage” degan iborani ishlatgan,
bu yerda inson hayoti sahnaga o‘xshatilgan.
Simvolizm (Symbolism)
–
bu usulda ma’lum bir tasvir yoki belgi orqali chuqur
ma’nolar ifodalanadi. Masalan, Edgar Allan Poning “
The Raven”
asarida qora qush ramziy
ma’noga ega bo‘lib, o‘lim va qayg‘u mavzularini ko‘rsatadi.
Ironiya (Irony)
–
bu usulda so‘zlar yoki voqealar o‘rtasidagi zidliklar ishlatiladi.
Misol uchun, Jonathan Swiftning “
A modest proposal
”
asarida muallif insoniyatning jiddiy
muammolariga qarshi parodiya yaratadi.
Aliteratsiya
(takroriy tovushlar): Bunda biror tovush yoki tovushlar guruhining
takrorlanishi orqali musiqiy effekt hosil qilinadi. “
Shamol shovqin soladi”
kabi iboralar
aliteratsiyaga misoldir.
Anastrofa
(so‘z tartibini o‘zgartirish): Bu stilistik vosita, odatdagi so‘z tartibini
buzish orqali ma’noni kuchaytirishga xizmat qiladi. Masalan, “
Boshqa ko‘rinishda, bizni
kutmoqda hayot”
iborasi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
17
Paralelizm
(paralel tuzilma): Adabiy mat
nda bir xil tuzilma va ma’no takrorlanishi
orqali ifoda kuchaytiriladi. “
Sovuq yel, qorli tun, hayotning achchiq yuzlari”
kabi
iboralarda paralelizm kuzatiladi.
Klimaks
va
Antiklimaks
: Klimaks
–
bu biror hodisaning kuchayishi, yuqori
cho‘qqiga chiqishi. An
tiklimaks esa aksincha, hodisalar kamayib borishini ifodalaydi.
Misol: “
Boshda kichik, keyin katta, nihoyat eng ulug‘ va bebaho”.
Epitet
(ta’rif): Biror
obyektni yoki hodisani jonlantirish yoki ta’riflash uchun ishlatiladigan sifatlar. Masalan,
“
go‘zal oqsoqol”
yoki
“kulrang tun”.
Oxirgi maqola (Metonimiya)
: Bir narsaning nomi bilan boshqa bir narsani anglatish
orqali ma’no ko‘rsatish. Masalan, “
boshqa shaharlar”
o‘rniga
“poytaxtni ko‘rsatish”.
O‘zbek tilida stilistik vositalar ham ko‘plab va adabiy matnlarda an’anaviy usullar
bilan birga zamonaviy izlanishlar orqali qo‘llaniladi. Ular orasida ingliz tilidagi stilistik
vositalar bilan o‘xshashligi bor, lekin o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlari ham mavjud.
O‘zbek tilida taqqoslash usuli keng tarqalgan. Misol uchun, Abdulla Qodiriy “O‘tkan
kunlar” asarida qahramonlarning hayotini bir
-biriga taqqoslash orqali ularning shaxsiy
va ijtimoiy o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. O‘zbek tilidagi adabiy matnlarda stilistik vositalar
nazariyasi adabiyotshunoslikda mu
him o‘rin tutadi, chunki stilistika matnlarning til va
uslubini o‘rganishga qaratilgan. Stilistik vositalar –
bu adabiy asarlarda ma’lum bir
maqsadni amalga oshirish uchun ishlatiladigan ifoda vositalari bo‘lib, ular tilning
estetikasini yaratadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy matnlarda stilistik vositalar bir
-biriga
o‘xshashligi bilan birga, ularning qo‘llanilishida ba’zi farqlar ham mavjud. Ingliz tilida
adabiy asarlarda ko‘proq metafora va ironiyaning keng qo‘ll
anilishi kuzatiladi, chunki bu
tilning strukturasida qisqa, lekin kuchli tasvirlarni yaratish osonroq. O‘zbek tilida esa,
ko‘proq musiqiy va ritmik elementlar qo‘llanadi, bu esa o‘zbek adabiyotining she’riyati va
tarixiy an’analariga mos keladi.
Metafora
–
bu bir obyekt yoki hodisani boshqa bir obyekt yoki hodisa bilan
taqqoslash usulidir. Ingliz va o‘zbek tillarida ham metafora adabiy matnning ma’nosini
chuqurlashtirish, o‘quvchining tasavvurini kengaytirish va hissiy ta’sir o‘tkazish uchun
keng qo‘llanila
di.
Ingliz tilida: “Time is a thief”.
O‘zbek tilida: “Vaqt o‘g‘ri”.
Bu misolda vaqtning o‘g‘ri sifatida tasvirlanishi, uning qimmatli vaqtingizni olib
ketishini anglatadi, bu esa o‘quvchiga kuchli tasavvur va his
-
tuyg‘ularni uyg‘otadi.
Anfora
–
bu bir yoki
bir nechta so‘zlarning yoki iboralarining ketma
-ket
takrorlanishi. Bu usul ko‘pincha tasvirni kuchaytirish, ritm yaratish va o‘quvchining
diqqatini jalb qilish uchun ishlatiladi.
Ingliz tilida: “I have a dream that one day this nation will rise up. I have
a dream that
one day the sons of former slaves and the sons of former slave owners will be able to sit
down together at the table of brotherhood”.
O‘zbek tilida: “Men orzu qilaman, bir kun bu xalq ko‘tariladi. Men orzu qilaman, bir
kun qul bo‘lib yashaganlarning o‘g‘illari va qulni egallaganlarning o‘g‘illari birodarlik
stolida o‘tirib, birga bo‘lishadi”.
Bu misolda Martin Lyuter Kingning nutqida anfora yordamida kuchli takrorlanish
orqali fikrlar ta’sirli tarzda bayon qilinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
18
Qiyoslash
–
bu o‘xshashlikni bildiruvchi “kabi”, “singari” kabi bog‘lovchilar
yordamida amalga oshiriladi. Bu stilistik vosita o‘quvchiga aniq va ta’sirchan tasvirlarni
taqdim etish uchun ishlatiladi.
Ingliz tilida: “Her smile was like the sunshine”.
O‘zbek tilida: “Uning tabassumi quyosh nurlari kabi edi”.
Bu misolda qiyoslash orqali tabassumning iliqligi va yorqinligi tasvirlanadi.
Personifikatsiya
–
bu nojonli narsalarni inson sifatlariga ega bo‘lishi sifatida
tasvirlash usulidir. Bu usul o‘quvchiga obyektlarni hissiy ra
vishda tushunishga yordam
beradi.
Ingliz tilida: “The wind whispered through the trees”.
O‘zbek tilida: “Shamollar daraxtlar orasida shivirladi”.
Shamolga inson xususiyatlarini berish orqali tabiatning jonliligi va uning
harakatlari ta’sirli tarzda ko‘
rsatiladi.
Aliteratsiya
–
bu bir-
biriga yaqin bo‘lgan tovushlarning takrorlanishi orqali ritmik
va musiqiy ta’sir yaratish usulidir. O‘zbek va ingliz tillarida ham bu usul estetik ta’sir
yaratish uchun ishlatiladi.
Ingliz tilida: “Peter Piper picked a peck
of pickled peppers”.
O‘zbek tilida: “Tavba, tunda toshqin to‘xtadi”.
Bu misollar tovushlarning takrorlanishi orqali o‘quvchining qulog‘iga yoqadigan
musiqiy bir ritm hosil qiladi.
Ironiya
–
bu bir narsaning o‘zi va uning haqiqiy ma’nosi o‘rtasidagi qarama
-
qarshilikni ifodalashdir. Bu usul o‘quvchini kuldirish yoki chuqur ma’nolarni tushunishga
undaydi.
Ingliz tilida: “What a beautiful day!” (when it's actually raining).
O‘zbek tilida: “Qanday go‘zal kun!” (agar yomg‘ir yog‘ayotgan bo‘lsa).
Ironiya orqali m
atnning mazmuni o‘zgaradi va o‘quvchi matnni anglash uchun
ko‘proq diqqat bilan o‘qiydi. Stilistik vositalar adabiy asarlarda so‘zlarning ma’no
qatlamlarini boyitadi, o‘quvchiga ma’lum bir hissiyotni yetkazish va badiiy ifoda
vositalari orqali asar muallif
ining niyatini o‘zgacha tarzda aks ettirishga yordam beradi.
Stilistika nazariyasini chuqur o‘rganish, til va adabiyotning murakkabligini anglashda
muhimdir.
窗体
顶端
XULOSA
Ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy matnlarda stilistik vositalar til va adabiyotning
boy ifoda vositasi sifatida xizmat qiladi. Har ikki tilda ham bir nechta umumiy stilistik
usullar mavjud bo‘lsa
-
da, har bir tilning o‘ziga xos xarakterlari stilistik vositalarning
ishlatilishiga ta’sir qiladi. Bu farqlar tilning o‘ziga xos strukturasi, mad
aniyati va tarixiy
jarayonlari bilan bog‘liqdir. Ingliz va o‘zbek tillaridagi adabiy matnlarda stilistik vositalar
bir-
biridan farq qilishi mumkin, ammo ularning umumiy vazifasi bir xil: o‘quvchining
fikrini va his-
tuyg‘ularini yanada chuqurlashtirish, matnni yanada ta’sirli va qiziqarli
qilish. Stilistik vositalar yordamida adabiyot o‘zining estetik, hissiy va mantiqiy boyligini
oshiradi, bu esa o‘quvchini chuqurroq o‘ylashga undaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Axmedov, T. (2004).
O‘zbek
adabiyoti va stilistikasi
–
Toshkent: "O‘qituvchi"
nashriyoti.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
19
2.
Qodirov, B. (2010).
Adabiyotshunoslik asoslari
–
Tashkent: "Sharq" nashriyoti.
3.
Kamilov, A. (2012).
O‘zbek tilidagi stilistik vositalar
–
Toshkent: "Maqsad"
nashriyoti.
4.
Karimov, I. (2005).
Adabiyot va tilshunoslik
–
Toshkent: "O‘zbekiston" nashriyoti.
5.
Xoshimov, A. (2000).
O‘zbek adabiy tilining stilistik xususiyatlari
–
Toshkent:
"Nihol" nashriyoti.
6.
Leech, G., & Short, M. (2007).
Style in Fiction: A Linguistic Introduction to English
Fictional Prose
–
London: Pearson Longman.
7.
Crystal, D. (2003).
English as a Global Language
–
Cambridge: Cambridge
University Press.
8.
Fowler, R. (1996).
Linguistic Criticism
–
Oxford: Oxford University Press.
