Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Psychological and pedagogical technologies, their
application and features
Pokiza URISHEVA
1
Jizzakh State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
The article contains information about psychological and
pedagogical technologies, their role in education, principles,
types, characteristics and psycho-technological processes, the
content of the activities of a participant in the psycho-
technological process. At the same time, modern psychological
and pedagogical technologies and their classification are
highlighted.
2181-1415
/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
psychological and
pedagogical technologies,
education,
upbringing,
school,
student,
behavior,
lesson,
psycho-emotional state,
individualization,
performance,
abilities,
interest,
adaptation,
thinking,
creativity.
Psixologik-pedagogik texnologiyalar, ularning q
o‘
llanilishi
va
o‘
ziga xos xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
psixologik-pedagogik
texnologiyalar,
ta
’
lim,
tarbiya,
maktab,
o‘
quvchi,
Maqolada psixologik-pedagogik texnologiyalar, ularning
ta
’
limda tutgan
o‘
rni, tamoyillari, turlari, xususiyatlari hamda
psixotexnologik
jarayonlari,
psixotexnologik
jarayon
ishtirokchisi faoliyatining mazmuni haqidagi ma
’
lumotlar
keltirib
o‘
tilgan. Shu bilan birga zamonaviy psixologik-
pedagogik texnologiyalar va ularning tasnifi yoritib berilgan.
1
Teacher, Jizzakh State Pedagogical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
417
xulq-atvor,
dars,
psixoemotsional holat,
individuallashtirish,
samaradorlik,
qobiliyat,
qiziqish,
moslashish,
fikrlash,
ijodkorlik.
Психолого
-
педагогические технологии, их применение и
особенности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
психолого
-
педагогические
технологии,
образование,
воспитание,
школа,
ученик,
поведение,
урок,
психоэмоциональное
состояние,
индивидуализация,
работоспособность,
способности, интерес,
адаптация,
мышление,
творчество.
В
статье
содержатся
сведения
о
психолого
-
педагогических технологиях, их роли в образовании,
принципах,
видах,
характеристиках
и
психо
-
технологических процессах, содержании деятельности
участника психо
-
технологического процесса. При этом
выделены
современные
психолого
-
педагогические
технологии и их классификация.
Psixologik-pedagogik texnologiyalar
–
bu pedagogika va psixologiya
tamoyillariga asoslanib, har tomonlama amalga oshiriladigan ta
’
lim va tarbiyaga
yondashuvlardir. Psixologik va pedagogik texnologiyalarni tanlash
o‘
qituvchining
o‘
z
oldiga q
o‘
yadigan maqsadiga va kim bilan ishlashiga bo
g‘
liq. Zamonaviy tendentsiyalarni
hisobga olgan holda, talabalar osongina
o‘
zlashtira oladigan raqamli interaktiv vazifalar
ustuvor hisoblanadi.
Zamonaviy dunyoda maktablar hissiy va xulq-atvori buzilgan bolalar sonining
k
o‘
payishi muammosiga duch kelmoqda. Bu ularning boshqalar bilan muloqot qilishini
qiyinlashtiradi. Bu esa kognitiv jihatga salbiy ta
’
sir qiladi va keyinchalik maktab
o‘
quv
dasturini ishlab chiqishga t
o‘
sqinlik qiladi.
Shu munosabat bilan
o‘
quvchilarning psixo-emotsional holatini barqarorlashtirish
va ruhiy salomatligini mustahkamlashga yordam beradigan samarali psixologik-
pedagogik texnologiyalarni topish va ulardan foydalanish zarurati tobora dolzarb b
o‘
lib
bormoqda.
Maktab
o‘
quvchilarida psixologik muammolar paydo b
o‘
lishiga yordam beradigan
bir qator sabablar mavjud, masalan:
•
haddan tashqari
o‘
quv yuklamasi;
•
oiladagi noqulay muhit;
•
tengdoshlarning yordami y
o‘
qligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
418
•
ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta
’
siri;
•
noso
g‘
lom turmush tarzi.
Bu omillarning barchasi bolada hissiy buzilishlar, tashvish, depressiya, tajovuzkor
xatti-harakatlar va boshqa psixologik muammolarning rivojlanishiga olib keladi.
Ta
’
limdagi zamonaviy psixologik-pedagogik texnologiya
–
bu psixologiya va
pedagogika sohasidagi ilmiy tadqiqotchilar tomonidan bolalar va
o‘
smirlarning ta
’
lim
va tarbiyasini takomillashtirish maqsadida ishlab chiqilgan usullar majmuidir.
U
o‘
qituvchilarga
o‘
quvchilarning individual xususiyatlarini tushunishga yordam beradi
hamda ularga qulay va samarali ta
’
lim muhitini yaratish vositalarini taqdim etadi.
Ta
’
limni individuallashtirishning psixologik-pedagogik texnologiyasining belgilari
•
maqsadga ega b
o‘
lish;
•
bolaning aqliy rivojlanishini
o‘
z vaqtida baholash, faoliyat samaradorligini va
psixologik-pedagogik ta
’
sir samaradorligini nazorat qilish imkonini beruvchi diagnostika
vositalari majmuasining mavjudligi;
•
belgilangan maqsadlarga erishishni kafolatlovchi usullar, vositalar va shartlar
tizimi;
•
ish samaradorligini k
o‘
rsatuvchi jarayon va faoliyat natijalarini tahlil qilish;
•
O‘
qituvchi-psixologning ta
’
lim makonining sub
’
ektlari (bolalar,
o‘
smirlar,
o‘
qituvchilar, ota-onalar, ma
’
muriyat va boshqalar) bilan
o‘
zaro munosabatlarini
tizimlashtirishning
o‘
zgarishlar jarayoni. (rivojlanish, psixoprofilaktika, ijtimoiy-
psixologik moslashuv, psixokorreksiya, psixologik yordam, q
o‘
llab-quvvatlash va
boshqalar).
Psixologik-pedagogik texnologiya tamoyillari
Psixologik-pedagogik ta
’
lim texnologiyasi
–
bu psixologiya va pedagogika
tamoyillariga asoslangan, ta
’
lim maqsadlariga samarali erishishni ta
’
minlaydigan ta
’
lim
va tarbiyaning tizimli yondashuvidir.
Bolalar bilan ishlash uchun turli xil psixologik va pedagogik texnologiyalar mavjud
b
o‘
lib, ularning har biri
o‘
ziga xos xususiyatlarga va afzalliklarga ega. Muayyan tamoyillar
har bir
o‘
quvchining rivojlanishi uchun maqbul muhitni yaratish,
o‘
qitish va ta
’
lim
samaradorligini oshirish, shuningdek, barkamol shaxsni shakllantirishga yordam beradi:
•
Ta’lim va tarbiyani
birlashtirish tamoyili.
Psixologik-pedagogik texnologiyadan
foydalanish o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki qadriyat yo‘nalishlari, ijtimoiy ko‘nikma va
shaxsiy fazilatlarni ham rivojlantiradi. Ta’lim va tarbiyani uyg‘unlashtirish bizga
zamonaviy jamiyatda hayot va faoliyatga tayyor, barkamol shaxsni shakllantirishga imkon
beradi.
•
Faol yondashuv tamoyili.
Psixologik-pedagogik texnologiya
o‘
quvchilarning faol
faoliyatiga e
’
tibor beradi. Bu ularga mustaqillik, ijodiy fikrlash, muammolarni yengish va
qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Bunday yondashuv
o‘
quvchilarga
o‘
z faoliyati orqali bilim va k
o‘
nikmalarni egallash imkonini beradi, bu esa
o‘
rganishni yanada samarali va qiziqarli qiladi.
•
Ta
’
limni individuallashtirish tamoyili.
Maktabdagi psixologik-pedagogik
texnologiya har bir
o‘
quvchining individual xususiyatlarini hisobga oladi. Bu har bir
bolaning rivojlanish darajasi, qobiliyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olgan
holda, u bilan ishlashning turli usullaridan foydalanishni
o‘
z ichiga oladi. Ta
’
limni
individuallashtirish har bir bolaning rivojlanishi uchun maqbul shart-sharoitlarni
yaratish va uning maksimal
o‘
quv faoliyatini ta
’
minlash imkonini beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
419
•
Tizimlilik va izchillik tamoyili.
Psixologik-pedagogik texnologiya
–
bu
maqsadlarga erishish uchun barcha zarur komponentlarni
o‘
z ichiga olgan yaxlit tizim:
k
o‘
rsatmalar, vazifalar, mazmun, usullar, vositalar, ta
’
lim va tarbiya shakllari.
Texnologiya komponentlari bir-biriga bo
g‘
langan va ketma-ket amalga oshiriladi, bu esa
ta
’
limning yaxlitligini ta
’
minlaydi.
Bolalarni psixologik va pedagogik q
o‘
llab-quvvatlash texnologiyalari ta
’
lim
jarayonida muhim vosita b
o‘
lib, ularni ishlab chiqishda samaradorlik va foydalanish
qulayligini ta
’
minlash uchun bir nechta uslubiy mezonlarni hisobga olish kerak:
Qayta ishlab chiqarish qobiliyati.
Texnologiya nafaqat bitta ta
’
lim muassasasida,
balki boshqalarida ham q
o‘
llanilishi kerak. U moslashuvchan va har xil sharoit va
ehtiyojlarga moslashishi kerak. Bundan tashqari, k
o‘
p vaqt va kuch sarflamasdan qayta
yaratish oson b
o‘
lishi kerak.
Samaradorlik.
O‘
qitishning turlicha yondashuvlari
o‘
rtasida raqobat mavjud
b
o‘
lgan zamonaviy sharoitda psixologik-pedagogik texnologiya iqtisodiy jihatdan
samarali b
o‘
lishi kerak. U belgilangan maqsadlarga erishishni ta
’
minlashi va ta
’
lim
jarayonining
o‘
zgaruvchan talablari va ehtiyojlariga moslashtirilishi kerak.
Boshqarish qobiliyati.
Psixologik-pedagogik texnologiya diagnostika, jarayonni
rejalashtirish va loyihalash imkoniyatini berishi kerak. U moslashuvchan b
o‘
lishi va
o‘
quvchilarning ehtiyojlari va xususiyatlariga qarab usullar va vositalarning
o‘
zgarishiga
imkon berishi kerak.
Kontseptuallik.
Har bir psixologik-pedagogik texnologiya
o‘
zining maqsad va
vazifalarini tushuntiruvchi va asoslovchi ilmiy kontseptsiyaga asoslanishi kerak. Bunga
falsafiy, psixologik va ijtimoiy-pedagogik asoslash kiradi. Kontseptuallik jarayon
ishtirokchilariga texnologiyaning maqsad va tamoyillarini tushunish imkonini beradi, bu
esa yanada samaraliroq va maqsadli q
o‘
llanilishiga yordam beradi.
Tizimlilik.
Texnologiya tartibga solinishi va jarayonlarning mantiqiy ketma-
ketligiga ega b
o‘
lishi kerak. Uning barcha qismlari bir-biri bilan
o‘
zaro ta
’
sirlashib, butun
tizimni tashkil qilishi kerak.
Texnologiyalar faoliyat turiga, yechilayotgan vazifalarning xarakteriga, darajalari
va q
o‘
llanish sohalariga qarab turli parametrlarga k
o‘
ra tasniflanadi.
Psixologik-pedagogik texnologiyalarning turlari
Psixologik-pedagogik texnologiyalar shartli ravishda bir necha turlarga b
o‘
linadi:
aks ettiruvchi, taqlid-
o‘
yin, muammoli-qidiruv va kommunikativ-dialog.
Refleksiv psixotexnologiyalar
Ularning vazifasi shaxsiy resurslarni baholash qobiliyatini rivojlantirishdir.
Asosiy turlari:
•
refleksli tuzatish;
•
refleksli nazorat;
•
aks ettiruvchi xabar;
•
aks ettiruvchi hisobot.
Taqlid
o‘
yin texnologiyalari
Professional vaziyatlarni modellashtirish va ularni hal qilishning turli usullarini
muhokama qilish k
o‘
nikmalarini rivojlantirish uchun m
o‘
ljallangan.
Asosiy turlari: prakseologik, ijodiy, vaziyatli-rolli, biznes va tashkiliy-faol
o‘
yinlar.
Vaziyatli rolli
o‘
yinlarning turlari: taqlidli rolli
o‘
yin, didaktik rolli
o‘
yin,
teatrlashtirilgan ustaxona-sketch.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
420
Ishbilarmonlik
o‘
yinlarining turlari: didaktik (
o‘
quv), malaka (sertifikatlash),
tadqiqot, ishlab chiqarish.
Tashkiliy va faol
o‘
yinlarning turlari: qidiruv va sinov, aks ettiruvchi, innovatsion,
simulyatsiya va modellashtirish, muammoli va biznes
o‘
yinlari.
Muammoli qidiruv texnologiyalari
Mantiqiy va ijodiy fikrlashni, mustaqillikni,
o‘
z-
o‘
zini tashkil qilishni, guruhlarda
ishlash qobiliyatini, shuningdek, umumiy ilmiy kompetentsiyani rivojlantirishga
qaratilgan.
Asosiy turlari:
•
muammoli vaziyatlarni bartaraf etish;
•
muammoni hal qilish.
Muloqot va dialog texnologiyalari
Ularning vazifasi ritorika va eristikaning asosiy vositalaridan foydalangan holda
kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish va shakllantirishdir.
Asosiy turlari:
•
sehrli stul;
•
ochiq minbar;
•
Sokratik doira;
•
intellektual duel;
•
ma
’
ruzachilar turniri;
•
intervyu-dialog;
•
intervyu;
•
matbuot anjumani;
•
telekonferensiya;
•
intellektual kurash;
•
muhokama qilish;
•
tortishuv va boshqalar.
Muammoli-qidiruv texnologiyalarining vazifasi nazariya va amaliyotni
integratsiyalashuvi, talabalarning bilim, tadqiqotchilik faolligini faollashtirish, nostandart
sharoitlarda bilimlardan foydalanishni
o‘
z ichiga olgan amaliyotga y
o‘
naltirilgan
yondashuvni amalga oshirishni ta
’
minlashdan iborat.
Psixologik texnologiyalar
–
bu
o‘
quv jarayonini maqsadli modellashtirish va
amalga oshirish, unda ishtirok etish shaxsning ma
’
lum psixologik fazilatlarini amalga
oshiradi, ijtimoiy tajribani bilvosita uzatishni ta
’
minlaydi, bu esa kasbiy sohadagi
harakatlar va xatti-harakatlarning tegishli algoritmlarini takrorlaydi.
Psixotexnologik jarayon ishtirokchisi faoliyatining mazmuni quyidagilarga
qaratilgan:
•
kasbiy faoliyat parametrlarini
o‘
zgartirish imkoniyatlarini haqiqiy egallash;
•
o‘
z shaxsiy resurslarini baholash mexanizmini ishlab chiqish va ularni mos
ravishda
o‘
zgartirish;
•
atrofdagi holatlarga hissiy jihatdan tajribali va aks ettirilgan ta
’
sir tajribasini
o‘
z
ichiga oladi;
•
simulyatsiya qilingan munosabatlarda shaxsning ijodiy
o‘
zini
o‘
zi belgilashini
nazarda tutadi.
Psixotexnologiyalar psixologlar,
o‘
qituvchilar va shaxsiy rivojlanish bilan
shu
g‘
ullanadigan boshqa mutaxassislar ishida muhim vositadir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
421
Psixotexnologik jarayon ishtirokchisi faoliyatining mazmuni quyidagilarga
qaratilgan:
•
simulyatsiya qilingan munosabatlarda shaxsning ijodiy
o‘
zini
o‘
zi belgilashi;
•
va atrofdagi holatlarga ta
’
sir qilishning aks ettirilgan tajribasini kiritish;
•
o‘
z shaxsiy resurslarini baholash mexanizmini ishlab chiqish va ularni mos
ravishda
o‘
zgartirish;
•
kasbiy faoliyat parametrlarini
o‘
zgartirish imkoniyatlarini haqiqiy egallash .
Hozirgi bosqichda san
’
at texnologiyalari katta qiziqish uy
g‘
otmoqda, uning
mohiyati
o‘
quv jarayonida
o‘
zini
o‘
zi ijodiy amalga oshirish vositasi va b
o‘
lajak
mutaxassisning shaxsiy rivojlanishi usuli sifatida turli xil san
’
at turlari texnikasidan
foydalanishdan iborat.
Zamonaviy psixologik-pedagogik texnologiyalar
Zamonaviy ta
’
lim
o‘
rganishni yanada qiziqarli va samarali qiladigan innovatsion
psixologik-pedagogik texnologiyalarni doimiy ravishda izlamoqda:
Virtual haqiqat.
S
o‘
nggi yillarda mavjud b
o‘
lgan eng qiziqarli va istiqbolli
texnologiyalardan biri bu virtual haqiqatdir (VX). VX sizga
o‘
quvchilar
o‘
zlarini qamrab
oladigan va ular bilan muloqot qiladigan noyob joylar va vaziyatlarni yaratishga imkon
beradi.
Ta
’
limda VX dan foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri bu interfaol darslarni
yaratish qobiliyatidir. Pedagoglar
o‘
quvchilarga olgan bilimlarini amalda q
o‘
llash
imkonini beruvchi real hayotiy vaziyatlarni simulyatsiya qiladilar. Masalan, fanlarda siz
virtual laboratoriya yaratishingiz mumkin, unda talabalar tajriba
o‘
tkazadilar va
natijalarni kuzatadilar. Gumanitar fanlarda VX tarixiy rekonstruksiyalarni yoki adabiy
sayohatlarni yaratish uchun ishlatiladi.
VX nafaqat talabalarga materialni yaxshiroq tushunishga yordam beradi, balki
ularning ijodiy fikrlashi va fazoviy tasavvurlarini rivojlantiradi. Virtual olamlar yosh
tadqiqotchilarni tajribaga undaydi, bu esa ularning ijodkorligi va innovatsion fikrlashini
rivojlantirishga yordam beradi.
Multimedia resurslari.
Video va audio materiallar, taqdimotlar va interaktiv
topshiriqlar o‘quv materialini turli formatlarda taqdim etish imkonini beradi.
Bu o‘quvchilarga ma’lumotni yaxshiroq o‘zlashtirishga va uni amalda qo‘llashga yordam
beradi. Taklif etilayotgan formatlarning xilma-
xilligi, shuningdek, o‘quvchilarning turli xil
ta’lim uslublarini hisobga olgan holda o‘quv jarayonini individuallashtirishga imkon beradi.
Interfaol ta
’
lim usullari.
Interfaol usullar
o‘
quvchilarga ta
’
lim jarayonida ishtirok
etish, qaror qabul qilish, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy k
o‘
nikmalarni rivojlantirish
imkonini beradi. Bularga muammolarni tahlil qilish, ijodiy fikrlash, jamoada ishlash va
muhokama qilish kiradi. Bunday usullar mantiqiy fikrlash, tahliliy qobiliyat va jamoada
ishlash k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Yangi psixologik-pedagogik texnologiyalar ularni an
’
anaviy
o‘
qitish va tarbiyalash
usullaridan ajratib turadigan bir qator
o‘
ziga xos xususiyatlarga ega:
•
har qanday malakali
o‘
qituvchi undan muvaffaqiyatli foydalanishi uchun
texnologiya iloji boricha batafsil tavsiflanishi kerak;
•
o‘
qituvchi doimiy ravishda
o‘
quvchilarning taraqqiyotini kuzatib borishi va
o‘
quv
jarayonini tezda moslashtirishi kerak;
•
texnologiya har bir talaba rejalashtirilgan natijalarga erisha oladigan tarzda
qurilishi
kerak;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
422
•
maqsadlar aniq harakatlar va talabalar erishadigan natijalar nuqtai nazaridan
shakllantiriladi.
Psixologik-pedagogik texnologiyalarni kim tizimlashtirgan?
Maxsus adabiyotlarda pedagogik texnologiyalarning bir qancha tasniflari
keltirilgan. Eng umumlashtirilgan shaklda barcha texnologiyalar G. K. Selevko tomonidan
tizimlashtirilgan . U texnologiyalarning uchta asosiy sinfini aniqladi:
•
talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholashda qo‘llaniladigan nazorat
va baholash texnologiyalari;
•
o‘qitishning faol shakllaridan foydalanadigan interfaol texnologiyalar, masalan,
guruhlarda ishlash, loyiha faoliyati, biznes o‘yinlari va boshqalar;
•
ta’lim va tarbiya uchun zamon
aviy axborot-kommunikatsiya vositalaridan
foydalanishga asoslangan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT).
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, psixologik
-pedagogik texnologiyalarni
amalga oshirish o‘quv jarayoni va o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi.
Bu tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, jamoada ishlash va muammolarni hal qilish
uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
Bunday texnologiyalar o‘rganishga qiziqish uyg‘otadi
va o‘quvchilarga materialni yaxshiroq tushunishga imkon ber
adi.
Ta’lim jarayonida zamonaviy psixologik
-pedagogik texnologiyalardan foydalanish
barcha fanlarning ajralmas elementi bo‘lib, kelajak avlodlarning muvaffaqiyatli
rivojlanishi uchun maqbul sharoitlarni yaratish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Околелов О. П. Современные технологии обучения в вузе. Сущность,
принципы проектирования, тенденции развития // Высшее образование в России.
1994. № 2. С
- 45
–
49.
2.
Селевко Г. К. Современные образовательные технологии: учеб. пособие. М.,
1988. 256
с.
3.
Кларин М. В. Педагогическая технология в учебном процессе. Анализ
зарубежного опыта. М., 1989. 77 с.
4.
Ro‘ziyeva D. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
-Toshkent:
“INNOVATSIYA
-
ZIYO”, 2019.
43-b.
5.
Беспалько В.Г. Слагаемые педагогической технологии. –
Москва:
Педагогика, 1989. –
С
-6.
6.
Исламгулова С.К. Технологичация процесса обучения в школе: теория и
опыт –
Алматы: Творческая педагогика, 2003. С
-23.
