Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Hydrochemistry and mineralization of the Panj River
Bozor ABDURAKHIMOV
1
Methodology and Standardization Environmental Protection Committee at the Government of the
Republic of Tajikistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
The article analyzes the monitoring of the hydrochemistry of
the tributaries of the Pyanj River as a consequence of rock
weathering. An assessment is made of the degree of
applicability of the waters of the Pyanj River tributaries for
irrigation of agricultural lands. The contribution of the
tributaries of the Pyanj River in the formation and enrichment
of the water of the Pyanj River with chemical elements has been
determined. The results of studies of the hydrochemistry of the
transboundary Pyanj River, which is one of the high-water
tributaries of the Amu Darya River, and the contribution of its
tributary, the Shokhdara River, to the formation of the chemical
composition are presented.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mineralization,
pollution,
hydrochemistry,
leaching,
weathering,
cations,
chemical elements.
Panj daryosining gidrokimyosi va mineralizatsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mineralizatsiya,
ifloslanish,
gidrokimyo,
yuvilish,
nurash,
kationlar,
kimyoviy elementlar.
Maqolada Panj daryosi irmoqlarining gidrokimyoviy
monitoringi togʻ jinslarining parchalanishi natijasi sifatida tahlil
qilingan. Panj daryosi
irmoqlari suvlarining qishloq xoʻjaligi
yerlarini sugʻorishda qoʻllanish darajasi baholangan. Panj
daryosi irmoqlarining Pyanj daryosi suvini hosil boʻlishi va
kimyoviy elementlar bilan boyitishdagi hissasi aniqlangan.
Amudaryoning koʻp suvli irmoqlaridan biri boʻlgan
transchegaraviy Panj daryosining gidrokimyosini oʻrganish
natijalari va uning irmogʻi Shoxdara daryosining kimyoviy
tarkibni shakllantirishga qoʻshgan hissasi keltirilgan.
1
Chief Specialist, Centre for Environmental Norms, Methodology and Standardization Environmental Protection
Committee at the Government of the Republic of Tajikistan. E-mail: standart@tajnature.tj
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
69
Гидрохимия и минерализация притоков реки Пяндж
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
минерализация,
загрязнение,
гидрохимия,
вымывание,
выветривание,
катионы,
химические элементы.
В статье проанализирован мониторинг гидрохимии
притоков реки Пяндж как следствие выветривания горных
пород. Дана оценка степени применимости вод притоков
реки Пяндж для орошения сельскохозяйственных земель.
Определен вклад притоков реки Пяндж в формировании и
обогащении воды реки Пяндж химическими элементами.
Представлены результаты исследований гидрохимии
трансграничной реки Пяндж, являющейся одной из
многоводных притоков реки Амударьи, и вклада ее
притока –
реки Шохдара в формирование химического
состава.
KIRISH
Hozirgi vaqtda suv yoʻllariga antropogen bosim kuchayishi sharoitida suv sifati
muammosi dolzarb boʻlib bormoqda va BMT, YXHT, xalqaro tashkilotlar va
hukumatlarning koʻplab hujjatlarida mustahkamlangan. Kommunal
-maishiy suv
ta’minotidan farqli oʻlaroq, qishloq xoʻjaligi uchun ishlatiladigan suvdagi ifloslantiruvchi
moddalar tuproq-
oʻsimlik
-
inson tanasi zanjiri orqali oʻtadi. Turli xil kimyoviy tarkibiy
qismlarni va hatto ogʻir metallarni yutishning bunday zanjirini amalga osh
irishning
koʻplab misollari sugʻorish uchun ishlatiladigan suvlarning gidrokimyosini har
tomonlama oʻrganishga olimlarning e’tiborini kuchaytirdi. Tabiiyki, suv yoʻllarining
ifloslanishi asosan daryolarning oʻrta va quyi oqimida sodir boʻladi, chunki togʻ
daryolarining yuqori oqimida antropogen ta’sir deyarli yoʻq.
Shu bilan birga, togʻ jinslarining parchalanish jarayonlari, ya’ni, togʻ jinslari
tarkibidagi kimyoviy elementlarning daryo suvi bilan yuvilishi muhim rol oʻynashini
unutmaslik kerak. Daryolar havzalarining gidrometeorologik sharoitlarini har
tomonlama oʻrganish bilan bir qatorda daryo tizimlarining gidrokimyoviy
koʻrsatkichlarining rejali va tizimli monitoringini olib borish muhim ahamiyatga ega.
Chunki Markaziy Osiyoning aksariyat daryolari va shu jumladan Panj daryosi suv
resurslaridan qishloq xoʻjaligi yerlarini sugʻorishda ham keng foydalanilishini hisobga
olsak, xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlarini, shahar suv taʼminoti va qishloq xoʻjaligini
toza suv bilan taʼminlash dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mazkur muammo uzoq vaqt davomida olimlar e’tiborini oʻziga tortib kelmoqda.
Tojikistonlik olimlardan A.O.
Moʻminov Vaxsh daryosi va uning irmoqlarining izotopik
tarkibini oʻrgangan [6], P.I.
Normatov Zarafshon daryosi [8; 9; 10] suvlarining
ifloslanishiga geoekologik baho berdi, A.Sh. Homidov Panj daryosi [14] yer usti suvlari va
qorlarining kimyoviy tarkibini tahlil qildi. A.
Joʻrayev suvni ifloslantiruvchi manbalarni
tahlil qildi va hokazo [4; 16; 18; 20]
Oʻzbek
istonlik olimlardan B.E. Nishonov va I.R. Raziqovalar tomonidan Qoradaryo
daryosidagi suv sifatini kuzatish ma’lumotlari asosida mineralizatsiya, organik
ifloslanishi tahlil qilingan [7]. S. Suvanqulov va T. Xismatullinlar tomonidan Ohangaron
havzasi nival hududidagi Arashonbuloq va Zikrkoʻl suvlarining minerallashuv
koʻrsatkichlarining ular joylashgan balandliklarga bogʻliqligi oʻrganilgan [12]. G.P.
Kim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
70
tomonidan Oʻrta Osiyo muzlik daryolarining kimyoviy oqimi oʻrganilgan [5].
Natriyning
adso
rbsion koeffitsiyentining ta’siri tuproq oʻtkazuvchanligining ortishi bilan
kamayishida namoyon boʻladi. Na
+
ga boy suvning tuproq va oʻsimliklar salomatligining
fizik-
kimyoviy xossalariga taʼsiri xorijlik olimlar tomonidan oʻrganilib, keng muhokama
qilingan [15; 22; 23].
Maqolada d
aryo havzasi ma’lumotlarini umumlashtirish, qayta ishlash va aniqlash
uchun gidrokimyoviy xususiyatlarni tavsiflashning statistik usullaridan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Oʻsimlikchilikda eng nomaqbul kimyoviy elementla
r yuqori konsentratsiyalardagi
natriy (Na
+
), kaliy (K
+
) va magniy (Mg
+
) [22; 23; 21] hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni
koʻrsatdiki, K
+
va Mg
2+
ning toʻyingan tuproqning gidravlik oʻtkazuvchanligiga salbiy
ta’siri ularni eng yomon tuproq dispergatori sifatida Na va eng yaxshi tuproq flokulyanti
sifatida kaltsiy (Ca
+
) oʻrtasida joylashtiradi: Na
+
> K
+
> Mg
2+
> Ca
2+
.
Kationlarning tuproq gidravlik
xususiyatlariga salbiy ta’sirining bunday
tartiblanishi uzoq vaqtdan beri miqdoriy jihatdan aniqlangan boʻlsa
-da [1], lekin u hali
sugʻorish suvi sifatining standart mezoniga kiritilmagan.
Sugʻorma dehqonchilikning sugʻoriladigan suv sifatiga boʻlgan talab
i suv
tarkibining ekinlarning oʻsishiga va tuproqning oʻtkazuvchanligiga ta’siriga asoslanadi.
Sugʻorish suvining minerallashuv darajasi (turli kationlar tuzlarining kontsentratsiyasi)
ekinlarning oʻsishi va tuproq oʻtkazuvchanligiga ta’sir qiluvchi asosiy
omil hisoblanadi.
Sugʻorish uchun suvning qoʻllanilishi mezonini baholashda ikkita qarama
-qarshi omilni
hisobga olish kerak: tuzlarning konsentratsiyasi, odatda elektr oʻtkazuvchanligi (EC)
bilan baholanadi; natriy tuzining ta’siri, bu sugʻorish suvidagi
Na
+
, Ca
+
va Mg
+
kontsentratsiyasini hisobga olgan holda hisoblangan natriy adsorbsion koeffitsientida
(SAR) aks etadi.
Ijtimoiy-
iqtisodiy ahamiyatiga koʻra, Markaziy Osiyoda qishloq xoʻjaligi
mintaqaning aksariyat davlatlarida iqtisodiyotning eng muhim tar
mogʻi boʻlib qolmoqda,
chunki mintaqa aholisining asosiy qismi qishloqda istiqomat qiladi (Qozogʻistonda 43%
dan Tojikistonda 75% gacha) va uning hayoti qishloq xoʻjaligining unumdorligi va
samaradorligiga bevosita bogʻliq.
Tojikiston Respublikasida ekin maydonlarining umumiy maydoni 720,2 ming
gektarni tashkil etadi, shundan 502,8 ming gektari sugʻoriladigan yerlardir. Tojikistonda
sugʻorish uchun suvdan cheklangan miqdorda foydalaniladi. Masalan, Panj daryosidan
jami suv olish yiliga 300 000 m
3
ni tashkil qiladi [2]. Pomirda 25700 km
2
togʻlar egallagan
umumiy maydondan atigi 240 km
2
(1% dan kam) ekin maydonlaridir. Qish faslining uzoq
davom etishi va quruq iqlim sharoitida tuproq hosil boʻlish jarayonlari ancha sekin
kechadi va mintaqa tuproqlari ingichka
va chirindiga kam boʻladi [20]. Ta’kidlash
mumkinki, Tojikiston Respublikasi hududidagi Pomir togʻlari daryo tizimlarining suvlari
cheklangan hajmda sugʻorish ehtiyojlari uchun foydalaniladi va transchegaraviy
Amudaryo oqimining shakllanishiga katta hissa
qoʻshadi.
Soʻnggi paytlarda atmosfera CO
2
ning togʻ jinslarining nurashiga katta hissa
qoʻshganligini tasdiqlovchi bir qator ishlar paydo boʻldi. Ushbu reaksiyaning mexanizmi
bikarbonat (HCO
3-
) hosil boʻlishidan iborat boʻlib, u minerallar bilan oson oʻzaro ta’sir
qiladi, buning natijasida kimyoviy elementlar yuviladi. Bu daryo suvlarining ionli
tarkibining boyitilishiga olib keladi va oʻsimlik va hayvonot dunyosi va odamlar hayotiga
xavf tugʻdiradigan elementlar kontsentratsiyasining sezilarli darajad
a oshishiga yordam
berishi mumkin [16].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
71
Kimyoviy tahlillar oʻtkazish va suvning sugʻorish uchun yaroqliligini aniqlash
uchun transchegaraviy Panj daryosining irmoqlari
–
Shoxdara (37,48903N 71,58356E),
Gunt (38,87092N 69,99751E), Bartang (37,93236N 71,93236N), Yazgulem (38.15266N
71.33961E) va Vanch (38.30353N 71.33006E) daryolaridan suv namunalari olindi.
Bartang, Gunt, Shoxdara, Vanch va Yazgulem daryolari suvlari tarkibidagi gidroksidli va
ishqoriy-
tuproq elementlarining kationlarini aniqlash boʻyicha ki
myoviy tahlil natijalari
1-
rasmda koʻrsatilgan. 1
-
rasmdan koʻrinib turibdiki, Panj daryosining deyarli barcha
koʻrsatilgan irmoqlari tarkibida kaltsiy va magniyning yuqoriligi bilan ajralib turadi.
1-rasm.
Bartang, Gunt, Shoxdara, Vanch, Yazgulem daryolarida Na
+
, K
+
, Ca
2+
и
Mg
2+
kationlari tarkibining taqsimlanishi
Daryo suvlarining magniy va kalsiy kationlari bilan boyitishi, birinchi navbatda,
togʻ jinslarini yuvilish jarayonlari bilan bogʻliq. Kuzatilgan ta’sir daryo oʻzanlari boʻylab
jinslarning mineralogik tarkibini koʻrsatishi mumkin.
2-rasm.
Bartang, Gunt, Shoxdara, Vanch, Yazgulem daryolari suvining mineralizatsiyasi
qiymatlari
0
50
100
Bartang
(37,9323N
71,5929E)
Gunt
(38,8709N
69,9975E)
Shoxdara
(37,4890N
71,5836E)
Vanch
(38,3035N
71,3301E)
Yazgulem
(38,1527N
71,3396E
0
33,21 39,18 59,46
74,37
92,89
Mineralizatsiya, mg/l
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
72
Daryo havzalarida sanoat va togʻ
-
kon qayta ishlash korxonalarining yoʻqligi daryo
oʻzanlari, xususan, Yazgulem, Vanch va Shoxdara daryolarining togʻ jinslari tarkibida
kalsiy va magniyga boy boʻlgan kaltsit, aragonit va dolomitga boy ekanligidan dalolat
beradi. Ishqoriy-tuproq elementlar kationlariga boy daryo suvlari, 2-rasm va 3-rasmdan
koʻrinib turganidek, minerallashuv darajasi va suvning qattiqligi sezilarli darajada
oshishiga olib keladi.
3-rasm.
Bartang, Gunt, Shoxdara, Vanch, Yazgulem daryolari suvining qattiqligi
qiymatlari
Panj transchegaraviy daryosining Bartang, Vanch, Gunt, Shoxdara va Yazgulem
irmoqlari uchun SAR va %Na qiymatlarini hisoblashda natriy kationlarining eng yuqori
miqdori Gunt daryosida, eng pasti esa Bartangda kuzatilishi aniqlandi. Daryo suvida
kationning yuqori konsentratsiyasi uning katta adsorbsion qobiliyatiga yordam beradi.
Kationlarning sezilarli tarkibi suvning asosiy xususiyatlarida, masalan, natriy kationining
almashinishi (ESP) va eruvchanligi (SSP) da aks etadi. Buni 4-rasmda keltirilgan Gunt
daryosining ESP va SSP qiymatlari tasdiqlaydi.
4-rasm.
Panj dartosi irmoqlari uchun SSP va ESP qiymatlari
0
0,5
1
1,5
2
2,5
Bartang
(37,9323N
71,5929E)
Gunt
(38,8709N
69,9975E)
Shoxdara
(37,4890N
71,5836E)
Vanch
(38,3035N
71,3301E)
Yazgulem
(38,1527N
71,3396E
0
0,78
0,835
1,262
1,939
2,482
Suvning qattiqligi, mekv/dm3
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
73
Ma’lumki, asosiy daryolar gidrokimyosining shakllanishi uning irmoqlarining
bevosita hissasi ostida sodir boʻladi. Tabiiy suv kimyosi, oʻz navbatida, turli xil erigan
moddalar manbalari, jumladan, atmosferadagi gazlar va aerozollar, togʻ
jinslari/tuproqnin
g parchalanishi va eroziyasi, yer yuzasi ostida sodir boʻladigan erish
yoki yogʻingarchilik reaktsiyalari va inson faoliyati natijasida yuzaga keladigan
antropogen ta’sirlar bilan belgilanadi [4].
Iqlim oʻzgarishi sharoitida togʻ
-muzlik havzalari kvazi mu
vozanat holatiga oʻtadi va
bu ion oqimining oʻzgarishiga olib keladi, daryolar havzalarida geokimyoviy va
geoekologik jarayonlarning oʻzgarishiga olib keladi.
Shu munosabat bilan, shuningdek,
sugʻoriladigan suvning uning sifatiga qat’iy bogʻliqligini hisob
ga olgan holda, ion tarkibi,
ionlarning daryo oʻzanlari boʻylab tashilishi, kolloid tizimlarning sedimentatsiyasi va
choʻkishiga yordam beradigan fizik
-
kimyoviy omillarni oʻrganish boʻyicha jiddiy
tadqiqotlar oʻtkazish talab etiladi [11; 13].
Geologik shakllanish, petrografik tarkibi, shuningdek, qatlam zonasi va daryo
tubining oʻsimliklari va relyefi bilan bir qatorda suv havzasining gidrokimyoviy tarkibiga
ta’sir etadigan omillar hisoblanadi [17]. Soʻnggi paytlarda iqlimning isishi muammosi
ortib borayotg
anligi sababli, togʻ jinslarining yuvilishi daryo arteriyalarining boyishiga
tobora sezilarli ta’sir koʻrsatmoqda. Shamol ta’sirida nurash mahsulotlari daryo orqali
erigan va qattiq fazalarda tashiladi. Kontinental eroziya bir-
birini toʻldiruvchi ikkita
jarayon
–
kimyoviy nurash va mexanik denudatsiya orqali sodir boʻladi. Daryolar orqali
tashiladigan erigan va toʻxtab qolgan qattiq moddalarning yillik massa balansi ularning
drenaj havzalaridagi kimyoviy va mexanik eroziyani tavsiflash va miqdorini aniqlash
uchun ishlatilishi mumkin [19].
Shoxdara daryosining uzunligi 117 km, 40 dan ortiq irmoqlari bor, drenaj havzasi
maydoni 4228 km
2
. Daryo havzasining oʻziga xos xususiyati muzliklarning katta maydoni
va rivojlangan daryolar tarmogʻidir. Daryolar oqimining 39% va 41% dan ortiq
shakllanishida qor-
muz erigan suvlari va yer osti suvlari muhim hissa qoʻshadi. Shoxdara
daryosi oqimining 75
% dan ortigʻi may
-sentyabr oylarida oqadi [20]. Daryo suvlari
kimyoviy tarkibining individualligini taʼminlash va Shoxdara daryosining Panj daryosi
gidrokimyosining shakllanishiga taʼsirini aniqlash uchun daryo tubi boʻylab yuqori
oqimidan boshlab, ularnin
g qoʻshilishidan oldin va keyin har 500–
600 m dan suv
namunalari olindi.
Elementli tahlillar AQShda, Boulderdagi Kolorado universiteti Geologiya fanlari
boʻlimining Atrof
-
muhit va geologiya laboratoriyasida va Arktika va Alp togʻlari tadqiqot
institutidag
i namlik kimyosi laboratoriyasida induktiv bogʻlangan plazma mass
-
spektrometri (ICP-MS) va ion xromatografiyasi yordamida amalga oshirildi. Panj daryosi
gidrokimyosini shakllantirishda Shoxdara daryosining hissasi mezoni sifatida Pirson
korrelyatsiya koeffitsienti qabul qilindi.
Togʻ jinslarining nurashi, shuningdek, evaporitlarning erishi togʻ daryolari
suvlarining kimyoviy tarkibini shakllantirishning asosiy omillari hisoblanadi. Karbonatli
jinslarning parchalanishi, nurashi va ularning daryo suvlarining kimyoviy tarkibini
shakllantirishdagi muhim hissasi Ca
2+
+ Mg
2+
/ Na
+
+ K
+
nisbati (>6) va Mg
2+
/Ca
2+
molyar
nisbatlarining yuqori qiymatlari hisoblanadi [19].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
74
1-jadval.
Shoxdara daryosining kimyoviy tarkibi
1-jadval
ma’lumotlaridan foydalangan holda hisob
-
kitoblar koʻrsatganidek,
Shoxdara daryosi uchun Ca
2+
+ Mg
2+
/Na
+
+ K
+
va Mg
2+
/Ca
2+
nisbatlari mos ravishda
3,69 va 0,15 ni tashkil etadi, bu esa silikat jinslarining ma’lum nisbatdagi karbonatli
nurashi bilan parchal
anishining ustunligini koʻrsatadi (5
-rasm).
5-rasm.
Togʻ jinslarining
nurash
turlari boʻyicha Gibbs diagrammasi: 1 –
karbonatli;
2
–
silikatli; 3
–
evaporitlarning erishi; 4
–
Shoxdara
Shoxdara daryosi gidroksidi (K, Na), ishqoriy-
tuproq (Mg, Sr) va oʻtish
3d-elementlari (Fe, Co, Ni) guruhi elementlari bilan bir qatorda Panj daryosini mishyak,
vanadiy, skandiy va ruteniy bilan ham boyitadi. 6-rasm va 7-rasmda mishyak
kontsentratsiyasining Mg, Ni, Ru, Sr va vanadiyning Sc, K va Na ga korrelyatsiya
bogʻliqligi koʻrsatilgan.
Element
С
, mkg/dm
3
Element
С
, mkg/dm
3
As
0,52
Rh
0,043
Ba
28,680
Ru
0,223
Co
0,235
Sc
2,392
Cr
24,064
Se
0,604
Eu
0,087
Sm
0,074
Fe
716,98
Sr
130,38
Ni
6,342
Ti
0,907
Rb
3,071
U
2,702
Zn
7,104
V
0,365
С
, мг/дм
3
С
, мг/дм
3
Ca
40,463
Na
9,049
Mg
6,011
Si
4,232
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
75
6-rasm.
Shoxdara va Panj daryolarining suv tarkibidagi mishyak kontsentratsiyasining
magniy, nikel (a), ruteniy va stronsiy (б)kationlariga korrelyatsion bogʻliqligi
7-rasm.
Shoxdara va Panj daryolarining suv tarkibidagi vanadiy kontsentratsiyasining
skandiy
kationlari (a), kaliy va natriy (б) ga korrelyatsion bogʻliqligi
Transchegaraviy Panj daryosining kimyoviy tarkibi haqidagi ma’lumotlar ushbu
daryo suvlaridan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanishda muhim ahamiyatga
ega. Olimlar kimyoviy elementlarning suv-tuproq-
oʻsimlik –
inson tanasi zanjiri boʻylab
oʻtishini aniqladilar. Panj daryosining suvidan sugʻorishda foydalanishda ishda
belgilangan Panj daryosining elementar tarkibi katta ahamiyatga ega.
XULOSA
Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, Panj daryosining irmoqlari
–
Bartang, Gunt,
Shoxdara, Vanch va Yazgulem daryolari tarkibida kaltsiy va magniy kationlarining
koʻpligi bilan ajralib turadi.
Daryo suvlarining magniy va kaltsiy kationlari bilan boyitishi, birinchi navbatda,
togʻ jinslarining yuvilishi jarayonlari bilan bogʻliq boʻlib, daryolar tubidagi jinslarning
tarkibi bilan bogʻliq. Panj daryosi irmoqlari suvlari kimyoviy tarkibining qishloq xoʻjaligi
yerlarini sugʻorish uchun suvdan foydalanish mezonlariga muvofiqligi aniqland
i.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
76
MINNATDORCHILIK
Muallif maʼlumotlar bilan taʼminlangani uchun Tojikiston Hukumati huzuridagi
atrof-
muhitni muhofaza qilish Qoʻmitasidagi Meteorologiya Agentligi hamda Tojikiston
Respublikasi Fanlar akademiyasining Suv muammolari, gidroenergetika va ekologiya
Instituti xodimlariga minnatdorchilik bildiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдурахимов, Б.Х. (2023) Метеорологические условия бассейнов рек Памиро
-
Алая и их вклад в формирование стока. Автореф. дис… кан. тех. н. –
Душанбе. –
47 с.
https://phti.tj/wp-content/uploads/2023/11/Avtoref_Abdurakhimov_B_Kh.pdf
2.
Аналитический отчет. Качество воды в бассейнах рек Амударья и
Сырдарья (2011). –
Ташкент. –
C. 80.
3.
Гуломов, М.Н. (2016). Геоморфологические особенности в режиме
пульсирующих ледников долины реки Ванч. // Наука. Новые технологии и
инновации.–
№ 12. –
С. 75
-79.
4.
Джураев, А. (2002) Анализ источников загрязнения водных ресурсов //
Проблемы водного хозяйства и пути их решения. // Материалы Республ. научно
-
практич. конфер. –
Душанбе. –
С.33
-36.
5.
Ким, Г.П. (2005) Химический сток ледниковых рек Средней Азии и его роль в
экологическом состоянии региона (на примере верховья р.Чирчик). –
Ташкент. –
79 с.
6.
Муминов, А.О. (2020) Геоэкологическая оценка загрязненности
поверхностных вод бассейна реки Вахш и влияние водохранилищ на
климатические условия прибрежных районов. Автореф.дис… канд.геог.н. –
Санкт
-
Петербург. –
28 с.
7.
Нишонов, Б.Э., Разиқова, И.Р. (2022) Қорадарё суви сифатининг
ўзгаришлари. // Гидрометеорология ва атроф
-
муҳит мониторинги. №1. –
Б. 93
-101.
8.
Норматов, П.И. (2016) Геоэкологическая оценка загрязненности
поверхностных вод и снегов бассейна трансграничной реки Зеравшан.
Автореф.дис… канд.геогр.н. –
Санкт
-
Петербург. –
24 с.
9.
Норматов,
П.И.,
Фрумин,
Г.Т.
(2015)
Сравнительный
анализ
гидрохимических показателей верховья и низовья трансграничной реки Зеравшан
/ Ученые записки РГГМУ. №39. –
С. 181
-188.
10.
Норматов, П.И., Фрумин, Г.Т., Норматов, И.Ш., Муминов, А.О. (2017)
Мониторинг метеорологических условий зоны формирования водных ресурсов
трансграничной реки Пяндж (Таджикистан) / Ученые записки РГГМУ. № 47. –
С.9
-15.
11.
Паромов, В.В. Ионный сток и химический состав ледниковой реки Актру
(горный
Алтай) / В.В. Паромов, О.Г. Савичев, Л.Н. Шантыкова, Т.А. Торгашева //
Вест. Томск. гос. ун
-
та. –
2014.
–
№383. –
С.226–
231.
12.
Суванқулов, С.С., Хисматуллин, Т.И. (2023) Оҳангарон ҳавзаси
кўлларининг минераллашув кўрсаткичлари. // Гидрометеорология ва атроф
-
муҳит мониторинги. №4. –
Б. 93
-101. https://nigmi.uz/wp-content/uploads/2024/06/
С.С.
-
Суванкулов
-
Т.И.
-
Хисматуллин.pdf
13.
Таиров, А.З. Об изучении ионного стока реки Сырдарьи в ее нижнем
течении / А.З. Таиров // Вопросы географии и геоэкологии –
2015.
–
№1. –
С. 67–
71
14.
Хомидов, А.Ш. (2023) Геоэкологическая оценка формирования
химического состава поверхностных вод и снегов бассейна трансграничной реки
Пяндж. Автореф.дисс… канд.геогр.н. –
Санкт
-
Петербург. –
29 с.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
77
15.
Assouline, S., Russo, D., Silber, A. (2015) Balancing water scarcity and quality
for sustainable irrigated agriculture // Water Resour Res. V.51.
–
P.3419-3436.
16.
Kholmirzoeva, M.O., Radzhabova, A.S., Buranova, S.A., Normatov, I. (2012)
Monitoring and physical-chemical studies of ground and surface water sources of
Republic of Tajikistan. // Water: chemistry and ecology, №6, pp.92
-96.
17.
179 Meier, Ch. (2019) Multiple-tracer based characterization of a river
catchment in the Pamir Mountains. // Halle-Wittenberg.
–
Р
. 91.
18.
Normatov, I., Muminov, A., Normatov, P., Normatova, R. (2017) The chemical
and isotope methods application for Risk Assessment contamination of the main
tributaries of the Transboundary Amudarya River. / International Proceedings of
Chemical, Biological and Environmental Endineering (IPCBEE, ISSN: 20104618), Rome,
Italy. July 18-20.
19.
Normatov, I., Anderson, R., Shermatov, N., Normatov, P. (2021) Hydrochemistry
of Mountain Pamir: Tributaries of the Transboundary Pyanj River and their waters
applicability for irrigation // J. Sustainable Develop. Mount. Terr.
–
V.13 (1).
–
P. 53
–
57.
20.
Normatov, I.Sh., Goncharuk, V.V., Normatov, P.I., Abdurakhimov, B.H. (2022) About
mechanisms of formation of the chemical composition of the high-mountain rivers of Central
Asia: The Shakhdara river and its contribution to the 43 hydrochemistry of the Transboundary
Panj river // J. Water Chemistry and Technology.
–
V.44.
–
№1. –
P. 56-61.
21.
Platts, B.E., Grismer, M.E. (2014) Rainfall leaching is critical for long-term use
of recycled water in Salinas Valley //J. California Agriculture. V. 68(3).
–
P.75-81.
22.
Frenkel, H., Goertzen, J.O., Rhoades, J.D. (1978) Effects of Clay Type and
Content, Exchangeable Sodium Percentage and Electrolyte Concentration on Clay
Dispersion and Soil Hydraulic Conductivity // Soil Sci. Soc. Am. J. V. 42.
–
P. 32-39.
23.
Weber, E., Grattan, S.R., Hanson B.R. (2014) Recycled water causes no salinity
or toxicity issues in Napa vineyards // J. California Agriculture. V. 68(3).
–
P.59-67.
