Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Significance of Samarkand State University's
Archaeological Museum in Studying the Stone Age History
of Our Homeland
Dilfuza DJURAKULOVA
1
Samarkand State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The article is dedicated to the history and activities of the
Archaeological Museum of Samarkand State University. Among
the higher educational institutions of Uzbekistan, the
"Archaeological Museum Laboratory" was one of the first to be
established within a department. It houses more than 60,000
archaeological artifacts and has been renovated in a modern
style. Under the leadership of Professor N.A. Avanesova, the
museum laboratory conducts fruitful scientific research while
also engaging in a wide range of cultural and educational
activities, becoming a destination for various categories of
visitors. It serves as a scientific, educational, and spiritual-
educational center utilized by independent researchers,
doctoral students, and master's students. Under the leadership
of N.A. Avanesova, along with fruitful scientific research, she
worked in a wide range of cultural and educational spheres and
became a place of pilgrimage for various categories of guests.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Samarkand State University,
archaeological collection,
paleontological sources,
archaeological sources,
Stone Age finds.
Samarqand davlat universiteti Arxeologiya muzeyining
vatanimiz tosh davri tarixini o
‘
rganishdagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Samarqand davlat
universiteti,
arxeologik kolleksiya,
Paleontologik manbalar,
arxeologik manbalar,
tosh davri topilmalari.
Maqola Samarqand davlat universitetining Arxeologiya
muzeyi tarixi, faoliyatiga bag
‘
ishlanadi. O
‘
zbekiston oliy o
‘
quv
yurtlari orasida birinchilardan bo`lib kafedra qoshida
“
Arxeologiya muzey laboratoriyasi
”
tashkil etilgan. Unda
60.000 dan ziyod arxeologik ashyolar saqlanmoqda.
1
Professor of Samarkand State University. E-mail: djurakulovadilfuza@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
492
Zamonaviy tarzda ta’mirdan chiqarilgan. Muzey laboratoriya
prof. N.A. Avanesova rahbarligida samarali ilmiy tadqiqot ishlar
bilan birga keng ko
‘lamli madaniy, ma’rifiy sohalarda
faoliyat yuritib, turli toifadagi mehmonlarning qadamjoyiga
aylangan. Mustaqil tadqiqotchilar, doktorantlar, magistrantlar
foydalanadigan ilmiy, o
‘quv, ma’naviy
-
ma’rifi
y markaz sifatida
xizmat ko
‘
rsatib kelmoqda.
Значение Археологического музея Самаркандского
государственного университета в изучении истории
каменного века нашей родины
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Самаркандский
государственный
университет,
археологическая
коллекция,
палеонтологические
источники,
археологические
источники,
находки каменного века.
Статья
посвящена
истории
и
деятельности
Археологического музея Самаркандского государственного
университета. При одной из кафедр, ставшей одной из
первых среди высших учебных заведений Узбекистана,
была создана «Лаборатория музея археологии», где
хранится более 60
.
000 археологических артефактов. После
проведённого современного ремонта музейная лаборатория
под руководством профессора Н.А.
Аванесовой активно
занимается
культурно
-
просветительской
и
научно
-
исследовательской деятельностью. Кроме того, музей
привлекает посетителей самых разных категорий,
способствуя развитию научного паломничества. Сегодня он
является не только научным, образовательным и духовно
-
воспитательным центром, но и важной площадкой для
работы независимых исследователей, докторантов и
магистрантов.
Muzeylar va ular bilan bo
g‘
liq turli k
o‘
rgazma manbalar, ajdodlarimiz aql-zakovati
bilan yaratilgan va bizgacha yetib kelgan moddiy madaniyat durdonalarini asrash va
namoyish etuvchi ilmiy-
ma’rifiy markazlar hisoblanadi. Muzey ko‘
rgazmalari yosh
avlodni milliy qadriyatlar, an’analar, Vatanga sadoqat g‘
oyalari ruhiyati asosida
tarbiyalashda muhim amaliy vosita sanaladi. Odatda, muzeylar insoniyat, uni
o‘
rab olgan
olam, tabiat va tarixiy hodisalar bilan bo
g‘
liq manbalar asosida qurilgan b
o‘
lishi mumkin.
Shunday muzeylardan biri Samarqand davlat universiteti, arxeologiya kafedrasi
qoshidagi arxeologiya muzeyi hisoblanib, uning zahirasidagi manbalar
o‘
tmish tarixning
eng qadimgi davridan milodiy IX
–
XI asrlarni
o‘
z ichiga oladi. Arxeologik
o‘
quv-ishlab
chiqarish laboratoriyasi tarix fakultetlarida 2001-yildan boshlab arxeologik muzeyi
(1969-yil) zaminida faoliyat boshladi, 1947-yildan boshlab bu yerda t
o‘
plangan
materiallar
O‘
rta Osiyo ikki daryo orali
g‘
idagi ibtidoiy madaniyatini ochib beradi [3. 24].
Muzeyning asosiy maqsadi
–
o‘zbek xalqi tarixining eng qadimgi davrlarini o‘rganish va
bu borada yangi ilmiy kashfiyotlar qilishdir. Ayniqsa, Tosh davri yodgorliklari ushbu
muzeyda alohida o‘rin tutadi. Muzey mutaxassislari tomonidan olib borilgan arxeologik
qazishmalar natijasida topilgan ashyolar ilmiy jamoatchilik uchun katta qiziqish
uyg‘o
tmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
493
Muzey fondlarida 58 mingdan ziyod arxeologik kolleksiya saqlanib
O‘
zbekiston
tarixi b
o‘yicha ilmiy tarixiy hamda badiiy qiymatiga ega ma’lumotlarni beradi.
Arxeologiya muzeyida saqlanayotgan topilmalar vatanimiz qadimgi tarixining
150 ming yillardan ziyod davrini
o‘z ichiga oladi, ya’ni muzeyda, asosan, Zarafshon
havzasi, Surxondaryo vodiysidan ekspedisiya harakati bilan yi
g‘
ilgan 40 mingdan ziyod
noyob ashyolar zaxirasi saqlanadi va ularning bir qismi namoyish qilinadi.
Muzey tashkil qilingandan buyon, 16 ta ilmiy t
o‘
plam, 8 ta monografiya, 14 ta
o‘
quv
q
o‘
llanmalari, qator
o‘
quv-uslubiy q
o‘
llanmalar tayyorlashda, shuningdek,
O‘
zbekiston
tarixining I jildini yozishda, magistrlik, nomzodlik, doktorlik dissertasiyalari
tayyorlashda, jahon va respublika hamda mintaqaviy ilmiy konferensiyalarga ma’ruzalar
bilan ishtirok etishda muzey manbalaridan keng foydalanib kelinmoqda.
Mustaqillik yillarida Ikki daryo orali
g‘
i ibtidoiy davr tarixini
o‘
rganish natijasida
boy, yangi arxeologik manbalar q
o‘
lga kiritilib, davr talabi asosida tahlil qilindi.
Ikki daryo orali
g‘
ining muhim ekologik burchaklaridan biri b
o‘
lgan Zarafshon havzasi
odamzod tomonidan ilk paleolit davridan
e’tiboran o‘
zlashtirilib, uzluksiz madaniyat
yaratilinib kelinganligi jarayoniga boy arxeologik manbalar asosida qator oydinliklar
kiritilishiga erishildi. Fanning aniqlashicha, mustyer davriga kelib (mil. avv. 100 ming
yillar) Zarafshon vodiysining barcha sarhadlari odamzod tomonidan
o‘
zlashtirilgan va
o‘
z
davriga xos madaniyat yaratilgan [1.140]. Paleontologik manbalarga qaraganda, paleolit
davrida bu muzofotlar turli yovvoyi jonivorlar
–
yovvoyi ot, buqa, buxoro bu
g‘
isi, ayiq,
qoplon, to
g‘
q
o‘
yi, alxar, kiyik, muflon, to
g‘
takalari, b
o‘
ri, tulki, jayron kabi hamda turli
parrandalarga serob b
o‘
lgan.
Daryo va k
o‘
llarda har xil baliqlar mavjud b
o‘
lib, ibtidoiy odamlarning hayotida
muhim ahamiyat kasb etgan. S
o‘
nggi paleolit davriga kelib, qarmoq, baliq tutish turlari,
hatto oddiy qayiqning kashf qilinishi, garpunlarning ishlab chiqilishi odamlarni oziq-
ovqat bilan ta’minlashda qo‘l kelgan va bunday sharoit odamzodning eng ma’qul ekologik
burchaklarni
o‘
zlashtirib yashashni taqozo qilgan. SamDU arxeologiya muzeyida
K
o‘
kayaz, Zirabuloq, Samarqand makonlari qayta
o‘
rganilib, materiallar texnik-tipologik
jihatdan tahlil qilindi. Bu jarayondan Qizilqum sahrolaridan topilgan, xususan, K
o‘
kayaz
boti
g‘
i, Omonq
o‘
ton, Takalisoy, Zirabuloq, Q
o‘
tirbuloq, G
o‘
rdara kabi makonlarning
arxeologik manbalari bundan guvohlik beradi [4. 40]. Kafedra dala ekspedisiyasi
tomonidan olib borilgan ishlar hamda avvalgi yillarda q
o‘
lga kiritilgan manbalar asosida
shunday ilmiy xulosaga kelindiki, Zarafshon vodiysida paleolit davrida yashagan ibtidoiy
jamoalar
o‘
z davriga xos yuqori madaniyat sohiblari b
o‘
lib, bu madaniy merosning eng
hayotiy tomonlari, xususiyatlari galdagi yashagan jamoalar turmushiga singib borgan va
madaniy merosiylik uzluksiz davom etib, neolit davriga kelib sivilizasiyaning ilk
ildizlarining ota boshlashiga manba b
o‘
lib xizmat qilgan [2. 18]. Ekspedisiyalar natijasida
q
o‘
lga kiritilgan noyob topilmalar muzey ekspozisiyadan joy oldi. Muzey xodimlari
arxeologiya fanidan
o‘
zlarining erishgan yutuqlarini
ma’ruzalar orqali ta’lim sohasiga
mutassil kiritib borishmoqda. Arxeologiya muzeyini bir
o‘
quv jarayonini sifatli tashkil
etishda
o‘
zida mavjud imkoniyatlardan kelib chiqqan holda quyidagi y
o‘
nalishlarga
b
o‘
linadi.
O‘
quv-yordamchi faoliyat:
1.
Kafedrada
o‘
qitilayotgan kurslar b
o‘
yicha
o‘
quv q
o‘
llanmalarni va k
o‘
rgazmali
qurollarni pedagogik faoliyatda tadbiq etish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
494
2.
Arxeologik tadqiqot natijalaridan talabalar va magistrlarga refaratlar va kurs
ishlari, diplom ishlari va dissertasiyalar tayyorlashda amaliy jihatdan yordam tariqasida
foydalanish.
3.
Umumiy kurslarning alohida b
o‘
limlari yuzasidan mash
g‘
ulotlar
o‘
tkazish
(Tarixiy
o‘
lkashunoslik, Arxeologiya, Ibtidoiy jamiyat tarixi) hamda
o‘
lka tarixini talabalar
tomonidan yanada chuqur
o‘
zlashtirish uchun ekspozisiyalar va fondlar materiallaridan
maxsus kurslar tashkil etish.
4.
Talabalar va magistrlar tomonidan arxeologik ashyoviy manbalarni restavrasiya,
konservasiya va kameral qayta ishlov berish orqali amaliy
o‘
rganish. Ularning asosiy
vazifasi-ijtimoiy tuzum va x
o‘
jalik formalarini, texnika va ishlab chiqarishni tarixiy
rekonsturuksiya qilishdan iborat.
Ilmiy tadqiqot ishi
1.
Arxeologik ekspedisiyalar,
o‘
quv amaliyoti va ilmiy t
o‘
plovchilik ishi orqali fond
kolleksiyalarini komplektasiya qilish.
2.
Materiallarni fond va kameral qayta ishlash.
3.
Davr talabidan kelib chiqib, ekspedisional b
o‘
limlarni kengaytirish.
4.
Muzeyda saqlanayotgan moddiy va ma
’
naviy yodgorliklarni katolog tuzishga
keltirish va ularni nashrdan chiqarish.
5.
Ayrim kolleksiyalarni monagrafik tadqiq etish va nashrdan chiqarish.
6.
Ekspedisiya materiallarni bazasida arxivni komplektasiyalash (texnik xujjatlar,
xisobotlar, fotoplyonkalar va boshqalar).
Maorif sohasidagi faoliyat:
1.
Maktab
o‘
quvchilari, talabalar, magistrlar va SamDU va shahar bilan
o‘
quv-
tematik ekspedisiyalar tashkil qilish.
2.
Viloyat va tuman
o‘
quvchilariga maktab muzeylarini k
o‘
maklashish.
3.
Talabalar yotoqxonalarida Vatanimiz tarixining ilk sahifalari bilan tanishtirish.
4.
Talabalar dars mash
g‘
ulotlari jarayonida va darsdan tashqari tadbirlar
o‘
tkazishni ta
’
minlash (viktorina, disput, tarixiy yodgorliklarga ekspedisiyalar
uyushtirish va boshqalar). Tadbirlarning natijasi etib, yoshlarda mahalliy etnik
madaniyatga b
o‘
lgan qiziqish va hurmatni tarbiyalash.
Arxeologiya muzeyi turli toifa va darajadagi sayyohlar qadamjoyi hisoblanadi.
Jumladan, keyingi ikki yilda muzeyga k
o‘
pgina xorijiy mamlakatlar olimlari, davlat
arboblari mehmon b
o‘
lishdilar. Bular orasida Amerika, Avstraliya, Yaponiya hamda
Yevropa mamlakatlaridan mehmonlar bor edi. Muzey fondi bilan Italiya, Fransiya,
Germaniya, Polsha, Rossiya davlatlari sayyohlari uning eksponatlari bilan tanishdilar va
ijobiy fikrlar bildirishganlar. Muzey fondlari, ayniqsa, ilmiy jamoatchilik, xususan, turli
mamlakatlar olimlarida katta qiziqish uy
g‘
otmoqda.
Muzeyda universitet mehmonlari b
o‘
lgan Fransiya, Polsha, Yaponiya, Janubiy
Koreya respublikasi, Xitoy, Italiya, Germaniya singari mamlakatlarning elchilari,
madaniyat ishlari b
o‘
yicha diplomatik rahbar xodimlari kelib k
o‘
rishganlar va
o‘
zbek
xalqining qadimgi madaniyati, davlatchilik ildizlariga doir manbalar bilan tanishib,
O‘
zbekiston sivilizasiyaning qadimgi
o‘
choqlaridan biri ekanligi haqida katta tasavvurga
ega b
o‘
lishganlar. Ayni vaqtda muzey k
o‘
rgazmalari yangi topilma manbalar bilan
t
o‘
ldirilmoqda va yangilanmoqda.
Samarqand davlat universiteti Arxeologiya muzeyi O‘zbekistonning eng qadimgi
davrlarini o‘rganish va kelajak avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, Tosh
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
495
davri tarixini chuqur
o‘rganish va yangi ilmiy xulosalar qilishda muzeyning hissasi katta.
Bu kabi ilmiy va ma’rifiy markazlarning rivojlanishi tariximizni yanada chuqur anglashga
yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Джуракулова Д.М. Зарафшон водийсининг тош ва бронза даври маданияти.
Ташкент
-2011.
2.
Жўрақулов М., Аванесова Н., Амирқулов Б. Зарафшон воҳасининг ибтидоий
маданияти. –Самарқанд, 1995.
3.
Лев Д.Н. Погребение эпохи бронзы близ г. Самарканда. КСИА АН СССР, вып.
1
08, Москва
-1966
4.
Ergashev O.T. Zarafshon voxasida oxirgi yillarda olib borilgan tadqiqotlarning
yakunlari. Uluslararasi Turk Dunyasi Arastirmalari Sempozyumu. Semerkent-2018.
