Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Measures to enhance the legal foundation for combating
customs-related crimes
Farkhod GAFUROV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 15 October 2024
Available online
25 November 2024
This scientific article addresses the issues of improving the
legal framework for operational-search and forensic methods in
detecting customs-related crimes in the Republic of Uzbekistan
today. Specifically, it presents the views of scholars who have
examined the regulatory legal acts governing the practice of
uncovering customs-related crimes, as well as the types of
regulatory legal acts and proposals for their enhancement.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
customs crimes,
operational investigative
activities,
operational investigative
and forensic methods,
operational investigative
measures,
criminal proceedings,
Criminal Procedure Code,
Criminal Code,
violation of customs
legislation.
Bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishning
huquqiy asoslarini takomillashtirish choralari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
bojxona sohasidagi
jinoyatlar,
tezkor-qidiruv faoliyati,
tezkor-qidiruv va
kriminalistik usullar,
tezkor-qidiruv tadbirlari,
jinoyat protsessi,
Jinoyat-protsessual kodeksi,
Jinoyat kodeksi,
bojxona toʻgʻrisidagi
qonunchilikni buzish.
Mazkur ilmiy maqolada bugungi kunda O
ʻ
zbekiston
Respublikasida bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda
tezkor-qidiruv va kriminalistik usullarning huquqiy asoslarini
takomillashtirish masalalari yoritib berilgan. Xususan, bojxona
sohasidagi jinoyatlarni fosh etish amaliyotini tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlarni tadqiq qilgan olimlar fikrlari
hamda normativ-huquqiy hujjatlar turlari va ularni
takomillashtirish bo
ʻ
yicha takliflar bayon etilgan.
1
PhD, Independent Researcher, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: fedya90.ivanov@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
304
Меры по совершенствованию правовых основ борьбы с
преступлениями в таможенной сфере
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
таможенные
преступления,
оперативно
-
розыскная
деятельность,
оперативно
-
розыскные и
криминалистические
методы,
оперативно
-
розыскное
мероприятие,
уголовный процесс,
Уголовно
-
процессуальный
кодекс,
Уголовный кодекс,
нарушение таможенного
законодательства.
В данной научной статье рассматриваются вопросы
совершенствования правовых основ оперативно
-
розыскных
и криминалистических методов при раскрытии таможенных
преступлений в Республике Узбекистан на сегодняшний
день. В частности, приводятся
мнения ученых, изучавших
нормативно
-
правовые документы, регулирующие практику
раскрытия
таможенных
преступлений,
а
также
анализируются виды нормативно
-
правовых актов и
предлагаются пути их совершенствования.
KIRISH
Bugungi kunda Oʻzbekiston
Respublikasida bojxona organlari faoliyatini
rivojlantirish, shu jumladan bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashish
mexanizmlarini takomillashtirish boʻyicha faol islohotlar olib borilmoqda. Xususan,
Oʻ
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabrda qabul qilingan
“Oʻzbekiston –
2030” strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF–
158-son farmoni bilan tasdiqlangan
“Oʻzbekiston –
2030” strategiyasining qonun ustuvorligini taʼminlash, xalq xizmatidagi
davlat boshqaruvini tashkil etish borasidagi ustuvor
yoʻnalishida huquqni muhofaza
qiluvchi organlar faoliyatini takomillashtirish asosiy vazifalar belgilab berilgan. Bugungi
kunda huquqni muhofaza qiluvchi organ sifatida bojxona organlarining bojxona
sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashish faoliyatida tezkor-qidiruv va kriminalistik
usullarni qoʻllashning huquqiy asoslarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
ASOSIY QISM
Bu borada shuni takidlash joizki, bugungi kunga qadar bojxona sohasidagi
jinoyatlarga qarshi kurashishda tezkor-
qidiruv va kriminalistik usullarni qoʻllashning
huquqiy asoslarini bir qator mahalliy va xorijlik olimlar tadqiq etishgan. Jumladan,
oʻzbekistonlik olim
V.Karimov oʻz tadqiqoti doirasida tezkor
-qidiruv faoliyatini huquqiy
tartibga solish tizimini gipoteza, dispozitsiya va sanksiya kabi 3 ta tarkibiy tuzilishga
egaligini asoslab beradi, shuningdek, tezkor-qidiruv faoliyatini huquqiy tartibga solish
darajalarini xalqaro, konstitutsiyaviy, qonunlar va qonunosti hujjatlari kabi 4 darajaga
boʻlinishini as
oslab beradi [1, B-103-
147]. Bundan tashqari, oʻzbekistonlik olim
A.T.
Achilov oʻz tadqiqotida kontrabanda ashyolarining turlarini va tushunchasini yoritib
beruvchi normativ hujjatlarni tizimlashtirib, koʻrsatib bergan [2, B
-7-14]. Shu bilan birga,
oʻzbeki
stonlik olimlar Yu.S. Pulatov va R.A. Abdukaimovlar bojxona sohasidagi
jinoyatlarni fosh etish boʻyicha jinoyat
-protsessual qonunchilik normalariga amal
qilishning oʻziga xos xususiyatlarini, shu jumladan ayrim kechiktirib boʻlmaydigan tergov
harakatlarini
oʻtkazish tartibi va huquqiy asoslarini tadqiq qilgan [3, B
-6-10]. Shu bilan
birga, xorijlik olimlardan rossiyalik olimlar T.A. Dikanova va V.Ye.
Osipovlar oʻz
tadqiqotlarida bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishning tezkor-qidiruv va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
305
kriminali
stik ish uslublarini huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan oʻzaro
hamkorlikda qoʻllashning huquqiy asoslarini tadqiq qilib, ularni xalqaro, konstitutsiyaviy
va federal qonunlar hamda idoralararo normativ hujjatlar kabi 4 guruhga
boʻlinishini koʻrsatib oʻtgan [4, B
-221-236]. Rossiyalik olim A.Yu. Kozlovskiy Rossiya
Federatsiyasining tezkor-qidiruv faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarni tadqiq
qilib, ularni yuqoridagi rossiyalik olimlar T.A. Dikanova va V.Ye. Osipovlar kabi xalqaro,
konstitutsiyaviy va federal qonunlar hamda qonunosti normativ hujjatlar kabi 4 guruhga
boʻlinishini koʻrsatib oʻtgan [5, B
-84].
Bundan tashqari, amerikalik olim L.
Mayers oʻz tadqiqotida AQSH Oliy sudi
fuqarolarning yashash uyidan tashqarida oʻtkaziladigan telefon soʻzlashuvlarini
eshitishni “noqonuniy aldash yoki olib qoʻyish” sifatida hech qachon tan olinishi kerak
emas degan xulosaga kelganligini, telefon soʻzlashuvlarini eshitish qonun bilan tartibga
solingan hamda AQSH Oliy sudi tomonidan telefon soʻzlashuv
lari natijasida olingan
maʼlumotlardan sudda dalil sifatida foydalanishni taqiqlamagan [6, B
-61]. Kanadalik olim
D.
Vills oʻz tadqiqotida Kanadada 1970
-yil 7-martda uyushgan jinoyatchilikka qarshi
kurashish boʻyicha tezkor maʼlumotlar yigʻish bilan shugʻul
lanuvchi xizmat tashkil
etilganligi, uning faoliyati ustav bilan tartibga solinganligini koʻrsatib oʻtgan [7, B
-18-19].
Kanadalik olimlar S. Griffits, J. Klein, S. Verdun-
Joneslarning fikriga koʻra, Kanadada
“Fuqarolarning shaxsiy hayotini himoya qilish toʻgʻrisida”gi 1974
-yilda qabul qilingan
qonunga asosan, telefon soʻzlashuvlarini eshitish natijasida olingan maʼlumotlar qonuniy
yoki noqonuniy boʻlishidan qatʼiy nazar sud muhokamasida foydalanilgan [8, B
-15].
Yuqoridagi olimlar fikrlarini hamda Oʻzbekist
on Respublikasi qonunchilik tizimini
inobatga olib, bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishda tezkor-qidiruv va
kriminalistik usullarni qoʻllashning huquqiy asoslarini quyidagi 3 turga boʻlish mumkin:
1.
Xalqaro hujjatlar
(xalqaro konvensiyalar, xalqaro shartnomalar, xalqaro
kelishuvlar);
2.
Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlari
(Oʻzbekiston Respublikasining
va qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining
qarorlari);
3.
Oʻzbekiston Respublikasining qonunosti hujjatlari
(Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari va qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarorlari, vazirliklar va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati
organlarining qarorlari).
XULOSA
Yuqoridagilardan xulosa qilib, shuni aytish joizki, bojxona sohasidagi jinoyatlarga
qarshi kurashishda tezkor-
qidiruv va kriminalistik usullarni qoʻllashni tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlarni doimiy ravishda takomillashtirib borish zarurati mavjud.
Chunki b
ojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashish amaliyoti oʻzgaruvchan
xususiyatlarga ega hisoblanadi va bu oʻz navbatida yangi tezkor
-qidiruv va kriminalistik
ish uslublarini normativ-huquqiy hujj
atlarda mustahkamlab qoʻyishni taqazo qiladi.
Shu bilan birga, ushbu yoʻnalishdagi qonunchilik hujjatlarida ayrim muammolar
uchrab turibdi. Mazkur muammolarni barataraf etib, normativ-huquqiy hujjatlarni
takomillashtirib borish ham bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishda tezkor-
qidiruv va kriminalistik usullarni qoʻllashning samaradorligini oshiradi. Xususan,
bojxona
sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda oʻtkaziladigan tezkor
-qidiruv tadbirlarining
bevosita huquqiy asoslarini takomillashtirish boʻyicha quyidagi taklifni Oʻzbekiston
qonunchiligiga joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
306
–
Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunining
3-
moddasiga oʻzgartirish kiritib, ushbu moddani quyidagi tartibda bayon etish:
“3
-modda. Tezkor-
qidiruv faoliyati sohasida qoʻllaniladigan asosiy
tushunchalar
Tezkor-qidiruv faoliyati sohasida quyidagi
asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
tezkor-qidiruv faoliyati
–
ushbu Qonun bilan maxsus vakolat berilgan davlat
organlarining tezkor boʻlinmalari (bundan buyon matnda tezkor
-qidiruv faoliyatini
amalga oshiruvchi organlar deb yuritiladi) tomonidan tezkor-qid
iruv tadbirlari oʻtkazish
orqali amalga oshiriladigan faoliyat turidir;
tezkor-qidiruv faoliyatining prinsiplari
–
bu ushbu qonunda qayd qilingan,
tezkor-qidiruv amaliyotida ishlab chiqilgan, tezkor-qidiruv faoliyatining kuchlari,
vositalari hamda tezkor-q
idiruv tadbirlarini qoʻllashni tashkil qilish va oʻtkazish taktikasi
haqidagi rahbariy gʻoyalar va ustuvor huquqiy
-tashkiliy yondashuvlar majmuasidir;
tezkor-qidiruv tadbirlari
–
bu tezkor-qidiruv faoliyatining vazifalarini hal etish
maqsadida maxsus vakolatli subyektlar tomonidan tezkor-qidiruv faoliyatiga oid qonun
hujjatlari talablariga rioya qilgan holda amalga oshiriladigan cheklangan turdagi
harakatlar majmuidir;
konspiratsiya
–
tezkor-
qidiruv tadbirlarini oʻtkazishda foydalanilayotgan yoki
foydalanilgan kuchlar, vositalar, manbalar, usullar, tezkor-qidiruv faoliyati rejalari va
natijalari, tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlarning shtatdagi oshkor
qilinmaydigan xodimlari hamda mazkur organlarga maxfiylik asosida koʻmaklashayotgan
shaxslar toʻgʻrisidagi, shuningdek tezkor
-
qidiruv tadbirlarini tashkil etish va oʻtkazish
taktikasi haqidagi maʼlumotlarni yashirinligini taʼminlash uchun qoʻllaniladigan usullar
va chora-tadbirlar majmuidir;
maxfiylik asosida koʻmaklashuvchi shaxs
–
tezkor-qidiruv faoliyatining
vazifalarini hal etish maqsadida tezkor xodimlar tomonidan maxfiylik asosida
hamkorlikka jalb qilingan fuqarolar.”
Yuqorida keltirilgan taklifni quyidagilar bilan asoslash mumkin:
birinchidan,
Oʻzbekiston
Respublikasining
“Normativ
-huquqiy
hujjatlar
toʻgʻrisida”gi Qonunining 1
-ilovasi 6-
bandida “...loyihada qonunchilikda mavjud
boʻlmagan tushuncha va atamalar, shuningdek texnikaviy va boshqa maxsus
tushunchalardan foydalanilganda ularning taʼriflari beriladi.” deb koʻrsatilgan. Ammo
Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida tezkor
-
qidiruv faoliyati sohasida qoʻllanilgan tezkor
-qidiruv faoliyatining prinsiplari, tezkor-
qidiruv tadbirlari, konspiratsiya tushunchalarning taʼ
rifi berilmagan;
ikkinchidan, Qirgʻiziston Respublikasining 1998
-yil 16-
oktyabrdagi “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi 131
-son Qonunining 2-
moddasi “Asosiy tushunchalar” deb
nomlangan va tezkor-
qidiruv faoliyati sohasida qoʻllaniladigan asosiy tushun
chalarga
taʼrif berib oʻtilgan. Qirgʻiziston Respublikasi tezkor
-qidiruv faoliyati sohasidagi
qonunchilik tajribasini Oʻzbekiston Respublikasining tezkor
-qidiruv faoliyati sohasidagi
qonunchiligiga joriy etish ushbu sohasidagi qonun hujjatini takomillashtirishga xizmat
qiladi.
Mazkur taklifni Oʻzbekiston qonunchiligiga joriy etish
bojxona sohasidagi
jinoyatlarga qarshi kurashishda tezkor-
qidiruv va kriminalistik usullarni qoʻllashni
tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirishga xizmat qiladi.
Bu borada shuni aytish joizki, AQSHlik advokat Jeyms Donovan shunday degan edi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
307
“Kimdir jinoiy til biriktirishga kirishganligi haqida maʼlumot boʻlgan vaqtdan boshlab,
jamiyat va davlat oʻzini himoya qilish huquqiga ega, bunday holatda murda
aniql
angandan soʻng, jinoyatchini izlashni boshlash kabi kechirib boʻlmaydigan ojizlikni
namoyon qilish hech qachon mumkin emas. Jinoiy maqsadlarda qonunga xilof aniq
harakatlarni sodir etishga qaratilgan qandaydir uyushmalar va faoliyatga tayyorgarlik
koʻrish yoki jinoyat sodir etishga tayyorgarlik koʻrilayotganligi aniqlangan vaqtdan
boshlab, jamiyat va hukumat unga toʻsqinlik qilish huquqiga ega” [9, B
-224]. Bojxona
sohasidagi jinoyatlarni rejalashtirish va sodir etishga tayyorgarlik koʻrish jarayonida
aniqlashga yordam beradigan barcha yangi tezkor-qidiruv va kriminalistik ish uslublarini
normativ-
huquqiy hujjjatlarda mustahkamlab qoʻyish va amaliyotga jor
iy etish muhim
ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
Karimov V. “Tezkor
-
qidiruv faoliyati” darslik.
T.:
–
2021-y. B-103-147.
2.
Achilov A.T. “Kontrabanda holatlari yuzasidan tergovga qadar tekshiruv va
surishtiruv harakatlarini oʻtkazish va protsessual rasmiylashtirish” nomli uslubiy
qoʻllanma. 2015
-y. B-7-14.
3.
Pulatov Yu.S. va Abdukaimov R.A. “Bojxona tizimida kriminalistik uslubiyotning
oʻziga xos xususiyatlari” nomli uslubiy qoʻllanma. Toshkent. 2008
-y. B-6-10.
4.
Диканова Т.А., Осипов В.Е. “Борьба с таможенными преступлениями и
отмыванием «грязных» денег”. Закон и право. г. Москва. 2000 г. стр. 221
-236.
5.
Козловский А.Ю. “О прававом регулировании оперативно
-
розыскной
деятельности таможенных органов Российской Федерации”. Научная статья.
Вестник Российской таможенной академии. 1/2007. стр. 84.
6.
Lewis Mayers. American Legal System. Revised edition . N.-Y. 1964. P 61.
7.
Виллс. Д Служба по сбору информации об организованной преступности в
Канаде. Police chief 1971. T.28. № 9. Сентябрь. Стр. 18
-19.
8.
Griffiths.C., Klein J., Verdun-Janes S. Criminal justice in Canada. Toronto, 1980.
P.15.
9.
Донован Дж. Незнакомцы на мосту. Дело полковника Абеля.
/
Пер. С англ.
М.:
Межд.отношения –
МП “УЛИС”, 1992. Ст. 224.
