Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Current issues of providing psychological support in
special pedagogy and defectology
Nigora SAIDOVA
1
Specialist in special pedagogy, defectology
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article analyzes the issues of providing psychological
support in the fields of special pedagogy and defectology. It
considers the relevance of providing psychological support,
taking into account the individual needs of individuals with
special needs, the methods used, existing problems, and ways to
solve them. The authors emphasize the need for training
personnel, introducing modern technologies, expanding family
support, and introducing innovative approaches. This article
highlights current issues aimed at improving the psychological
well-being of individuals with special needs and ensuring their
successful adaptation to society.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
special pedagogy,
defectology,
psychological support,
individuals with special
needs, cognitive therapy,
art therapy,
sensory integration,
family support,
innovative methods,
current problems.
Maxsus pedagogika va defektologiyada psixologik yordam
k
o‘
rsatishning dolzarb masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
maxsus pedagogika,
defektologiya,
psixologik yordam,
maxsus ehtiyojli shaxslar,
kognitiv terapiya,
art-terapiya,
sensor integratsiya,
oilaviy q
o‘
llab-quvvatlash,
innovatsion metodlar,
dolzarb muammolar.
Ushbu maqolada maxsus pedagogika va defektologiya
sohalarida psixologik yordam k
o‘
rsatish masalalari tahlil
qilingan. Maxsus ehtiyojli shaxslarning individual ehtiyojlarini
hisobga olgan holda psixologik yordam k
o‘
rsatishning
dolzarbligi, q
o‘
llaniladigan metodlar, mavjud muammolar
va ularni hal qilish y
o‘
llari k
o‘
rib chiqilgan. Mualliflar
kadrlar tayyorlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish,
oilaviy q
o‘
llab-quvvatlashni kengaytirish va innovatsion
yondashuvlarni joriy qilish zarurligini ta
’
kidlaydi. Mazkur
maqola maxsus ehtiyojli shaxslarning psixologik farovonligini
1
Specialist in special pedagogy, defectology.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
118
oshirishga va ularning jamiyatga muvaffaqiyatli moslashuvini
ta
’
minlashga qaratilgan dolzarb masalalarni yoritishga
qaratilgan.
Актуальные вопросы психологической помощи в
специальной педагогике и дефектологии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
специальная педагогика,
дефектология,
психологическая
поддержка,
люди с особыми
потребностями,
когнитивная терапия,
арт
-
терапия,
сенсорная интеграция,
поддержка семьи,
инновационные методы,
актуальные проблемы.
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
психологической поддержки в сфере специальной
педагогики и дефектологии. Учитывая индивидуальные
потребности
людей
с
особыми
возможностями,
анализируются актуальность психологической помощи,
применяемые методы, существующие проблемы и
возможные пути их решения. Авторы подчеркивают
важность подготовки квалифицированных специалистов,
внедрения
современных
технологий,
расширения
семейной поддержки и разработки инновационных
подходов. Целью статьи является освещение актуальных
проблем, связанных с повышением психологического
благополучия людей с особыми потребностями и
обеспечением их успешной адаптации в обществе.
Maxsus pedagogika va defektologiya sohalarida psixologik yordam k
o‘
rsatish
dolzarb muammolar qatoriga kiradi. Jismoniy, ruhiy va rivojlanishida cheklovlarga ega
b
o‘
lgan bolalar va kattalarning ehtiyojlari xilma-xilligi ularga k
o‘
rsatiladigan psixologik
yondashuvni kompleks ravishda tashkil qilishni talab qiladi. Psixologik yordam maxsus
ehtiyojli shaxslarning rivojlanishi, jamiyatga moslashishi va shaxsiy farovonligini
ta
’
minlashda muhim rol
o‘
ynaydi. Maxsus ehtiyojli bolalar, jumladan, autizm spektri
buzilishlari, eshitish va k
o‘
rish qobiliyati buzilganlar, aqliy rivojlanishda kechikish
b
o‘
lgan shaxslar uchun individual va guruhli psixologik yordam k
o‘
rsatish zarurati
mavjud. Ushbu jarayon psixologik barqarorlikni ta
’
minlash, stressni kamaytirish va
emotsional muvozanatni q
o‘
llab-quvvatlash, jamiyatga moslashish k
o‘
nikmalarini
rivojlantirish hamda shaxsiy
o‘
zlikni anglash va
o‘
z-
o‘
ziga b
o‘
lgan ishonchni oshirish kabi
maqsadlarni
o‘
z ichiga oladi.
Maxsus pedagogika va defektologiya sohasi xalqaro va mahalliy miqyosda k
o‘
p
asrlik rivojlanish tarixiga ega. Mazkur sohaning asoslari XVIII
–
XIX asrlarda, inson
huquqlariga asoslangan yondashuvlar paydo b
o‘
la boshlagan davrda shakllangan. Ushbu
sohaning xalqaro miqyosdagi dastlabki asoschilaridan biri b
o‘
lib, fransuz olimi Jan Itard
tan olinadi [4]. U kimsasiz bolalarni
o‘
rgatish b
o‘
yicha dastlabki ilmiy tadqiqotlarni olib
borgan. Shuningdek, germaniyalik olimlar Fridrix Frobel va Adolf Diesterveg bolalar
psixologiyasi va pedagogikasini
o‘
rganishga katta hissa q
o‘
shgan.
O‘
zbekistonda maxsus pedagogika va defektologiya sohasining rivojlanishi
mustaqillikka erishgandan keyin jadal rivojlana boshladi. Ammo uning ildizlari sovet
davriga borib taqaladi.
O‘
zbekiston ta
’
lim tizimida maxsus ehtiyojli bolalar uchun maxsus
ta
’
lim muassasalari XX asrning
o‘
rtalarida tashkil etilgan. Ushbu sohaga asos solishda
Sobiq Ittifoq davrida taniqli rus defektologlari, jumladan, Lev Vygotskiy va Aleksandr
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
119
Luriya ishlarining ta
’
siri katta b
o‘
lgan. Ularning ilmiy yondashuvlari
o‘
sha davrda
O‘
zbekistonda defektologiyani rivojlantirish uchun nazariy va amaliy asos b
o‘
lib xizmat
qilgan.
Bugungi kunda
O‘
zbekistonda maxsus pedagogika va defektologiya sohasida
tadqiqot olib borayotgan yetakchi olimlar qatoriga professor T
o‘
lqin Qodirov, doktor
Umida T
o‘
raeva, hamda pedagogika fanlari doktori Gulnora Karimova kiradi. Ular maxsus
ehtiyojli bolalarning psixologik va pedagogik rivojlanishiga oid tadqiqotlar olib
bormoqda. Bundan tashqari, Toshkent davlat pedagogika universiteti, Nukus davlat
pedagogika instituti va boshqa oliy ta
’
lim muassasalarida maxsus pedagogika
y
o‘
nalishida ilmiy ishlar olib borilmoqda.
Bugungi kunda maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlashda zamonaviy metodlarni
q
o‘
llash, masalan, kognitiv-terapiya, art-terapiya, va sensor integratsiya yondashuvlari,
shuningdek, maxsus dasturlar ishlab chiqish b
o‘
yicha xalqaro hamkorlik kuchaymoqda.
Shu bilan birga, UNESCO va UNICEF kabi tashkilotlar yordamida
O‘
zbekistonda inklyuziv
ta
’
lim tizimini rivojlantirish b
o‘
yicha loyihalar amalga oshirilmoqda.
Maxsus pedagogika
–
bu jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kamchiliklari b
o‘
lgan
bolalarning rivojlanish xususiyatlarini
o‘
rganish hamda ularning ta
’
lim va tarbiyasi bilan
shu
g‘ullanuvchi fan sohasi hisoblanadi. Lotin tilidan kelib chiqqan “korreksiya” atamasi
“tuzatish” va “bartaraf etish” ma’
nolarini anglatadi. Har qanday ilmiy y
o‘
nalish singari,
maxsus pedagogika fani ham
o‘
ziga xos predmet, maqsad va vazifalarga ega. Ushbu fan
doirasidagi tadqiqot obyekti jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsonlari b
o‘
lgan
bolalardan iborat.
Maxsus pedagogika fani, avvalo, bolalardagi nuqsonlarning kelib chiqish
sabablarini va ularning turlarini aniqlashga qaratilgan. Shuningdek, rivojlanishida
nuqsonlari b
o‘
lgan bolalarning psixofiziologik rivojlanish xususiyatlarini
o‘
rganadi.
Ushbu bilimlar asosida bunday bolalarga differensial, integratsiyalashgan yoki inkluziv
ta
’
lim sharoitlarini yaratish, ularning ta
’
lim-tarbiyasi, ijtimoiy adaptatsiyasi va
reabilitatsiyasi bilan shu
g‘
ullanish vazifalari amalga oshiriladi.
Maxsus pedagogikaning asosiy maqsadi
–
rivojlanishida nuqsoni b
o‘
lgan
bolalarning ijtimoiylashuvini, ijtimoiy moslashuvini va reabilitatsiyasini ta
’
minlash uchun
zarur shart-sharoitlarni aniqlashdir. Shu bilan birga, bolalardagi psixofiziologik
nuqsonlarni imkon qadar erta tashxislash va ularni tuzatish, bartaraf etish yoki sezilmas
holatga keltirish y
o‘
llarini ishlab chiqib, amaliyotga tatbiq etish ham ushbu fan
faoliyatining asosiy y
o‘
nalishlaridandir.
Bolalarda kuzatiladigan nuqsonlar turli darajada b
o‘
ladi. Ayrim nuqsonlarni t
o‘
liq
bartaraf etish mumkin, boshqalarini esa qisman tuzatish yoki kompensatsiyalash orqali
kamaytirish imkoni mavjud. Masalan, bola nutqidagi o
g‘
ir nuqsonlar logopedik choralar
yordamida t
o‘
liq bartaraf etilishi mumkin. Shu bilan birga, markaziy nerv tizimidagi
organik kamchiliklar tufayli kelib chiqqan nuqsonlarni, masalan, aqliy zaiflikni, t
o‘
liq
bartaraf etib b
o‘
lmasada, ularni sezilmas darajaga keltirish mumkin.
Biroq maxsus pedagogika amaliyotida shunday holatlar ham uchraydiki, ayrim
tu
g‘
ma nuqsonlarni t
o‘g‘
rilash yoki korreksiya qilish imkonsiz b
o‘
ladi. Masalan, tu
g‘
ma
k
o‘
rlik yoki tu
g‘
ma karlikning ayrim turlarini tuzatishning imkoni y
o‘
q. Bunday
holatlarda kompensatsiya mexanizmlari q
o‘
llaniladi. Masalan, k
o‘
rish qobiliyati zaif
bolalar sezgi organlariga asoslangan holda Brayl alifbosidan foydalanadilar. Ushbu
alifboda harflar olti nuqta kombinatsiyasi yordamida belgilanadi. Eshitish qobiliyati
cheklangan bolalar esa imo-ishora tili yoki daktil nutq, ya
’
ni barmoqlarning harakati
bilan ifodalanadigan alohida nutq shakllaridan foydalanadilar [2, 2054].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
120
Maxsus pedagogika ushbu mexanizmlarni
o‘
rganib, rivojlantirish va ulardan amaliy
foydalanishning ilmiy asoslarini ishlab chiqishga y
o‘
naltirilgan muhim fan sohasi
hisoblanadi.
“
Defektologiya
”
atamasi lotin tilidagi
“
defectus
”
(kamchilik, nuqson) va yunon
tilidagi
“
logos
”
(fan, ta
’
limot) s
o‘
zlarining birikmasidan kelib chiqqan. Ushbu soha bolalar
va kattalardagi jismoniy, psixik yoki sensor nuqsonlarni
o‘
rganadigan, ularni tuzatish,
kompensatsiya qilish va ijtimoiy moslashuviga yordam berishga qaratilgan ilmiy
y
o‘
nalishni ifodalaydi.
“
Defektologiya
”
tushunchasini ilmiy muomalaga birinchi b
o‘
lib rus olimi
Petr Petrovich Blonskiy kiritgan. Bu 1920-yillarga t
o‘g‘
ri keladi. P.P. Blonskiy
o‘
zining
ilmiy ishlari orqali bolalarning ta
’
lim-tarbiyasi va rivojlanishi jarayonida uchraydigan
nuqsonlarni tahlil qilib, defektologiyani mustaqil fan sifatida shakllantirishga asos solgan.
Bugungi kunda defektologiya maxsus pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida
qaraladi va rivojlanishida nuqsonlari b
o‘
lgan shaxslarning
o‘
quv-tarbiya jarayonlarini
ilmiy asosda tashkil etish, shuningdek, ularning psixofiziologik rivojlanish xususiyatlarini
o‘
rganish bilan shu
g‘
ullanadi.
Maxsus pedagogika va defektologiya sohasida psixologik yordam k
o‘
rsatishda bir
qator dolzarb muammolar mavjud. Malakali kadrlarning yetishmasligi maxsus ehtiyojli
shaxslar bilan ishlashda yuqori darajada tayyorgarlikdan
o‘
tgan mutaxassislarning
yetishmasligi bilan bo
g‘
liqdir. Moddiy va texnologik resurslarning yetishmasligi
psixologik yordam uchun maxsus vositalar, jumladan, sensor xonalar, adaptiv jihozlar va
zamonaviy texnologiyalarning yetarlicha mavjud emasligini k
o‘
rsatadi. Oilalarni q
o‘
llab-
quvvatlashning yetarli emasligi maxsus ehtiyojli shaxslarning oilalariga e
’
tibor yetarli
darajada qaratilmasligi bilan bo
g‘
liqdir. Psixologik yordamning individuallashuvi yetarli
emasligi k
o‘
pincha yondashuvlarning umumiy b
o‘
lib, har bir shaxsning individual
ehtiyojlarini hisobga olmasligi bilan namoyon b
o‘
ladi. Jamiyatdagi stigma maxsus
ehtiyojli shaxslar va ularning oilalariga nisbatan ijtimoiy stereotiplar va cheklovlar
psixologik yordam jarayoniga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda.
Maxsus pedagogika va defektologiyada psixologik yordam quyidagi metodlar
asosida tashkil etiladi (1-chizma):
Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (CBT):
•
Bu yondashuv fikrlash va xulq-
atvor o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib,
bolalarning emotsional muammolarini yengishda samarali.
Art-terapiya:
•
Rassomchilik, musiqiy terapiya yoki boshqa ijodiy faoliyat yordamida stressni kamaytirish
va emotsional barqarorlikni ta'minlashda ishlatiladi.
Oila bilan ishlash:
•Maxsus ehtiyojli bolalarning oilalariga psixologik yordam ko‘rsatish ularning oila muhitida
rivojlanishini qo‘llab
-quvvatlash uchun muhimdir.
Logoterapiya:
•Hayotning ma'nosini anglash orqali ichki resurslarni faollashtirishga yo‘naltirilgan terapiya
usuli.
Sensor integratsiya terapiyasi:
•
Aqliy rivojlanish va xatti-harakatlar muammolariga ega bolalarda sezgi va harakat
koordinatsiyasini rivojlantirish uchun qo‘llaniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
121
Maxsus pedagogika va defektologiyada psixologik yordamning turli xil metod va
yondashuvlari q
o‘
llaniladi. Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi fikrlash va xulq-atvor
o‘
rtasidagi bo
g‘
liqlikni
o‘
rganishga qaratilgan b
o‘
lib, bolalarning emotsional
muammolarini yengishda samarali hisoblanadi. Art-terapiya rassomchilik, musiqiy
terapiya yoki boshqa ijodiy faoliyat yordamida stressni kamaytirish va emotsional
barqarorlikni ta
’
minlashda ishlatiladi. Oila bilan ishlash maxsus ehtiyojli bolalarning
oilalariga psixologik yordam k
o‘
rsatish ularning oila muhitida rivojlanishini q
o‘
llab-
quvvatlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Logoterapiya hayotning ma
’
nosini anglash
orqali ichki resurslarni faollashtirishga y
o‘
naltirilgan terapiya usuli sifatida q
o‘
llaniladi.
Sensor integratsiya terapiyasi aqliy rivojlanish va xatti-harakatlar muammolariga ega
bolalarda sezgi va harakat koordinatsiyasini rivojlantirish uchun ishlatiladi.
Maxsus ehtiyojli shaxslar uchun psixologik yordamni rivojlantirish uchun bir qator
y
o‘
nalishlar ustida ishlash zarur. Kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish maxsus
ehtiyojli shaxslar bilan ishlash b
o‘
yicha mutaxassislarning sonini oshirish va malakasini
doimiy ravishda yangilashni talab qiladi. Innovatsion metodlarni joriy etish zamonaviy
texnologiyalar va ilmiy izlanishlarga asoslangan yangi psixologik yondashuvlarni ishlab
chiqishni
o‘
z ichiga oladi. Oilaviy q
o‘
llab-quvvatlash dasturlarini kengaytirish maxsus
ehtiyojli shaxslarning oilalari uchun maxsus treninglar va maslahat xizmatlarini y
o‘
lga
q
o‘
yishni nazarda tutadi. Tadqiqotlar olib borish psixologik yordamning yangi metod va
vositalarini sinovdan
o‘
tkazish va ularning samaradorligini tahlil qilishni talab etadi.
O‘
qituvchi-defektolog
o‘
quvchilarning fikrlash, diqqat, xotira va boshqa yuqori
aqliy funktsiyalarini rivojlantiradi, maxsus psixolog esa hissiy va xulq-atvor muammolari
bilan shu
g‘
ullanadi. Shunday qilib, eshitish qobiliyatini qisman yoki t
o‘
liq y
o‘
qotgan bola
ikkala mutaxassis bilan mash
g‘
ulotlarga muhtoj b
o‘
lishi mumkin. Defektolog
o‘
qituvchi
unga imo-ishora tilini
o‘
rganishga va lablarni
o‘
qishni
o‘
rganishga yordam beradi. Va agar
bolaga tengdoshlari bilan umumiy til topish va uyatchanlikni yengish qiyin b
o‘
lsa, maxsus
psixolog noaniqlikni qanday yengish kerakligini aytib beradi va qulay usullar bilan
muloqot qilishni boshlaydi.
Psixologik yordam
o‘
qituvchilarning stressga qarshi turli xil psixologik himoyasini
rivojlantirish va kasbiy tiklanish va
o‘
zini
o‘
zi saqlab qolishga yordam beradigan
pedagogik taranglikni engish usullarini (bardosh berish strategiyalarini) ishlab
chiqishdan iborat.
Psixologik yordamning muhim tarkibiy qismi defektologlarning shaxsiyatini
uy
g‘
unlashtirish va insonparvarlashtirish bilan bo
g‘
liq.
Defektologni insonparvarlashtirish pedagogik ongda insonparvarlik tarbiyaviy
qadriyatlarni faol shakllantirish bilan bo
g‘
liq. Bu axloq tuzatish maktablarida
o‘
qituvchilar va tarbiyachilarni konstruktiv kasbiylashtirishning eng muhim shartidir.
Gumanizatsiya defektologning maxsus pedagogik pozitsiyasini va uning ish amaliyotida
gumanistik pedagogik tamoyillarni amalga oshirishni ta
’
minlaydigan shaxsiy
xususiyatlarni rivojlantirish bilan bo
g‘
liq.
Maxsus pedagogika va defektologiyada psixologik yordam k
o‘
rsatish murakkab va
k
o‘
p qirrali jarayon b
o‘
lib, individual ehtiyojlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi
zarur. Dolzarb muammolarni hal qilish va samaradorlikni oshirish uchun malakali
mutaxassislar tayyorlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ijtimoiy
stereotiplarni kamaytirishga qaratilgan kompleks yondashuv talab etiladi. Bu esa,
o‘
z
navbatida, maxsus ehtiyojli shaxslarning hayot sifati va jamiyatga moslashuvini sezilarli
darajada yaxshilash imkonini beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
122
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Diesterweg A. Wegweiser zur Bildung für deutsche Lehrer.
Frankfurt:
Literarische Anstalt; 1835.
2.
Fayzullayeva S.T. MAXSUS PEDAGOGIKA VA UNING ASOSLARI. //
Международный
научный
журнал
№ 5 (100), часть
1. «Научный
импульс» Январь
,
2023.
–
B. 2054-2059.
3.
Froebel F. The Education of Man. London: A & C Black; 1903.
4.
Itard JMG
.
The Wild Boy of Aveyron. New York, NY: Appleton-Century-Crofts; 1962.
5.
Karimova G, T
o‘
raeva U. Challenges and advancements in special education in
Uzbekistan. Pedagogical Research Journal. 2023;15(2):34
–
47.
6.
Luria AR. The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology. New York,
NY: Basic Books; 1973.
7.
O‘
zbekiston Respublikasi Xalq ta
’
limi vazirligi. 2023
–
2030 yillarda inklyuziv
ta
’
limni rivojlantirish milliy strategiyasi. Toshkent shahri: Xalq ta
’
limi vazirligi; 2023 yil.
8.
Qodirov T. Inclusive education and the integration of children with disabilities in
Uzbekistan. International Journal of Special Education. 2022;10(4):58
–
66.
9.
UNESCO. Inclusion and Education: All Means All. Global Education Monitoring
Report 2020. Paris: UNESCO Publishing; 2020. Available from: https://unesdoc.unesco.org
10.
UNICEF. Education for Every Ability: Advancing Inclusive Education in Uzbekistan.
UNICEF Uzbekistan; 2021. Available from: https://www.unicef.org/uzbekistan
11.
Vygotsky LS. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1978.
