Конституционная жалоба: анализ на основе международного и национального опыта

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Analysis of the Constitutional Complaint Mechanism Based
on International and National Experience

Noila NURMAMATOVA

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2025

Received in revised form

15 January 2025

Accepted 25 February 2025

Available online

25 March 2025

This article highlights the significance of the constitutional

complaint institution and its role in resolving legal issues for

citizens and organizations. Additionally, it analyzes the legal

basis, criteria, and procedural requirements for accepting

constitutional complaints based on the experiences of
Uzbekistan, Germany, and Austria. The article emphasizes that

in the German model, the principle of "individualized necessity"

is of primary importance, while the Austrian experience

requires applicants to provide evidence proving the legal
impact of their complaint. Furthermore, the article compares

the establishment of procedural deadlines and their role in

ensuring the effectiveness of the judicial system with the

principles of the Venice Commission. Through a comparative
approach, certain shortcomings in Uzbekistan's experience are

identified, and proposals for improving procedural deadlines

are presented.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp

1-6

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

constitutional complaint,

German experience,
Austrian model,

procedural time limits,

individual necessity,

Venice Commission.

Konstitutsiyaviy shikoyat institutining xalqaro va milliy
tajriba asosida tahlili

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

konstitutsiyaviy shikoyat,
Germaniya tajribasi,
Avstriya modeli,

protsessual muddatlar,
individuallashtirilgan
zaruriyat,

Venetsiya komissiyasi.

Mazkur maqolada konstitutsiyaviy shikoyat institutining

ahamiyati, uning fuqarolar va tashkilotlar uchun huquqiy

muammolarni hal qilishdagi roli yoritilgan. Shuningdek,

O‘zbekiston, Germaniya va Avstriya tajribalari asosida

konstitutsiyaviy shikoyatlarni qabul qilishning huquqiy asoslari,

mezonlari va protsessual talablari tahlil qilingan. Germaniya

modelida “individuallashtirilgan zaruriyat” tamoyili asosiy

1

PhD Student, Tashkent State University of Law. E-mail: nurmamatovanoila@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

2

ahamiyatga ega ekanligi, Avstriya tajribasida esa murojaatchi

tomonidan qonuniy ta’sirni dalillar bi

lan isbotlash talab etilishi

ko‘rsatilgan.

Bundan

tashqari,

maqolada

protsessual

muddatlarning belgilanishi va ularning sud tizimidagi

samaradorlikni ta’minlashdagi o‘rni Venetsiya komissiyasi

tamoyillari bilan solishtirilgan. O‘zbekiston tajribasida mavju

d

bo‘lgan ayrim kamchiliklar qiyosiy yondashuv orqali aniqlanib,

protsessual muddatlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar

keltirilgan.

Конституционная

жалоба:

анализ

на

основе

международного и национального опыта

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

конституционная жалоба,
опыт Германии,

австрийская модель,
процессуальные сроки,
индивидуальная

необходимость,
Венецианская комиссия.

В данной статье рассматривается значимость института

конституционной жалобы, его роль в решении правовых

проблем граждан и организаций. Также на основе опыта

Узбекистана, Германии и Австрии проанализированы

правовые основы, критерии и процессуальные требования к
принятию конституционных жалоб. В модели Германии

основное внимание уделяется принципу «индивидуальной

необходимости», тогда как в австрийской практике

требуется, чтобы заявитель предоставил доказательства
правового воздействия. Кроме того, в статье рассматривается

установление процессуальных сроков и их роль в

обеспечении эффективности судебной системы на основе

принципов Венецианской комиссии. Путем сравнительного
подхода выявлены определенные недостатки в практике

Узбекистана, а также предложены рекомендации по

совершенствованию процессуальных сроков.

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi.

Konstitutsiyaviy shikoyat instituti fuqarolar va yuridik

shaxslar hamda davlat hokimiyati o‘rtasida huquqiy chegaralarni belgilashda muhim
vosita hisoblanadi. Shikoyatni qabul qilishning huquqiy asoslari va jarayonning me’yoriy

talablari konstitutsiyaviy

sudning samarali faoliyat yuritishida va aholi o‘rtasida sudga

nisbatan ishonch ta’minlanishida muhim o‘rin tutadi.

A. Saidov konstitutsiyaviy shikoyat institutini inson huquqlarini himoya qilishning

samarali vositasi sifatida ko‘rib, uning O‘zbekiston hu

quqiy tizimiga integratsiyalashuvi

mamlakatda huquqiy davlat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qilishini qayd etadi.
U shuningdek, bu institutning joriy etilishi fuqarolarning huquqiy madaniyatini

oshirishga ham hissa qo‘shishini ta’kidlaydi

[1]. I. Bekov esa konstitutsiyaviy shikoyat

institutining joriy etilishi O‘zbekistonda sud hokimiyatining mustaqilligini
mustahkamlashga xizmat qilishini va bu orqali fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini

oshirishga imkon yaratishini, bu institutning samarali faoliyat yuritishi uchun

sudyalarning malakasini oshirish va ularni maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazish zarurligini

qayd etadi [2].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

3

Konstitutsiyaviy sud tomonidan shikoyatlarni ko‘rib chiqish bosqichlari bir qancha

jarayonlarni

o‘z ichiga qamrab oladi. Jumladan, konstitutsiyaviy shikoyatni ko‘rib

chiqishga asos bo‘lgan hujjat hamda shikoyat qilish huquqiga kimlar egaligi, shikoyatni

qabul qilish mezonlari va dastlabki tarzda tekshiruv, ishni sud majlisiga tayyorlash,

protsessual muddatlar, murojaatlarning rad etilish asoslari kabi bosqichlar mavjud.

Mazkur boshqichlarning barchasi konstitutsiyaviy shikoyatning sudda ko‘rib

chiqilishi va mazmunan hal etilishida muhim ahamiyat kasb etadi.

TADQIQOTNING MAQSADI

O‘zbekiston Respublikasida konstitutsiyaviy shikoyat

institutining rivojlanishi va

samaradorligini oshirish yo‘llarini aniqlashdir. Tadqiqotda Germaniya va Avstriya kabi

davlatlarning tajribalari qiyosiy tahlil qilinib, O‘zbekiston Respublikasi konstitutisiyaviy

shikoyat institutini rivojlantirish yuzasidan takliflar taqdim etiladi.

METODOLOGIYA

Mazkur maqolani yozishda taqqoslash (komparativ), tahlil (analiz), huquqiy-

ekspretiza va tarixiy yondashuv metodlari qo‘llanildi. Komparativ metod orqali

O‘zbekiston, Germaniya va Avstriya tajribalari solishtirilib, ularning o‘ziga xos

xususiyatlari tahlil qilindi. Tahliliy metod konstitutsiyaviy shikoyat institutining huquqiy

asoslarini chuqur o‘rganish va protsessual talablarga oid me’yorlarni aniqlashda

qo‘llanildi. Huquqiy

-ekspretiza metodi shikoyat institutining samaradorligini baholash va

takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishda ishlatildi. Tarixiy metod esa

konstitutsiyaviy shikoyat institutining evolyutsiyasini o‘rganish va xalqaro huquqiy

tajribalarni tahlil qilishda asos bo‘ldi.

TAHLIL

O‘zbekiston

Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi faoliyati “Konstitutsiyaviy sud

to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi. Ushbu

qonunlar fuqarolar va tashkilotlarga Konstitutsiyaga zid deb hisoblagan hujjat yoki

harakatlar ustidan shikoyat qilish imkoniyatini beradi. Shikoyat faqatgina

konstitutsiyada belgilangan normalar buzilishi yuzasidan berilishi mumkin, bu esa

shikoyat qilinishiga sabab bo‘lgan huquqiy normaning aniqligini ta’minlaydi.

Germaniya va Avstriya tajribalariga nazar tashlasak, shikoyatlarni qabul qilishning

asoslari qat’iy me’yorlar bilan tartibga solingan. Germaniya Federativ Respublikasida

shaxslar va tashkilotlar Federal Konstitutsiyaviy Sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘lib,

ular o‘zlarinin

g konstitutsiyada belgilangan asosiy huquqlari buzilganligini isbotlashlari

lozim [

3]. Germaniya tajribasida “individuallashtirilgan zaruriyat” tamoyili asosiy rol

o‘ynaydi, ya’ni shikoyat qiluvchi shaxs o‘z huquqlarining bevosita buzilganini isbotlashi

ke

rak. Avstriyada esa konstitutsiyaviy shikoyat ko‘rib chiqilishi uchun u qonunchilik yoki

ijro etuvchi hokimiyatning harakatlari natijasida yuzaga kelgan zarar bilan bog‘liq bo‘lishi

kerak. Masalan, agar biror qonun yoki qaror shaxsning iqtisodiy faoliyatini cheklasa yoki

uning mulkiy huquqlariga putur yetkazsa, murojaat qiluvchi ushbu ta’sirni dalillar bilan

asoslashi kerak [4]. Bu tizimning asosiy maqsadi ortiqcha shikoyatlarni kamaytirish va faqat

haqiqiy huquqiy buzilishlarni ko‘rib chiqishga yo‘naltiril

gan samarali sud jarayonini

ta’minlashdir. Avstriya tajribasi, Germaniya tajribasiga o‘xshash tarzda, konstitutsiyaviy

sudga murojaat qilish imkoniyatlarini aniq chegaralar bilan tartibga soladi.

O‘zbekistonda konstitutsiyaviy shikoyatni fuqarolar va yuridik shaxslar o‘zlarining

konstitutsiyaviy huquqlari yoki erkinliklari buzilgan deb hisoblagan taqdirda berishlari

mumkin. Albatta, bu jarayoni to‘g‘ridan to‘g‘ri amalga oshirishning iloji yo‘q. Qonunchilik

normalariga ko‘ra, konstitutsiyaviy shikoyat berish

uchun arizachi barcha sud

bosqichlarini bosib o‘tishi lozim.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

4

Germaniya modelida har qanday fuqaro yoki tashkilot, agar ularning asosiy

huquqlari buzilgan bo‘lsa, Federal Konstitutsiyaviy Sudga murojaat qilishi mumkin

[5].

Shu bilan birga, Avstriyada muroj

aat qiluvchilar, odatda, qonunchilikning o‘z faoliyatiga

yoki huquqlariga bevosita ta’sir qilganligini ko‘rsatishlari shart

[6].

O‘zbekiston tajribasida ushbu qoidalarning tatbiqi Germaniya va Avstriya

modellari bilan qiyoslaganda, ba’zi noaniqliklarni ko‘

rsatadi. Masalan, Germaniya

tajribasida shaxsiy manfaatlar va zaruriyat tamoyillariga katta ahamiyat beriladi, bu esa

shikoyatlarning ortiqcha yuklanishiga yo‘l qo‘ymaslikda muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekistonda esa fuqaro tomonidan shikoyatning Konstitutsiyaviy sud tomonidan ko‘rib

chiqilishi jarayoniga yetib borish mashaqqatli va uzoq vaqt saraflanadigan jarayon
hisoblanadi.

Keyingi tahlil qilinishi lozim bo‘lgan masala shikoyatning Konstitutsiyaviy sud

tomonidan belgilangan talablarga mosligini tekshiri

sh bo‘lib, bu jarayon O‘zbekiston

qonunchiligida shikoyatlarning dastlabki tekshiruvi sifatida ko‘zda tutiladi.

Germaniya va Avstriya tajribasida konstitutsiyaviy shikoyatlarni qabul qilish

jarayoni aniq va tizimli mezonlar asosida amalga oshiriladi. Jumladan, bu davlatlarda
sudga murojaat qiluvchi shaxs yoki tashkilot tomonidan taqdim etilgan dalillar va
huquqiy asoslar qattiq tekshiriladi. Germaniya modelida, Federal Konstitutsiyaviy Sud

shikoyatni ko‘rib chiqishda quyidagi omillarni o‘rganadi:

–

asosiy h

uquqlarning buzilishi: shikoyat qiluvchi o‘zining konstitutsiyada belgilangan

asosiy huquqlari buzilganligini ko‘rsatib berishi lozim. Misol uchun, biror qonun yoki qaror

insonning shaxsiy hayotiga noqonuniy aralashishni keltirib chiqarsa, murojaatchi ushbu
qonunning konstitutsiyaga zidligini asoslash uchun dalillar keltirishi kerak.

–

shikoyatni “individuallashtirish” tamoyili: u tamoyilga ko‘ra, shikoyatni qabul qilish

uchun murojaatchi bevosita o‘ziga nisbatan zarar yetganligini ko‘rsatishi shart. Masala

n,

umumiy qonunchilikka nisbatan shikoyat faqatgina shu qonun bevosita fuqaroning

huquqlarini buzgan holatda ko‘rib chiqiladi. Sud shikoyatni qabul qilishdan avval, zarar

yetganligini va bu zarar konstitutsiyaviy ahamiyatga ega ekanligini aniqlaydi [7].

Avstriya tajribasida esa, Konstitutsiyaviy Sudga murojaat qilish jarayonida

murojaatchining qonuniy manfaatlari buzilganligini ko‘rsatish talab qilinadi. Misol uchun:

–

qonun yoki qarorning ta’sir doirasi: murojaatchi ushbu qonun yoki qarorning

bevosita uning huquqlariga qanday ta’sir qilganini aniqlab, asoslashi lozim. Avstriya
Konstitutsiyaviy Sudi qonuniy me’yorning amaldagi zararli oqibatlarini ko‘rsatib bergan

holdagina shikoyatni qabul qiladi [8].

–

shikoyatni qabul qilish mezonlari: shikoyatga huquqiy va daliliy asoslar taqdim

etilishi shart. Misol uchun, shikoyatchi taqdim qilgan dalillar o‘ziga zarar yetganini aniq
isbotlagan bo‘lsa, bu sud tomonidan dastlabki qabul qilish bosqichida tasdiqlanadi. Shu

bilan birga, agar qonun amaliyotda ha

li qo‘llanmagan bo‘lsa yoki ta’siri abstrakt ravishda

buzilish sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa, shikoyat odatda rad etiladi. Ya’ni, shikoyatda amaliy
ta’sir va shaxsiy manfaatlar yo‘q bo‘lsa va shikoyat nazariy jihatdan qonun yoki

normaning xatoligini isbotla

shga qaratilgan bo‘lsa, ushbu shikoyat rad etiladi.

Bu jarayonlarning mohiyati shundaki, Germaniya va Avstriya sudlari

konstitutsiyaviy shikoyatlarni qabul qilishda yuqori sifatli huquqiy asosga ega bo‘lgan

murojaatlarni qabul qilishga intiladilar. Bunda asosiy maqsad ortiqcha yukni kamaytirish

va faqat konstitutsiyaviy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan shikoyatlarni qabul

qilishdir.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

5

Konstitutsiyaviy shikoyatlarni kiritish uchun protsessual muddatlarning

belgilanishi sud tizimining samaradorligini osh

irish va shikoyatlarning o‘z vaqtida ko‘rib

chiqilishini ta’minlash uchun zarurdir. Ushbu muddatlar nafaqat fuqarolar uchun qulaylik

yaratadi, balki sud tizimining ortiqcha yuklanishining oldini oladi. Venetsiya komissiyasi

konstitutsiyaviy nazorat institutini takomillashtirishda protsessual muddatlarni

belgilashni muhim omil sifatida ta’kidlagan.

Venetsiya komissiyasi protsessual muddatlar bo‘yicha quyidagi tamoyillarni

tavsiya etadi:

–

muddatning maqbulligi: shikoyatni berish uchun belgilangan muddat

shikoyatchiga yetarli vaqt berishi kerak. Shu bilan birga, sud tizimining tezkor ishlashini

ta’minlash uchun muddat ortiqcha cho‘zilmasligi lozim;

–

muddatning boshlanish nuqtasi: protsessual muddat shikoyatchi o‘z huquqlari

buzilganini bilgan yoki bilishi

kerak bo‘lgan kundan hisoblanishi kerak. Bu yondashuv

shikoyatlarni o‘z vaqtida topshirish va sud jarayonlarining samaradorligini oshirishga

qaratilgan.

–

maxsus sharoitlar: ba’zi holatlarda (masalan, yangi dalillar paydo bo‘lganda yoki

obyektiv sabablarg

a ko‘ra) protsessual muddatlarni uzaytirish yoki tiklash imkoniyatlari

bo‘lishi kerak

[9].

Aytish lozimki, protsessual muddatlar bo‘yicha Germaniya, Ispaniya va Polsha kabi

davlatlarning tajribasi Venetsiya komissiyasining tamoyillariga mos keladi. Germaniya

Federal Konstitutsiyaviy Sudida shikoyat berish muddati odatda bir oyni tashkil etadi. Bu

muddat shikoyatchi huquqlari buzilganini bilgan kundan boshlanadi. Ushbu qat’iy

muddat sud tizimining tezkor ishlashini ta’minlaydi

[10]. Ispaniyada esa konstitutsiyaviy

shikoyat muddati uch oyni tashkil etadi. Ushbu muddat huquqlari buzilgan deb

hisoblangan kundan e’tiboran boshlanadi

[11]. Polshada protsessual muddat uch oy

bo‘lib, tribunal shikoyatlarni mazkur muddat ichida qabul qiladi. Muddatning buzilishi

shikoyatning avtomatik rad etilishiga olib keladi [12].

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi

qonunchiligida shikoyatning ko‘rib chiqilishi bo‘yicha bir qancha kamchiliklar ko‘zga

tashlanadi. Jumladan,

protsessual muddatlar masalasi aniq belgilanmaganligidir. Ya’ni

shikoyat barcha sud bosqichlarini bosib o‘tgach, Konstitutsiyaviy sudga bir yildan

kechiktirmay taqdim etilishi kerak. Bu esa ortiqcha mujmallikka olib kelishi mumkin.

Sababi barcha sud instan

siyalarida ishning ko‘rib chiqilishi turiga qarab vaqt oladi va bu

esa portsessual muddatlarning turli xil talqin etilishiga sabab bo‘ladi va sud tizimida

ortiqcha murakkabliklarni keltirib chiqarish ehtimoli mavjud.

Taklif.

Shu sababdan yuqoridagi tahlillar asosida quyidagilarni taklif etamiz:

1.

Shikoyat qilish uchun bir oy yoki uch oy muddat belgilanishi.

Amaliyotda

aniq muddatlarning mavjudligi taraflarning o‘z huquqlaridan o‘z vaqtida

foydalanishlariga imkon yaratadi va sud ishlari cho‘zilib ketishining

oldini oladi.

2.

Maxsus sharoitlarda protsessual muddatlarni tiklash imkoniyati

yaratilishi.

Agar taraflar uzrli sabablarga ko‘ra belgilangan muddatni o‘tkazib

yuborsalar, ularga sud tomonidan qayta murojaat qilish imkoniyati berilishi lozim, bu esa

adolat ta

moyilini ta’minlaydi.

3.

Muddatlarning huquqiy asoslarini takomillashtirish orqali sud

jarayonining aniqligini ta’minlash.

Belgilangan protsessual muddatlarning huquqiy

jihatdan aniq va tushunarli bo‘lishi taraflarning protsessual huquqlarini kafolatlaydi

hamda sud muhokamalarining tartibli va samarali kechishiga xizmat qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

6

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Saidov, A. (2019). Inson huquqlarini himoya qilishda konstitutsiyaviy shikoyat

institutining

o‘rni.

Huquq

va

burch

jurnali,

3(2),

22

-30.

URL:https://www.uzbekistan.org.ua/

2.

Bekov, I. (2020). Konstitutsiyaviy shikoyat instituti: nazariya va amaliyot.

Yurisprudensiya jurnali, 2(1), 33-42 URL:https://tsul.uz/

3.

Grimm, D. (2020). The Role of Fundamental Rights After Sixty-Five Years of

Constitutional Jurisprudence in Germany. International Journal of Constitutional Law,
13(1), 9

–

29. URL: https://doi.org/10.1093/icon/mov005

4.

Jabloner, C. (1998). Kelsen and His Circle: The Viennese Years. European Journal

of

International

Law,

9(2),

368

–

374.

URL:

https://academic.oup.com/ejil/article/9/2/368/446316

5.

Feld, L. P., & Wieland, V. (2021). The German Federal Constitutional Court Ruling

and the European Central Bank’s Strate

gy. Journal of Financial Regulation, 7(2), 217

–

253.

URL: https://doi.org/10.1093/jfr/fjab006

6.

Visser, M. D. (2015). Constitutional Review in Europe: A Comparative Analysis.

Bloomsbury Publishing. URL: https://www.bloomsbury.com/uk/constitutional-review-
in-europe-9781782252450/

7.

Grimm, D. (2020). The Role of Fundamental Rights After Sixty-Five Years of

Constitutional Jurisprudence in Germany. International Journal of Constitutional Law,
13(1), 9

–

29.URL: https://doi.org/10.1093/icon/mov005

8.

Jabloner, C. (1998). Kelsen and His Circle: The Viennese Years. European Journal

of International Law, 9(2), 368

–

374.

9.

Venice Commission. (2021). *Checklist for Constitutional Justice*. Council of

Europe. URL: https://www.venice.coe.int

10.

Grimm, D. (2020). The Role of Fundamental Rights After Sixty-Five Years of

Constitutional Jurisprudence in Germany. *International Journal of Constitutional Law*,
13(1), 9

–

29. URL: https://doi.org/10.1093/icon/mov005

11.

Sajó, A., & Uitz, R. (2017). The Constitution of Freedom: An Introduction to

Legal Constitutionalism. Oxford University Press. URL: https://doi.org/10.1093/oso/
9780198732174.001.0001

12.

Visser, M. D. (2015). Constitutional Review in Europe: A Comparative Analysis.

Bloomsbury Publishing. URL: https://www.bloomsbury.com/uk/constitutional-review-
in-europe-9781782252450/