Особенности оценки заключения эксперта-лингвиста по делам об экстремизме

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Distinctive features of evaluating an expert linguist's
conclusion in cases involving extremism

Oybek MANSUROV

1

Republican Center for Forensic Expertise named after Kh. Sulaymonova

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2024

Received in revised form

15 December 2024
Accepted 20 January 2025

Available online

15 February 2025

This article analyzes the assessment and practical significance

of expert opinions issued by the Forensic Political Science

Linguistic Expertise department of the Republican Forensic

Examination Institution named after Kh. Sulaymonova. These

opinions are evaluated by officials conducting pre-investigation
checks, investigators, inquiry officers, or courts. Additionally, the

article provides specific proposals and recommendations to

address existing gaps in national legislation regarding the criteria

for evaluating these expert opinions.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp

222-231

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

expert opinion,

evaluation of conclusions,
procedural order,

objectivity of the conclusion,

objects of expert
examination,

competence.

Ekspert-

lingvistning ekstremizm to‘g‘risidagi ishlar

bo‘yicha xulosasini baholashning o‘ziga xos xususiyatlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ekspert xulosasi,

xulosalarni baholash,

protsessual tartib,
xulosaning obyektivligi,
ekspert tekshiruvi
obyektlari,

kompetentlik.

Ushbu maqolada X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud

ekspertiza muassasasining Sud-siyosatshunoslik lingvistik

ekspertizasi tomonidan beriladigan ekspertiza xulosalarining
tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organning
mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi yoki sud tomonidan

baholanishi va amaliyotdagi ahamiyati tomonlar tahlil qilingan,

shu bilan birga mazkur ekspertiza xulosalarini baholash uchun

qo‘yilgan mezonlar bo‘yicha milliy qonunchiligimizdagi mavjud
bo‘shliqlarni to‘ldirish yuzasidan muayyan taklif va tavsiyalar

berib o‘tilgan.

1

PhD student, The Scientific Research Institute of Forensic Expertise under the Republican Center for Forensic

Expertise named after Kh. Sulaymonova. E-mail: oybekjono585@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

223

Особенности оценки заключения эксперта

-

лингвиста

по делам об экстремизме

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

экспертное заключение,
оценка заключений,
процессуальный порядок,

объективность
заключения,

объекты экспертного

исследования,
компетентность.

В данной статье анализируются оценка и практическое

значение заключений, выдаваемых Судебно

-

политологической

лингвистической экспертизой Республиканского учреждения
судебной экспертизы имени Х.

Сулаймоновой, а также их

использование

должностными

лицами,

проводящими

доследственную

проверку, дознавателями, следователями и

судами. Кроме того, представлены конкретные предложения и
рекомендации по устранению существующих пробелов в
национальном законодательстве, касающихся критериев

оценки таких заключений.

Ekstremizmga oid

ishlar bo‘yicha isbotlashda ekspert xulosasining ahamiyatini

ortiqcha baholash qiyin, chunki ekspert xulosasi ushbu toifadagi ishlar bo‘yicha asosiy

dalillardan biri hisoblanadi. Buni Y.R.

Rossiyskaya ham ta’kidlaydi: “Nutqiy asarning

mazmuniy-semantik va shakliy tomonlarini lingvistik tahlil qilish natijalari daliliy

ma’lumotlarning asosiy manbai hisoblanadi, xususan, milliy, irqiy, diniy adovatni

qo‘zg‘atish, konstitutsiyaviy tuzumni zo‘ravonlik bilan ag‘darishga da’vat qilish va

boshqalar bilan bog‘liq jinoyat ishlarini tergov qilish va ko‘rib chiqishda”. Uning

ta’kidlashicha, bu toifadagi ishlar bo‘yicha boshqa hech qanday dalil manbai mavjud emas.

Ekspert xulosasini baholash deganda, O‘zbekiston Respublikasi JPKning

187-moddasiga muvofiq Ekspert xulosasi tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi

organning mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi yoki sud tomonidan jinoyat ishi

yoki tergovga qadar tekshiruv materiallari bo‘yicha to‘plangan boshqa dalillar bilan

birgalikda uning ilmiy asoslanganligi

va ekspertiza o‘tkazish uchun belgilangan barcha

protsessual qoidalarga rioya etilganligi nuqtai nazaridan baholanadi tushuniladi.

Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual kodeksida “ekspert

xulosasi” tushunchasiga ta’rif berilmagan, ammo ushbu protsessual hujjatga qo‘yiladigan

talablar mavjud. Xulosa o‘tkazilgan tadqiqotning batafsil tavsifini, uning natijasida

chiqarilgan xulosalarni va sud tomonidan qo‘yilgan savollarga javoblarni o‘z ichiga olishi

kerak. Agar ekspert ekspertiza o‘tkazishda ishni ko‘rib chiqish va hal etish uchun

ahamiyatga ega bo‘lgan holatlarni aniqlasa o‘ziga savollar qo‘yilmagan holatlar xususida

u ushbu holatlar to‘g‘risidagi xulosalarni o‘z xulosasiga kiritishga haqli.

Ekspert xulosasi dalillar manbai sifatida ko‘plab

ilmiy tadqiqotlarning mavzusi

bo‘lgan. Xususan shu sohada bir qator ilmiy tadqiqot ishlarini e’lon qilgan olim

B.V.

Matitsin qonun qoidalarini tahlil qilib, JPKning ekspertga ta’luqli bandida “Ekspert

xulosasi” tushunchasi bilan to‘ldirishni taklif qiladi

: "Ekspert xulosasi

–

bu sud

ekspertizasini tayinlash to‘g‘risidagi qarorda qo‘yilgan, shu jumladan, uning oldiga

qo‘yilmagan, lekin ekspert tekshiruvi predmetiga taalluqli masalalar bo‘yicha yozma

shaklda taqdim etilgan qat’iy yoki ehtimoliy xulosalar ko‘rinishidagi ma’lumotlar,” 1, 2 va

3-qismlarini esa 2, 3, 4-raqamlar bilan belgilashni taklif qiladi.

I.V.

Burkov ham ta’rifga o‘zgartirishlar kiritish zarurligini ta’kidlab, ekspert

xulosasi deganda “jinoyat ishini yuritayotgan shaxs yoki taraflar tomonida

n ekspert

oldiga qo‘yilgan masalalar bo‘yicha yozma ravishda taqdim etilgan va u tomonidan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

224

o‘tkazilgan tadqiqotlar asosida olingan asoslantirilgan xulosalar”ni tushunishni taklif

etadi. Ushbu ta’rif, bizning fikrimizcha, to‘liq emas, chunki ekspertning eks

pert

tashabbusi huquqini ushbu moddaning ekspertiza tayinlash to‘g‘risidagi, lekin ish uchun

ahamiyatga ega bo‘lgan qaror yokida ajrim.

I.Y.

Xamova boshqacha ta’rifni taklif qiladi: “Ekspert xulosasi”

–

ish yurituvida

bo‘lgan shaxs tomonidan ekspert oldiga

qo‘yilgan maxsus bilimlarni talab qiladigan

masalalar bo‘yicha yozma ravishda taqdim etilgan tadqiqot mazmuni va xulosalar.

Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual

kodeksining 172

–

182-moddalarida quyidagi tarzda ifoda etish maqsadga muvofiq

bo‘ladi: “Ekspert xulosasi”

–

jinoyat ishi bo‘yicha tergovni olib boruvchi shaxs tomonidan

ekspert oldiga qo‘yilgan savollar yuzasidan hamda

yozma shaklda taqdim etilgan

tadqiqot mazmuni va tadqiqot natijalari asosida shakllantirilgan xulosalar, shuningdek

ekspertning o‘zi tomonidan ekspert tashabbusi huquqini amalga oshirish doirasida

shakllantirgan xulosalardir.

Bundan tashqari, agar ekspert sud ekspertizasini o‘tkazish chog‘ida jinoyat ishi

uchun ahamiyatga ega bo‘lgan, lekin

unga nisbatan savollar qo‘yilmagan holatlarni

aniqlasa, u o‘z xulosasida ularni ko‘rsatishga haqli. Bu o‘rinda gap ekspert tashabbusi

haqida bormoqda.

Qonunda sanab o‘tilgan shaklga doir talablarga javob bermaydigan xulosa

nomaqbul dalil deb topilishi mumkin.

JPKning 172-modda. Ekspertiza tayinlash uchun asoslar;

Ish uchun ahamiyatli holatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni fan, texnika, san’at yoki

kasb sohasi bo‘yicha bilimi bo‘lgan shaxs o‘tkazadigan maxsus tekshirish orqali olish
mumkin bo‘lganda

ekspertiza tayinlanadi. Tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi

organning mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudya, mutaxassislar,

xolislarning bunday bilimlarga ega bo‘lishi ekspertiza tayinlash zaruratidan ozod etmaydi.

Ekspertning xulosasi istisno emas va ishning barcha holatlarini birgalikda hisobga

olgan holda sud tomonidan tekshirilishi va baholanishi lozim. Shu bilan birga, ekspert

xulosasini baholash o‘ziga xos xususiyatga ega ekanligini hisobga olish zarur.

Dalillarni bahol

ash deganda, ularning maqbulligi, aloqadorligi, ular o‘rtasidagi

aloqalarning mavjudligi va xarakterini aniqlash, haqiqatni aks ettirish uchun dalillarning

ahamiyati va ulardan foydalanish yo‘llarini aniqlashning mantiqiy jarayoni tushuniladi.

Shunday qilib, har qanday turdagi dalillarga, shu jumladan ekspert xulosasiga baho
berish uning xususiyatlari

–

aloqadorlik, maqbullik, ishonchlilik va dalillar majmuiga

nisbatan

–

yetarlilikni aniqlashdan iborat.

Qonunchilikda o‘z aksini topmagan, ammo amalda qo‘llanilayotgan yana bir

mezonni ajratib ko‘rsatish qabul qilingan

–

bu ekspert xulosasining daliliy ahamiyati

(kuchi). Ekspert xulosasini sud tomonidan baholash ham rasmiy, ham mazmunan

baholashni o‘z ichiga oladi. Agar rasmiy baholash mezonlari bilan am

aliyotda ekspert

xulosasini baholovchi shaxslarda odatda hech qanday muammolar yuzaga kelmasa,

mohiyatan baholash ko‘pincha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.

Rasmiy baholash deganda, odatda, ekspertiza tayinlash va o‘tkazish tartibiga rioya

etilishini tekshirish tushuniladi. Bu tartibga rioya etilmasligi sud qarorini bekor qilish

uchun asos bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, rasmiy baholashga xulosaning to‘g‘ri

rasmiylashtirilganligini, qonunda belgilangan rekvizitlarning mavjudligini tekshirish va
ekspertni rad etish uchun asoslarni aniqlash ham kiradi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

225

Ekspert xulosasini mazmun jihatidan baholash esa ekspert aniqlagan belgilarning

yetarliligini, xulosalarning o‘tkazilgan tadqiqot bilan asoslanganligini, metodikaning
to‘g‘ri qo‘llanilganligini va boshqa jihatlarni baholashni o‘z ichiga oladi.

Olimlar tomonidan ekspert xulosasini baholashning turli bosqichlari ajratilgan.

Y.R. Rossiyskaya ekspert xulosasini baholashning quyidagi algoritmini taklif qiladi:

1. Ekspertiza tayinlashda qonun talablariga rioya etilishini tekshirish.
2.

O‘rganilayotgan ashyoviy dalillar va namunalarning haqiqiyligi va yetarliligini

tekshirish.

3. Ekspert metodikasining ilmiy asoslanganligini va uni muayyan holatda

qo‘llashning qonuniyligini baholash.

4.

Xulosaning to‘liqligi va

har tomonlamaligini tekshirish va baholash.

5. Ekspert tekshiruvining borishi va natijalarining mantiqiy asoslanganligini baholash.
6.

Ekspert tekshiruvi natijalarining mazkur jinoyat yoki fuqarolik ishiga, ma’muriy

huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ishga aloq

adorligini tekshirish.

7.

Ekspert xulosalarining ish bo‘yicha mavjud dalillarga muvofiqligini tekshirish.

A.M. Zinin va N.P.

Maylis bir muncha boshqacha bo‘linishni taklif qiladilar:

1.

Ekspertiza tayinlash va o‘tkazishning protsessual tartibiga

rioya qilish.

2.

Xulosaning to‘g‘ri rasmiylashtirilganligini, qonunda ko‘rsatilgan barcha zarur

rekvizitlarning mavjudligini tekshirish.

3.

Xulosani baholashda ko‘rib chiqiladigan, uning mohiyatiga taalluqli qoidalar.

4.

Tadqiqotni o‘tkazish uchun ekspe

rtga taqdim etilgan materialning yetarliligi.

5.

Ekspertga taqdim etilgan dastlabki ma’lumotlarning to‘g‘riligi.

6.

Ekspert tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotning to‘liqligini aniqlash.

7.

Ekspert xulosasining u tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar bilan tasdi

qlanganligi.

8. Ekspert xulosasining daliliy ahamiyati (kuchi) ni aniqlash.
Y.K.

Orlov ekspert xulosasini quyidagi sxema bo‘yicha baholashni taklif qiladi:

1. Ekspert xulosasining aloqadorligini baholash.
2.

Yo‘l qo‘yilishini baholash.

3. Ekspert xulosasining ishonchliligini baholash.

U quyidagi komponentlarni o‘z ichiga oladi:

–

ekspert tomonidan qo‘llanilgan metodikaning ishonchliligi;

–

ekspertga taqdim etilgan materialning yetarliligi va sifatliligi;

–

ekspert tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotning to‘liqligi;

–

dastlabki ma’lumotlarning to‘g‘riligi;

–

ekspert xulosalarining xulosada dalillanganligi;

–

xulosaning ishdagi mavjud dalillar (shu jumladan, boshqa xulosalar) bilan

muvofiqligi (ziddiyatsizligi).

4. Ekspert xulosasining daliliy ahamiyatini (kuchini) baholash. Mohiyatan, ekspert

xulosasini baholashning barcha taklif etilgan sxemalari uning aloqadorlik, maqbullik va
ishonchlilik talablariga muvofiqligini tekshirishdan iborat. Ekspert xulosasiga

qo‘yiladigan talablarni batafsil ko‘rib chiqamiz.

Tegishlilik deganda ekspert tomonidan aniqlangan fakt va jinoyat/fuqarolik ishi

o‘rtasidagi bog‘liqlik tushuniladi. Tegishlilikni baholashda ekspert tomonidan aniqlangan

faktlarning isbotlash predmetiga kirishini yoki daliliy faktlarga aloqadorligini aniqlash

zarur. Bu, ko‘rib turganimizdek, har qanday boshqa turdagi dalillarning aloqadorligi
ta’rifiga to‘liq mos keladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

226

Lekin bir xususiyati bor: ekspert xulosasining aloqadorligini aniqlashda

obyektning aloqadorligini aniql

ash zarur ekspert tekshiruvi. G‘oyaga ko‘ra, ekspert

tekshiruvi obyektlarining aloqadorligi ekspertiza tayinlanishidan oldin aniqlanishi kerak,

ammo amaliyotda ba’zan boshqacha bo‘ladi: avval ekspertiza tayinlanadi, keyin esa

ekspert tomonidan tekshirilgan obyekt aloqadorlik talabiga muvofiq emas deb topiladi.

Ekspertning o‘zi obyektni o‘rganib, uning aloqadorligini to‘liq aniqlay olmaydi,

chunki u faqat o‘ziga topshirilgan vazifa doirasida ma’lumotga ega bo‘lishi kerak.
Masalan, lingvistik ekspertiza o‘tkazish uchun gazetaning noto‘g‘ri nusxasi yuborilishi

mumkin.

Yo‘l qo‘yilishi. Tegishlilikni baholashda ekspert xulosasining mazmunan

yaroqliligiga asoslanish zarur bo‘lsa, ekspert xulosasining maqbulligini baholashda har

doim uning maqbulligini protsessual shakl nuqtayi nazaridan baholash zarur.

O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi 29

-modda 4-qismida Qonunni buzgan

holda olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l
qo‘yilmasligi belgilangan.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining Qarori “Dalillar maqbulligiga oid

jinoyat-

protsessual qonuni normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida”

JPK 951-

moddasiga ko‘ra, agar faktik ma’lumotlar qonunga xilof usullar orqali yoki

jinoyat protsessi ishtirokchilarini qonun bilan kafolatlangan huquqlaridan mahrum qilish

yoki bu huquqlarni cheklash yo‘li bilan yoxud JPK talablari buzilgan, shu jumladan
quyidagi hollarda olingan bo‘lsa maqbul emas deb topiladi:

1) jinoyat protsessi ishtirokchilariga yoki ularning yaqin qarindoshlariga nisbatan

qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki qadr

-qimmatni kamsituvchi

muomala hamda jazo turlarini qo‘llagan holda;

2)

ularni soxtalashtirish (qalbakilashtirish) yo‘li bilan;

3) gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki su

dlanuvchining himoyaga bo‘lgan

huquqlari, shuningdek tarjimon xizmatlaridan foydalanish huquqi buzilgan holda;

4)

jinoyat ishi bo‘yicha protsessual harakatning mazkur jinoyat ishini yuritishni

amalga oshirish huquqiga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan bajarili

shi natijasida;

5)

noma’lum manbadan yoxud jinoyat ishini yuritish jarayonida aniqlash mumkin

bo‘lmagan manbadan;

6) jabrlanuvchi, guvoh, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining

surishtiruvdagi, dastlabki tergovdagi sudda dalillar majmui bilan o‘z tasdig‘ini topmagan
ko‘rsatuvlaridan, shuningdek, dalillarni to‘plash va mustahkamlash vakolatli bo‘lmagan

shaxs yoki organ tomonidan yoxud jinoyat-

protsessual normalarda ko‘zda tutilmagan

harakatlar natijasida amalga oshirilgan bo‘lsa, bunday dalillar qonu

n buzilgan holda

olingan deb e’tirof etilishi lozim.

Tegishlilikka nisbatan bo‘lgani kabi, ekspert xulosasining maqbulligi bevosita

ekspert tomonidan tekshirilgan obyektlarning maqbulligiga bog‘liq. Dalillarning

maqbulligining umumiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:

•

u tegishli subyekt tomonidan olingan bo‘lishi kerak;

•

qonunda ko‘rsatilgan manbalardan;

•

protsessual rasmiylashtirish qoidalariga rioya qilgan holda;

•

qonuniy yo‘l bilan. Ekspert xulosasiga nisbatan, bizning fikrimizcha,

Y.K. Orlovdan keyin ekspert xulosasining dalil sifatida maqbulligining quyidagi tarkibiy

qismlarini ajratib ko‘rsatish to‘g‘riroqdir;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

227

•

tegishli subyekt, ya’ni tilshunoslikka oid maxsus bilimlarga ega bo‘lgan, qiziqilgan

va kompetentli;

•

sud ekspertizasi vakolati chegarasiga rioya qilish (ekspert-lingvist boshqa ekspert,

masalan, psixolog vakolatiga kiradigan huquqiy savollarga javob bermasligi kerak);

•

protsessual tartibga rioya qilish;

•

ekspert tekshiruvi obyektlarining maqbulligi;

•

tegishli

protsessual rasmiylashtirish. Ba’zi momentlarni batafsilroq ko‘rib chiqamiz.

Tegishli subyektga kelsak, ekspert kompetentligining ekspertiza predmetiga

muvofiqligini aniqlash muhimdir. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat

-protsessual

kodeksining 67-moddasiga k

o‘ra, sud ekspertizasini o‘tkazish topshirilgan, maxsus

bilimga ega bo‘lgan har qanday shaxs ekspert sifatida jalb qilinishi mumkin. Ammo savol

tug‘iladi: sud ekspertning bilim darajasini qanday baholashi kerak? Albatta, buni rasmiy

belgilar

–

tegishli ma’lumot, ilmiy daraja, ekspertlik ish staji va boshqalar bo‘yicha amalga

oshirish mumkin, ammo ekspertlik amaliyotining ko‘plab misollari shuni ko‘rsatadiki,

afsuski, hatto ilmiy darajaning mavjudligi ham sifatli tadqiqot o‘tkazish va ilmiy

asoslangan xulosalarni shakllantirishni kafolatlamaydi.

Y.I.

Galyashina so‘z ekstremizmi faktini aniqlash uchun maxsus lingvistik

bilimlardan foydalanish masalasini yoritib, ekspertizaga hatto nufuzli filologlarni

(ekspert muassasalarining shtatdagi xodimlari bo‘lmagan) ja

lb qilish har doim ham

muvaffaqiyatli emasligini ta’kidlaydi.

Buning sababi, uning fikricha, ekspertiza o‘tkazish topshirilgan shaxslar

professional sud ekspertlari bo‘lmagani holda, shakllantirilgan xulosalar uchun sud

eksperti sifatida o‘z huquqlari doir

asi va javobgarligini noaniq tasavvur qiladilar,

ko‘pincha o‘zlari chiqargan xulosa va hukmlarning sud istiqbolini ko‘rmaydilar.

Ularning xulosalarida ilmiy asoslangan dalillar o‘rniga ko‘pincha ilmiy munozara

uchun mutlaqo maqbul bo‘lishi mumkin bo‘lgan,

ammo ekspertiza xulosasi sifatida

yaroqsiz bo‘lgan subyektiv fikrlar uchraydi.

Bundan kelib chiqadiki, ekspert nafaqat ona fanidan bilimga ega bo‘lishi kerak: bu

muayyan turdagi ekspertizalarni o‘tkazish uchun ilmiy asos hisoblanadi, balki ekspertiza

o‘tkazishning protsessual asoslari bo‘yicha tegishli bilimlarga ega bo‘lishi, ekspert

vazifalarini hal qilish uslublariga ega bo‘lishi kerak, chunki ekspertiza o‘tkazish

topshirilgan shaxs o‘zi tomonidan berilgan xulosa keyinchalik ish bo‘yicha dalil bo‘lib

xizmat qilishini tushunishi kerak.

Ishonchlilik. Maqbullikdan farqli o‘laroq, ishonchlilikni aniqlash uchun aniq rasmiy

mezonlar mavjud emas. Ishonchlilikni tekshirishning ikki usuli mavjud: ekspert

xulosasining o‘zini baholash va xulosani ish bo‘yicha boshqa

dalillar bilan taqqoslash.

Ekspert xulosasining ishonchliligini baholash uni quyida ko‘rib chiqilgan mezonlar

bo‘yicha baholashni nazarda tutadi.

Ilmiy asoslanganligi. Bunda qo‘llanilgan metodikaning ishonchliligi va uni muayyan

holatda qo‘llashning qonun

iyligi, ekspertga taqdim etilgan materialning yetarliligi,

dastlabki ma’lumotlarning to‘g‘riligi, xulosaning asosliligi va ishonchliligi, shuningdek,

ekspert tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotning to‘liqligi aniqlanadi.

Xulosani to‘g‘ri baholashga tadqiqotning

aniq uslubini tahlil qilish va uning fan

taraqqiyotining zamonaviy darajasiga muvofiqligini o‘rganish orqali erishiladi.

Biz A.M. Zinin va N.P.

Maylisning “tergovchi yoki sud va huquqni muhovafa qiluvchi

boshqa orginlar barcha nazariy nozikliklarni tushunishi shart emas, ammo ulardagi

kriminalistik nazariyaning asosiy qoidalari haqidagi tasavvur ekspert xulosasining ilmiy

asoslanganligini baholash uchun yetarli” degan fikriga qo‘shila olishidadir.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

228

A.R. Shlyaxovning fikricha sudlar ekspertizalarning ayrim turlari va turlari

nazariyasi va metodikasi sohasida mutaxassis bo‘lmaganliklari sababli ekspertizalarning
aniq qoidalari va aniq uslubiyotini baholay olmaydilar, deb hisoblash noto‘g‘ri bo‘ladi,
deb yozgan fikriga qo‘shilmaslikka majburmiz. Fikrimizcha, x

ulosaning ilmiy asosliligini

baholash uning mazmunini chuqur o‘rganishni taqozo etar ekan, sud har doim ham

mutaxassisning yordamiga murojaat qilmasdan buni amalga oshira olmaydi. Boshqa

olimlar ham shunga o‘xshash fikrdalar.

Materiallarning yetarliligi. Ekspertga taqdim etiladigan materiallar uning oldiga

qo‘yilgan savollarga javob berish uchun yetarli bo‘lishi kerak. Masalan, agar ekspertga
matnning qismlari taqdim etilgan bo‘lsa, u matnni to‘liq tadqiq qilish uchun qo‘shimcha
materiallar taqdim etish to‘g‘risida iltimosnoma yuborishi shart hisoblanadi amaliyotda.

Dastlabki ma’lumotlarning to‘g‘riligi. Ekspert xulosasining asosliligi u ekspertizani

tayinlagan subyektdan xulosa uchun tayyor posilka sifatida oladigan dastlabki

ma’lumotlarning to‘g‘riligiga ham bog‘liq. Ekspert tomonidan tekshirilayotgan
materialning so‘zma

-

so‘z mazmuni to‘g‘riligi ekspertizani tayinlagan shaxs tomonidan

tekshirilishi kerak.

Dalillanganlik. Asoslanganlikni baholashda maxsus bilimlarga ega bo‘lmagan sud

ko‘pincha ekspert xulosa

si u tomonidan bajarilgan tadqiqotlar bilan qay darajada

tasdiqlanishini tushunishi qiyin (masalan, ekspert tomonidan aniqlangan belgilar majmui

materialda ekstremistik faoliyatni amalga oshirishga undash mavjudligi to‘g‘risida xulosa

chiqarish uchun yetarlimi).

Tadqiqotning to‘liqligi. Tadqiqotning to‘liq emasligi qayta ekspertiza tayinlash uchun

asos bo‘ladi. U, odatda, tadqiqot metodikasidan chetga chiqish, ya’ni biror bir metodni
qo‘llamaslik yoki obyektni to‘liq tadqiq etmaslik bilan ifodalanadi; ekspe

rt (ekspertlar

komissiyasi) xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning to‘g‘riligiga shubha tug‘ilganda yoxud

unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki ekspertizani

o‘tkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta eksperti

za tayinlanadi.

Qayta ekspertiza tayinlanganda ekspert (ekspertlar komissiyasi) oldiga ilgari

qo‘llanilgan ekspert tekshiruvi usullarining ilmiy asoslanganligi to‘g‘risidagi masala
qo‘yilishi mumkin.

Qayta ekspertizani tayinlash to‘g‘risidagi qarorda yoki

ajrimda qayta ekspertizani

tayinlagan organning (shaxsning)

birinchi (oldingi)

ekspertiza xulosasiga

qo‘shilmaganligi sabablari ko‘rsatilishi lozim.

Qayta ekspertizani o‘tkazish boshqa ekspertga (ekspertlar komissiyasiga)

topshiriladi. Birinchi (oldingi) e

kspertizani o‘tkazgan ekspert (ekspertlar komissiyasi)

qayta ekspertizani o‘tkazishda hozir bo‘lishi va tushuntirishlar berishi mumkin, lekin u
ekspert tekshiruvini o‘tkazish va xulosa tuzishda ishtirok etmaydi.

Ekspert xulosasining yana bir xususiyati uning ishonchliligidir. Ekspert

xulosasining ishonchliligi masalalari olimlarni anchadan beri qiziqtirib kelmoqda.

A.A.

Eysman yuridik adabiyotlarda ko‘pincha haqqoniylik chinlik bilan

tenglashtiriladi, deb qayd etgan edi. Ishonchlilik mutlaq haqiqat bilan, nisbiy haqiqat esa

ehtimollik bilan bog‘lanadi.

Uning “Ekspert xulosasi (tuzilishi va ilmiy asoslanishi)”nomli ishining “Ekspert

xulosasining ishonchliligi” deb nomlangan beshinchi paragrafi tahlilidan ma’lum bo‘ladiki,

ishonchli xulosa

–

uning haqqoniyligi tadqiqot usuli yoki muhokama qilish usulini oldindan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

229

tanlash bilan kafolatlanadi, mulohaza esa, o‘z navbatida, haqiqiy mulohaza, ya’ni obyektiv
voqelikka mos keladigan xulosa olinishi ma’lum bo‘lsa, ishonchli bo‘ladi.

Ekspert xulosasining yana bir xususiyati uning ishonchliligidir. Ekspert

xulosasining ishonchliligi masalalari olimlarni anchadan beri qiziqtirib kelmoqda.
A.A.

Eysman yuridik adabiyotlarda ko‘pincha haqqoniylik chinlik bilan tenglashtiriladi,

deb qayd etgan edi. Ishonchlilik mutlaq haqiqat bilan, nisbiy haqiqat esa ehtimollik bilan

bog‘lanadi.

Uning “Ekspert xulosasi (tuzilishi va ilmiy asoslanishi)” nomli ishining “Ekspert

xulosasining ishonchliligi” deb nomlangan beshinchi paragrafi tahlilidan ma’lum
bo‘ladiki, ishonchli xulosa

–

uning haqqoniyligi tadqiqot usuli yoki muhokama qilish

usulini oldindan tanlash bilan kafolatlanadi, mulohaza esa, o‘z navbatida, haqiqiy
mulohaza, ya’ni obyektiv voqelikka mos keladigan xulosa olinishi ma’lum bo‘lsa, ishonchli
bo‘ladi.

T.V. Saxnova haqli ravishda ekspert asos qilib olgan ilmiy qoidalar mazmunini,

shuningdek, u tanlagan metodikalarning ilmiy asosliligini baholash maxsus bilimlar
sohasiga kirib borishga olib keladi, uning tashuvchisi sifatida

–

bajariladigan

funksiyalarga ko‘ra

–

sud emas, balki ekspert nazarda tutiladi. Nihoyat, amaliyotda

qo‘llaniladigan turli ekspertizalarning asosini tashkil etishi mumkin bo‘lgan maxsus
bilimlarning barcha sohalarida sudni vakolatli bo‘lish majburiyatini obyektiv ravishda

yuklash mumkin emas.

O‘tkazilgan lingvistik ekspertizaning ilmiy asoslanganligini baholashning o‘ziga xos

xususiyati shundaki, har bir til tashuvchisi o‘zini bunday ekspertizalarni o‘tkazish uchun
vakolatli deb hisoblaydi va shunga mos ravishda uni o‘tkazishning to‘g‘riligini baholay

oladi.

P.

Sergeyevich bunday deb yozgan edi: “Agar sudga dastlabki tekshirishni

o‘tkazgan ekspert chaqirilmagan bo‘lsa, unda odatda tekshirish son

-sanoqsiz xato va

kamchiliklar bilan yakunlangan bo‘ladi”. Uning o‘zi qoidani ta’riflagan edi: “agar

jarayonda raqib tom

onidan ekspert bo‘lsa va ekspertiza ahamiyatga ega bo‘lsa, notiq o‘z

tomonidan bilimdon va qat’iyatli bo‘lgan ekspertni ko‘rsatishi kerak. Ekspert yolg‘iz ekan,
u loaqal bema’ni gaplarni aytayotgan bo‘lsa ham, hech kimga ziyon yetkazmaydi. Unga

raqib berin

g, orakulning nutqi xudbinona bahsga aylanadi”.

Bizning fikrimizcha, bu qoida nafaqat o‘z dolzarbligini yo‘qotmadi, balki vaqt

o‘tishi bilan yanada ko‘proq talabga ega bo‘ldi, chunki texnika taraqqiyoti, ilmiy
bilimlarning ko‘payishi va chuqurlashuvi tufa

yli tomonlar va ularning vakillariga

mutaxassis yordamisiz amalda ish olib borish mumkin emas. Mutaxassisning jarayonda

ishtirok etish imkoniyatlariga e’tiborning kuchayganligidan ushbu sohadagi ilmiy

izlanishlar guvohlik beradi advokatlar tomonidan ham,

Bizningcha, jarayonda bilimdon shaxslarning tortishuvi tomonlarning haqiqiy

tortishuvi ifodasidir.

Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, tilshunos

-ekspert xulosasini baholashning

qiyinligi shundaki, ko‘pincha sudyalar o‘rganilayotgan matnlarda milliy, ir

qiy, diniy yoki

ijtimoiy nizolarni qo‘zg‘atishga qaratilgan fikrlar bor

-

yo‘qligini hal qilishda o‘zlarini

vakolatli deb hisoblashadi. Ammo ba’zi hollarda ekstremistik deb taxmin qilinayotgan
matnlarni baholashning soddaligi va maxsus bilimlarni qo‘llash na

tijalaridan

foydalanmasdan qarorlar qabul qilish ba’zan asossiz sud qarorlarining qabul qilinishiga

olib keladi, ular keyinchalik yuqori instansiyalarga shikoyat qilinadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

230

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Российская Е.Р. Проблемы развития института судебной экспертизы в

государственных судебно

-

экспертных учреждениях системы Министерства

юстиции Российской Федерации // Юстиция. 2005. № 1. С. 47.

2.

Матыцын Б.В. Основные правовые и криминалистические проблемы

судебной

экспертизы

на

современном

этапе

развития

уголовного

судопроизводства России: автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. Краснодар, 2007. С. 9.

3.

Хамова И.Е. Оценка допустимости заключения эксперта в уголовном

процессе: автореф. дисс. ...канд. юрид. наук. Краснодар, 2011. С. 8.

4.

Подробнее об экспертной инициативе см: Винницкий Л.В., Мельник С.Л.

Экспертная инициатива в уголовном судопроизводстве. М., 2009. 382 с.

5.

Белкин Р.С. Собирание, исследование и оценка доказательств. Сущность и

методы. М., 1966. С. 66

-67.

6.

Российская Е.Р. Судебная экспертиза в гражданском, арбитражном,

административном и уголовном процессе. 2

-

е изд., перераб. и доп. М., 2008. С. 280

-284.

7.

Зимин A.M., Майлис Н.П. Судебная экспертиза. Учебник. М., 2002. С. 187

-19

8.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining Qarori “Dalillar maqbul

ligiga

oid jinoyat-

protsessual qonuni normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida”

https://lex.uz/mact/-3895986#-3896066

9.

Орлов Ю.К. Указ.соч. С. 143.

10.

Зинин A.M., Майлис Н.П. Указ. соч. С. 191.

11.

Назначение и производство судебных экспертиз (Пособие для

следователей, судей и экспертов). М., 1988. С. 28.

12.

См.,

например: Кудрявцева А.В. Теория доказывания в юридическом

процессе: Учебное пособие. Челябинск, 2006. С. 105; Лазарева В.А. Проблемы
доказывания в •,•' современном уголовном процессе России: учеб. пособие. Самара,
2007. С. 266

-

267; Российская Е.Р. Судебная экспертиза в гражданском,

арбитражном, административном и уголовном процессе. 2

-

е изд., перераб. и доп.

М., 2008. С. 287

-

288; Подкатилина М.Л. О необходимости расширения перечня

оснований для привлечения специалиста // Материалы межвузовской
конференции «15 лет Конституции: перспективы развития российского
законодательства». М., 2009. С. 193

-

197 и др.

13.

O‘zbekiston

Respublikasining

Jinoyat

-protsessual

kodeksi

https://lex.uz/docs/-111460

14.

Эйсман А. А. Заключение эксперта (структура и научное обоснование). М.,

1967. С. 110

-115.

15.

Эйсман А. А. Заключение эксперта (структура и научное обоснование). М.,

1967. С. 110

-115.

16.

Сахнова Т.В. Судебная экспертиза. М., 2000. С. 243.

17.

Сергеич П. (Пороховщиков П.С.) Искусство речи на суде. 3

-

е изд. Тула,

2000. С. 19

18.

См., например: Александров А.С. Введение в судебную лингвистику.

Нижний Новгород, 2003. С. 239; Галяшина Е.И. Использование специальных знаний
судебных речеведческих экспертиз в деятельности адвоката // Адвокатура.
Государство. Общество: сб. материалов IV Всероссийской научно

-

практической

конф. / отв. редакторы : Володина СИ., Пилипенко Ю.С. М., 2007. С.138

-

147 и др.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2025) / ISSN 2181-1415

231

19.

См., например: Кудрявцева А.В., Классен Н.А., Классен А.Н. Использование

специальных знаний при осуществлении защиты по уголовным делам. М., 2011;
Петрова Т.В. Использование специальных знаний адвокатом в уголовном
судопроизводстве: дисс. ... канд. юрид. наук. М., 2007; Конин В.В. Опровержение
выводов эксперта при осуществлении профессиональной защиты по уголовным
делам с использованием специальных познаний // Использование специальных
познаний в судопроизводстве: сборник научных трудов / под ред. Т.С. Волчецкой.
Калининград, 2005 и др.

20.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

https://lex.uz/docs/-6445145