Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of "cognitive activity" and its pedagogical-
psychological significance
Gulnoza VAISOVA
1
Khorezm Regional Center of Pedagogical Excellence
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article examines the concept of cognitive activity and
highlights the importance of addressing pedagogical and
psychological challenges in studying ways and methods to
develop cognitive activity in preschool children. It emphasizes
that cognitive activity is a socially significant quality of an
individual and underscores the importance of its formation in
preschool children through various types of activities.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
broad approach,
intensive approach,
cognitive process,
cognitive ability,
pedagogical phenomenon,
bilaterally interconnected
process,
activity,
activation.
“Kognitiv faoliyat” tushunchasi, uning pedagogik
-
psixologik ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
keng yo‘l,
intensiv yo‘l,
kognitiv jarayon,
kognitiv qobiliyat,
pedagogik hodisa,
ikki tomonlama o‘zaro
bog‘liq jarayon,
faollik,
faollashtirish.
Mazkur maqolada kognitiv faoliyat tushunchasi va
maktabgacha yoshdagi bolalar kognitiv faoliyatini rivojlantirish
yo‘llari va usullarini o‘rganishdagi muammolarni pedagogik va
psixologik jihatdan hal qilish lozimligi va kognitiv faoliyat
shaxsning ijtimoiy ahamiyatli fazilati ekanligi, maktabgacha
yoshdagi bolalarning turli faoliyat turlarida shakllanish
ahamiyati yoritilgan.
1
Head of Department, Preschool Education Coordination Department, Khorezm Regional Center of Pedagogical
Excellence.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
104
Понятие
«когнитивная
деятельность»,
её
педагогическое и психологическое значение
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
широкий путь,
интенсивный путь,
когнитивный процесс,
когнитивная способность,
педагогический феномен,
двусторонний
взаимообусловленный
процесс,
активность,
активизация.
В
данной
статье
освещается
необходимость
педагогического и психологического решения проблем в
изучении понятия когнитивной деятельности, а также
путей и методов развития когнитивной деятельности
детей дошкольного возраста. Подчеркивается, что
когнитивная деятельность является социально значимым
качеством личности, и рассматривается важность ее
формирования у детей дошкольного возраста в различных
видах деятельности.
Maktabgacha ta’lim bosqichi uzluksiz ta’limning eng mas’uliyatli, bola ta’lim va
tarbiya olishi poydevori, asoslari shakllanadigan bosqich hisoblanadi. Maktabgacha
ta’limning
muhim vazifalari sifatida maktabgacha yoshdagi bolalarda bilim olish
ehtiyojini, o‘qib
-
o‘rganishga bo‘lgan intilish moyilliklarini shakllantirib, ularni muntazam
ravishda ta’lim jarayoniga tayyorlash, ularning tafakkurini, mustaqil fikrlashini, o‘zining
fikrini mustaqil va erkin ifodalash malakalarini shakllantirishdan iborat.
Maktabgacha yoshdagi bolalar kognitiv faoliyatini rivojlantirish yo‘llari va
usullarini o‘rganish muammosi pedagogikaning muhim muammolaridan biridir. Atrof
-
olam, dunyoni anglashga q
iziqish, noma’lum narsani bilish istagi –
asosan o‘qitish va
faoliyat samaradorligini belgilaydigan ustuvor xususiyatdir. Kognitiv harakatlarni tashkil
etish bolada allaqachon shakllangan ehtiyojlarga, shu jumladan kattalar bilan muloqot
qilish zarurligiga
asoslangan bo‘lishi kerak (harakatlar, amallar, qarorlar, fikrlarni
tasdiqlash).
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, hozirgi kunda kognitiv (bilish) faoliyatini
rivojlantirish muammosini hal qilishning ikki yo‘li mavjud: keng va intensiv. Ularning
ikkalasi ham bitta yakuniy maqsadga ega: bilimli, axloqli, ijtimoiy faol, qobiliyatli shaxsni
tarbiyalash. Biroq, maqsadga erishishning yondashuvlari turlicha. Keng yo‘l, birinchi
navbatda, bolalarga yetkazilgan bilim hajmini oshirish orqali amalga oshiriladi. Intensiv
yo‘l subyektiv, shaxsiy manfaatdorlik pozitsiyasini shakllantirishga asoslanadi va bu
ta’lim dasturlari tarkibidagi o‘zgarishlarni va o‘qitish uslublarini intensivlashtirishni
(rivojlanish, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim) nazarda tutadi.
Kognitiv faoliyatni rivojlantirish muammosining yana bir dolzarbligi shundaki,
insonning tashqi dunyo bilan o‘zaro aloqasi faqat uning faoliyati va faolligi tufayli amalga
oshadi, bu esa o‘z navbatida mustaqillik va tashabbusni shakllantirishga yordam bera
di.
Kognitiv faoliyat bolaning faolligini, uning bilimga bo‘lgan ishtiyoqini, noma’lumdan
ma’lumni aniqlashga bo‘lgan harakatini ta’minlaydi. Ilmiy adabiyotlarda “bilish faoliyati”
tushunchasi turli talqinlarda ifoda etiladi. Kognitivlik bolaning mustaqil faoliyatga
intilishini anglatadi, ijtimoiy tajribani, insoniyat tomonidan to‘plangan faoliyat usullarini
o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni kognitiv faoliyatini rivojlantirish muammosi
bolalar pedagogikasi, psixologiyasining yildan-yilga ortib borayotgan dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Bolalarning atrof-
olam bilan o‘zaro munosabati, muloqoti
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
105
uning faolligi va faoliyati kognitiv jarayonlar orqali amalga oshadi. Kognitiv faoliyat
bolalarning kognitiv qobiliyatlarini, aqliy fazilatlarini, ularning tashabbuskorligi va
individualligining ajralmas qismidir. Kognitiv faoliyatning rivojlantirish mazmunini
aniqlash avvalambor
“
kognitiv faoliyat”, “
kognitiv jarayon
”
va
“
kognitiv qobiliyat
”
kabi tayanch tushunchalarni tahlil
qilish zaruratini tug‘diradi.
Bu borada quyida batafsil
to‘xtalib o‘tiladi:
Kognitiv faoliyat.
Kognitiv faoliyat shaxsning ijtimoiy ahamiyatli fazilati bo‘lib,
maktabgacha yoshdagi bolalarning turli faoliyat turlarida shakllanadi. Shaxs faoliyat
jarayonida
shakllanadi va rivojlanadi, shaxsning faoliyatga bo‘lgan munosabatiga qarab,
faoliyat turli darajaga, turlicha xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Faoliyat –
bu
shaxsning o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, u shaxsning faoliyatga bo‘lgan munosabatida
namoyon bo
‘ladi: tayyorlik holati, mustaqil faoliyatga intilish, uni amalga oshirish sifati,
maqsadga erishishning maqbul usullarini tanlash. Kognitiv faoliyat katta maktabgacha
yoshdagi bolalarning yangi bilim, ko‘nikma, ichki qat’iyat va ma’lum bilimlarni to‘plash
,
kengaytirish uchun turli xil harakat usullaridan foydalanish zaruriyatiga bo‘lgan
qiziqishini aks ettiradi.
Kognitiv faoliyatni rivojlantirish muammosi o‘qituvchilar va psixologlarning turli
xil asarlarida ko‘rib chiqilgan. Ya.A.
Komеnskiy, K.D.
Ushinskiy, D. Lok, Jan-Jak Russo
kognitiv faoliyatni maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘rganishga bo‘lgan tabiiy istagi
sifatida belgilagan. M.A. Xolodnaya, T.M. Golovastikova, S.M. Vishnyakova, G.I. Sukina va
boshqalar kognitiv faoliyatning xususiyatlarini va uni maktabgacha yoshdagi bolalarda
qanday faollashtirishni tadqiq etganlar.
“Kognitiv faoliyat”ga doir tadqiqotlarda uning “pedagogik hodisa” yoki “ikki
tomonlama o‘zaro bog‘liq jarayon” kabi tavsiflari mavjud. “Kognitiv faoliyat”ni subyektiv
va obyektiv jiha
tdan ko‘rib chiqish mumkin. Subyektiv jihatdan qaraganda, tarbiyachi
-
pedagog bolaning kognitiv faoliyatini tashkil etishdagi alohida pedagogik faoliyatlarning
natijasi sifatida qaraladi. Obyektiv jihatdan qaraganda, bolaning o‘zi tashkil etgan, atrof
-
olamn
i, o‘zini va o‘zgalarni anglash jarayonidir. Ikkala jihat ham tadqiqotimiz maqsadi
nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga, bir-
birini to‘ldiruvchi, qo‘llab
-quvvatlovchi
xususiyatga ega. Didaktik materiallar ishlab chiqishda ham mazkur jihatni hisobga olish
katta ahamiyatga ega.
Bizningcha, tarbiyachining faoliyati (subyektiv) bolaning mustaqil kognitiv
faoliyatdan (obyektiv) o‘z
-
o‘zini shakllantirish, ma’lum tamoyillarga ustuvorlik berishlik
jarayoniga o‘tkazishga qaratilishi lozim. Bu esa didaktik
materiallar ishlab chiqishda
bolalarni nafaqat mashg‘ulotda biror bir kognitiv faoliyatga yo‘naltirish, balki
mashg‘ulotlardan tashqarida ham izlanuvchanligi, qiziquvchanligi, ijodkorligini
faollashtirishni hisobga olishni taqozo etadi. Ko‘plab pedagogik
-psixologik tadqiqotlarda
kognitiv faoliyatni birinchi jihatiga e’tibor qaratilgan. O‘tgan asrning 50–
70 yillardagi
psixologik-
pedagogik tadqiqotlarda “kognitiv faoliyat” bolaning pozitsiyasi sifatida
tavsiflanadi.
Е.V.
Korotaеva va A.N.
Nеfеdovalar o‘z izlanishlarida “kognitiv” tushunchasi boshqa
tushunchalar bilan mazmunan bir xil ma’noda ishlatilishiga e’tibor qaratib, bu
tushunchaning “faollik”, “faollashtirish”, “o‘rganish jarayoniga munosabat” kabi
tavsiflanayotganiga e’tibor qaratadi. Pedagogik nuqtai nazardan olib qaraganda, ta’lim
-
tarbiya jarayonida ta’lim oluvchining kognitiv faoliyatini qanday faollashtirish va
rivojlantirish tushuniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
106
G.I.
Shukina kognitiv faoliyatni ta’lim oluvchining “o‘ziga xos holatini va uning
faoliyatga bo‘lgan munosabatini” ifodalashini ta’kidlab, “doimiy ravishda o‘quv
jarayonlarida shakllanib boruvchi shaxsiy ta’lim” ekanligiga urg‘u beradi. Kognitiv
faoliyatning manbai kognitiv qiziqish hisoblanadi. Qiziqish
–
shaxsning biror bir narsaga
faol hissiy-kognitiv munosabati
bo‘lib, u shaxsning barcha psixik jarayonlarini
faollashtiradi va doimiy izlanishga chorlaydi. Kognitiv faoliyatning o‘ziga xos jihatlari
quyidagilar: faoliyatga o‘z
-
o‘zidan qo‘shilish, izlanish xarakteriga egaligi, faoliyat
mazmuni va usullarini tashabbuskorlik orqali tanlash, faollikni keltirib chiqaruvchi
sharoitlarni erkin tanlash, kognitiv faoliyatga tayyorlik ko‘rish. Bular bolalarning atrof
-
muhit va dunyoni bilish, tadqiq qilishga bo‘lgan faolligini belgilab beruvchi kognitiv
qiziqishga asoslanadi.
F.I.
Xarlamov esa o‘z kitobida kognitiv faoliyatga ta’rif ber turib, ta’lim oluvchining
“atrof olamni intensiv ravishda tahlil qilish va sintez qilish faoliyati va ilmiy bilim
tizimlarini egallab borish”i ekanligiga urg‘u beradi. Bu xususidagi fikrlarini da
vom ettirib,
ta’lim oluvchining “bilim olishga intilishi uning aqliy mehnati hisoblanib, bu bilimlarni
o‘zlashtirish jarayonida ixtiyoriy amalga oshiriladigan faol harakat” deb izohlagan.
Tarbiyachi mashg‘ulot mazmunini yetkazishda bolalarni mantiqiy va iz
chillikni
tushunishga yo‘naltirishi, ularni faollashtirishi, asosiy va muhim tushunchalarni ajratish
va ularni alohida ta’kidlashi katta rol o‘ynaydi. Bolalarda mashg‘ulot mavzusiga doir
savollarni shakllantirishga undash ulardagi bilimlarning “mavjud holati”ni aniqlashga
hamda qiziqish sohalarini belgilab olishga yordam beradi. Tarbiyachining mashg‘ulot
mazmunini professional ravishda taqdim qila olishi, bolalarni qiziqtira olishi katta rol
o‘ynasa, o‘quv materiallari, topshiriqlar va o‘yinlar bolalarni ko
gnitiv faolligini oshiruvchi
ko‘plab turtki beruvchi jihatlarni o‘zida aks ettirishi lozim bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Asqarova D.Q Bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash metodikasi. –
T.: Navro‘z
nashriyoti, 2020.
–
139 b.
2.
Когнитивная психология в контексте проблем современного
образования
.
Коллективная монография. Под редакцией А.А.Вербицкого,
Е.Б.Пучковой
.
–
Москва,
МГПУ,
2017.
–
330
с.
;
3.
Лифинцева Н.И. К.Д.Ушинский о формах взаимного соотнесения и
гармонии веры и научного знания в образовании // Вестник ПСТГУ. Серия 4:
Педагогика. Психология. 2008.
4.
Холодная
М.А. Психология интеллекта: парадоксы исследования.
–
Санкт
-
Петербург: Питер, 2002.
–
С. 264
.;
5.
Головастикова Т.М. Как сделать учение увлекательным? // Начальная
школа. –
2006,
№2
.
–
С. 30
-34.;
6.
Вишнякова С.М. Профессиональное образование: Словарь. Ключевые
понятия, термины, актуальная лексика
.
–
Москва
,
НМЦ СПО, 1999. –
538 с.
