Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ensuring the rights of minors in labor relations
Kakhramon TULASHEV
1
Organizational Control and Analytics Department, Namangan Regional Prosecutor's Office
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
The article addresses the issues of ensuring minors' rights in
labor relations. The author analyzes these rights based on the
new edition of the Labor Code and highlights the innovations
introduced to the Code in this regard. Additionally, the author
attempts to examine, from both theoretical and practical
perspectives, the specific features of legal regulation concerning
the employment of individuals under eighteen years of age.
These features include: guarantees for their employment, types
of work where their labor is prohibited, their labor rights,
procedures and guarantees for mandatory medical
examinations, duration of reduced working hours and daily
shifts, prohibition of sending them on business trips,
restrictions on involving them in overtime work, night shifts,
work on weekends and public holidays, provision of extended
annual leave, payment for their work under production norms
and reduced working hours, and additional guarantees when
terminating their employment contracts. The author also
presents their own proposals and conclusions on these matters.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Social and legal protection,
employees under eighteen,
employment,
guarantees,
prohibited work,
mandatory medical
examination,
reduced working hours,
business trip,
overtime work,
night work,
rest days,
holidays,
extended annual leave,
production norms,
remuneration.
Меҳнaт муносабатларида воягa етмaгaнлaрнинг
ҳуқуқлaрини таъминлаш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Ижтимоий ва ҳуқуқий
ҳимоя
,
ўн саккиз ёшгача бўлган
ходимлар,
ишга қабул қилиш,
кафолатлар,
тақиқланган ишлар,
Мақолада меҳнaт муносабатларида воягa етмaгaнлaрнинг
ҳуқуқлaрини таъминлаш масалалари ёритилган бўлиб,
муаллиф янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси асосида ушбу
ҳуқуқларни таҳлил қилиш, шу билан бирга, бу борада МКга
киритилган янгиликларни ёритишга ҳаракат қилган.
Шунингдек муаллиф ўн саккиз ёшгача бўлган ходимларнинг
1
Prosecutor, Organizational Control and Analytics Department, Namangan Regional Prosecutor's Office.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
156
мажбурий тиббий кўрик,
қисқартирилган иш вақти,
хизмат сафари,
иш вақтидан ташқари
ишлар,
тунги ишлар,
дам олиш,
байрам кунлари,
йиллик узайтирилган
меҳнат таътили,
ишлаб чиқариш
нормалари,
меҳнатига ҳақ тўлаш.
меҳнатини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишнинг ўзига хос
хусусиятлари сифатида уларни ишга қабул қилишдаги
кафолатлар, меҳнатини қўллаш тақиқланадиган ишлар,
уларнинг меҳнат ҳуқуқлари, мажбурий тиббий кўрикдан
ўтказиш тартиблари ва кафолатлари, қисқартирилган иш
вақтининг давомийлиги ва ҳар кунлик ишнинг (сменанинг)
давомийлиги, уларни хизмат сафарига юборишни, иш
вақтидан ташқари ишларга, тунги ишларга, дам олиш
кунларидаги ва ишланмайдиган байрам кунларидаги
ишларга жалб қилишни тақиқлаш, уларга йиллик
узайтирилган меҳнат таътили бериш, улар учун ишлаб
чиқариш нормалари ва иш вақтининг қисқартирилган
давомийлигида меҳнатига ҳақ тўлаш, меҳнат шартномасини
бекор қилишда ўн саккиз ёшгача бўлган ходимлар учун
қўшимча кафолатларни илмий
-
назарий ва амалий жиҳатдан
таҳлил қилишга ҳаракат қилган ҳамда бу борадаги ўзининг
таклиф ва хулосаларини илгари сурган.
Вопросы обеспечения прав несовершеннолетних
в трудовых отношениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
социальная и правовая
защита,
работники в возрасте до
восемнадцати лет,
прием на работу,
гарантии,
запрещенные работы,
обязательный
медицинский осмотр,
сокращенное рабочее
время,
служебная командировка,
сверхурочные работы,
ночные работы,
выходные,
праздничные дни,
ежегодный удлиненный
трудовой отпуск,
нормы выработки,
оплата труда.
В данной научной статье рассматриваются вопросы
обеспечения прав несовершеннолетних в трудовых
отношениях. Автор анализирует данные права на основе
Трудового кодекса в новой редакции и освещает внесённые
в него нововведения. Кроме того, проведён научно
-
теоретический и практический анализ особенностей
правового регулирования труда работников в возрасте до
восемнадцати лет. Исследование включает рассмотрение
таких вопросов, как гарантии при приёме на работу, виды
деятельности, на которых запрещено использование труда
несовершеннолетних, их трудовые права, порядок и
гарантии
проведения
обязательного
медицинского
освидетельствования, сокращённая продолжительность
рабочего времени и ежедневной смены, запрет на
направление в служебные командировки, привлечение к
сверхурочным, ночным работам, работам в выходные и
нерабочие праздничные дни, а также предоставление
ежегодного удлинённого трудового отпуска, оплата труда
при нормированной выработке и сокращённом рабочем
времени, и дополнительные гарантии при прекращении
трудового договора. Автор также выдвинул свои
предложения и выводы по данному вопросу.
Меҳнат муносабатларида вояга етмаганларнинг меҳнат ҳуқуқларига оид
кафолатларни тартибга солишнинг хусусиятлари меҳнат тўғрисидаги қонун
ҳужжатлари
ва бошқа қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади. Бундай
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
157
тартибга солишда биринчи навбатда Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат
кодекси муҳим ўрин эгаллайди.
МК қоидалари асосан субъектга оид алоҳида хусусиятлар, яъни вояга
етмаганларга меҳнат ҳуқуқининг турли институтлари бўйича имтиёзлар ва
кафолатлар беришни ҳуқуқий тартибга солишга қаратилган.
Таъкидлаш лозимки, янги таҳрирдаги Меҳнат кодексимизда қонун
чиқарувчи ходим ва иш берувчининг ҳар бир вазиятини қатъий равишда тартибга
солишга ҳаракат қилмайди, балки уларга кўплаб масалаларни мустақил ҳал этиш
имконини тақдим этади.
Иккинчидан, меҳнат ҳуқуқи томонидан унинг ҳимоя функциясини самарали
амалга ошириш меҳнат ҳуқуқ стнадартларини қўллаш учун мажбурий ўрнатиш
билан боғлиқ масалаларни давлат томонидан тартибга солиш зарурлигини
белгилайди. Давлат томонидан тартибга солиш соҳасига қуйидагилар киради:
ходимларнинг меҳнат ҳуқуқлари ва кафолатларининг мажбурий минимал
даражасини мустаҳкамлаш
меҳнат ва у билан боғланган бошқа ижтимоий
муносабатлар субъектларининг мажбуриятларни ижро этиш ва ҳуқуқларни
амалга ошириш зарур бўлган тартиб
-
таомилларни белгилаш, айрим тоифадаги
ходимлар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг хусусиятларини ўрнатиш,
ходим ва иш берувчининг жавобгарлигини тартибга солиш, меҳнат тўғрисидаги
қонунчилик
ва меҳнатни муҳофаза қилиш қоидаларига риоя қилиш устидан
назоратни ўрнатиш, меҳнат низоларини кўриб чиқиш тартибларини белгилаш [1].
Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекснинг VI бўлими айрим тоифадаги
ходимлар меҳнатини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишнинг ўзига хос
хусусиятларига бағишланган бўлиб, ушбу бўлим
25-
бобида ижтимоий ва ҳуқуқий
жиҳатдан кучли ҳимоя қилинишга муҳтож шахсларнинг меҳнатини ҳуқуқий
жиҳатдан тартибга солишнинг ўзига хос хусусиятлари, ушбу бобнинг иккинчи
параграфида ўн саккиз ёшгача бўлган ходимларнинг меҳнатини ҳуқуқий
жиҳатдан тартибга солишнинг ўзига хос хусусиятлари белгиланган. Жумладан,
уларни ишга қабул қилишдаги кафолатлар, уларнинг меҳнатини қўллаш
тақиқланадиган ишлар,
уларнинг меҳнат ҳуқуқлари, мажбурий тиббий кўрикдан
ўтказиш тартиблари ва кафолатлари, улар учун қисқартирилган иш вақти
давомийлиги ва ҳар кунлик ишнинг (сменанинг) давомийлиги, уларни хизмат
сафарига юборишни, иш вақтидан ташқари ишларга, тунги ишларга, дам олиш
кунларидаги ва ишланмайдиган байрам кунларидаги ишларга жалб қилишни
тақиқлаш, уларга йиллик узайтирилган меҳнат таътили бериш, улар учун ишлаб
чиқариш нормалари ва иш вақтининг қисқартирилган давомийлигида меҳнатига
ҳақ тўлаш, меҳнат шартномасини бекор қилишда ўн саккиз ёшгача бўлган
ходимлар учун қўшимча кафолатлар ҳамда меҳнат шартномасини ота
-
онадан
бирининг (ота
-
она ўрнини босувчи шахснинг) ва ваколатли органларнинг
талабига кўра бекор қилиш тартиблари белгиланганлигини кўришимиз мумкин.
Меҳнат ҳуқуқида вояга етмаганлар учун белгиланган кафолат ва чекловлар
акс этган нормалар мазмуни юзасидан муаллифларнинг қарашлари бир
-
биридан
фарқ қилади.
Хусусан, Г.С.
Скачкова истисно нормаларни ходимлар учун чекловларни
белгиловчи нормалар сифатида, тўлдирувчи
-
нормаларни эса қўшимча имтиёз ва
кафолатлар белгиловчи нормалар сифатида қабул қилади [2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
158
Ф.Б.
Штивельберг ҳам ушбу фикрга яқин қарашни илгари сурган ҳолда
тўлдирувчи
-
нормалар, яъни айрим тоифадаги ходимларга бериладиган
кафолатларни кучайтиришга қаратилган нормалар ҳар доим ҳам ходимларнинг
ҳолатини
меҳнат тўғрисидаги умумий қонунчиликка нисбатан яхшиламаслигини
таъкидлайди. Масалан, Россия Федерацияси Меҳнат кодексининг 278
-
моддаси
корхона раҳбарлари билан меҳнат шартномасини бекор қилишнинг қўшимча
асосларини назарда тутади, уларни эса ходимларнинг аҳволини яхшилаш деб
тушуниб бўлмайди. Шу сабабли имтиёз берувчи нормалар умумий нормаларга
нисбатан қўшимча кафолатларни назарда тутувчи, истисно нормаларни айрим
тоифадаги ходимларга нисбатан умумий нормалардан чекловлар сифатида,
татбиқ қилинувчи нормаларни айрим тоифадаги ходимларга нисбатан умумий
нормаларни қўллашнинг
янги усули сифатида кўриб чиқади [3].
Меҳнатни тартибга солиш хусусиятларининг мазмунини “фарқлар”,
“истиснолар”, “чекловлар”, “имтиёзлар”, “кафолатлар” ташкил қилади.
Мамлакатимиз Меҳнат кодексидан фарқли равишда Россия Федерацияси
Меҳнат кодекси ҳам ишни таълим билан бирга қўшиб олиб борувчи шахсларни
айрим тоифадаги ходимлар тоифасига киритмайди. Балки Кодекснинг
“Кафолатлар ва компенсациялар” номли 7
-
бўлимининг 26
-
бобида ишни таълим
билан бирга қўшиб олиб бораётган ходимларга, шунингдек фан
номзоди ёки фан
доктори илмий даражасини олиш учун ўқиётган ходимларга кафолат ва
компенсациялар олиш тартиби мустаҳкамланган. Жумладан,
қуйидагиларга
таълим олиш билан боғлиқ кафолатли ва компенсация тўловларини амалга
ошириш белгиланган: олий таълим муассасаларида таълимни иш билан бирга
қўшиб олиб борувчи ходимлар; олий таълимдан кейинги таълимни иш билан
бирга қўшиб олиб борувчи ходимлар; касбий таълимни иш билан бирга қўшиб
олиб борувчи ходимлар;
кундузги
-
сиртқи шаклида умумий ва умумий ўрта
таълимни иш билан бирга қўшиб олиб борувчи ходимлар. Бир сўз билан айтганда,
ишни таълим билан бирга олиб боришда ходимлар меҳнатини тартибга
солишнинг алоҳида хусусиятлари намоён бўлмайди, балки шу билан боғлиқ ҳолда
кафолат ва компенсацияларни олиш ҳуқуқига эга бўладилар [4].
Ходимларнинг тоифасига қараб, ҳуқуқ нормаларида белгиланган кафолат ва
имтиёзларнинг асосий моҳияти айрим тоифа ходимлар учун махсус нормалар
билан алоҳида қоидалар ўрнатиб қўйилишида намоён бўлади. Масалан, умумий
тартибга нисбатан ишга жойлаштириш, меҳнат шартномасини тузиш ва уни бекор
қилиш, иш вақти ва дам олиш вақтини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш
хусусиятлари, меҳнатга ҳақ тўлаш борасида қўшимча имтиёз ва афзалликлар,
қаттиқроқ
интизомий ва тўлиқ моддий жавобгарлик белгиланиши шулар
жумласидандир. Демак фақат имтиёз ва кафолатлар эмас, балки салбий томонга
ҳам ўзгариши мумкин. Масалан, меҳнат шартномасини бекор қилишнинг қўшимча
асосларини белгилаш.
1995
йилда
қабул
қилинган
Меҳнат
кодексимизнинг
асосий
камчиликларидан бири унда меҳнатни тартибга солиш хусусиятлари қандай
тартибда ўрнатилиши ҳақидаги аниқ норманинг мавжуд эмаслигида эди.
Янги таҳрирдаги Меҳнат кодексимизнинг 473
-
моддасида ноқулай меҳнат
шароитлари
ва
ноқулай
табиий
-
иқлим
шароитлари
тушунчалари
аниқлаштирилди. Унга
кўра, зарарли (ўта зарарли) ва (ёки) хавфли (ўта хавфли)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
159
ишлаб чиқариш омилининг мавжудлиги билан тавсифланадиган меҳнат
шароитлари ноқулай меҳнат шароитларидир. Ходимнинг меҳнат фаолияти амалга
ошириладиган ишлаб чиқариш муҳити ва меҳнат жараёни омиллари
ишлаб
чиқариш омилларидир. Ходимга таъсири касб касаллигига олиб келиши мумкин
бўлган ишлаб чиқариш омилининг мавжудлиги билан тавсифланадиган меҳнат
шароитлари зарарли меҳнат шароитларидир. Ходимга таъсири унинг
жароҳатланишига олиб келиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш омилининг
мавжудлиги билан тавсифланадиган меҳнат шароитлари хавфли меҳнат
шароитларидир. Миқдорий тавсифига ва таъсир кўрсатишнинг давомийлигига
қараб
айрим зарарли ишлаб чиқариш омиллари хавфли бўлиши мумкин. Касб
касалликларининг
оғир
шаклларини
(умумий
меҳнат
қобилиятининг
йўқотилиши) ёхуд сурункали касалликлар сонининг анча ўсиши ва меҳнат
қобилиятининг
вақтинча йўқотилиши кузатиладиган касалланишнинг юқори
даражаларини келтириб чиқарадиган зарарли ишлаб чиқариш омиллари
даражалари билан тавсифланадиган меҳнат шароитлари ўта зарарли меҳнат
шароитларидир. Смена давомида ўлимга сабаб бўлиши мумкин бўлган ишлаб
чиқариш омиллари билан тавсифланадиган меҳнат шароитлари ўта хавфли
меҳнат шароитларидир. Ноқулай табиий
-
иқлим шароитлари деганда ходим
томонидан меҳнат фаолиятини амалга оширишга ва унинг чўл жойларда, баланд
тоғли, бориш қийин бўлган жойларда, шунингдек ноқулай экологик вазиятга эга
бўлган жойларда истиқомат қилишига ноқулай таъсир кўрсатадиган табиий
-
иқлим, географик, ижтимоий
-
иқтисодий ва тиббий
-
биологик омиллар йиғиндиси
тушунилади. Меҳнат қилиш учун ноқулай табиий
-
иқлим шароитларига эга бўлган
жойлар рўйхати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан
Ижтимоий
-
меҳнат масалалари бўйича республика уч томонлама комиссияси
билан келишилган ҳолда белгиланади.
Ҳудди
шундай қоида Россия Федерацияси Меҳнат кодексининг
252-
моддасида ҳам белгиланган бўлиб, унга мувофиқ, меҳнатнинг шартлари ва
хусусиятлари, организмнинг психофизиологик хусусиятлари, табиий
-
иқлим
шароитлари, оилавий мажбуриятларнинг мавжудлиги билан боғлиқ меҳнатни
тартибга солишнинг хусусиятлари, шунингдек бошқа асослар меҳнат
қонунчилиги
ва меҳнат ҳуқуқи нормаларини ўзида ифодалаган бошқа норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар, жамоа шартномалари, келишувлари, локал норматив
ҳужжатлар билан ўрнатилади. Бунда ходимларга бериладиган кафолатлар
даражасини пасайтиришга олиб келадиган, уларнинг ҳуқуқларини чеклайдиган,
уларнинг интизомий ва моддий жавобгарлигини оширишга олиб келадиган
меҳнатни тартибга солиш хусусиятлари фақат Россия
Федерацияси Меҳнат
кодексида ёки унда назарда тутилган ҳолатларда ва тартибда белгиланиши
мумкин [5].
М.
Гасановнинг таъкидлашича, айрим тоифадаги ходимлар меҳнатини
ҳуқуқий
тартибга солишнинг хусусиятлари нафақат қонунчилик, балки жамоа
келишувлари, жамоа шартномалари ва корхонанинг бошқа ички ҳужжатлари
орқали ўрнатилиши мумкин. Масалан, тармоқ жамоа келишувлари одатда
қонунчиликда
ўрнатилганига нисбатан тегишли соҳа ходимлари учун қўшимча
меҳнат ҳуқуқлари ва кафолатларини ўрнатади, жамоа шартномалари эса корхона
ходимлари учун шундай кафолатларни назарда тутади. Бундай ҳолатда айрим
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
160
тоифадаги ходимлар учун ўрнатиладиган меҳнатни ҳуқуқий тартибга солишнинг
хусусиятлари Меҳнат кодексида назарда тутилган меҳнат ҳуқуқлари ва
кафолатлари даражасини пасайтириши мумкин эмас [6].
Бирлашган
Миллатлар
Ташкилотининг “Инсон
ҳуқуқлари
умумжаҳон
декларацияси”да ўз ифодасини топган. Декларациянинг
23-
моддасига
кўра,
ҳар
бир инсон касаба уюшмалари тузиш ва ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун
касаба уюшмаларига кириш ҳуқуқига
эга [7].
Ушбу ҳуқуққа бошқалар каби вояга етмаганлар ҳам эга бўлиб, улар ҳам ўз
навбатида маълум шароитда ва маълум вақтларда меҳнат қилиши мумкин. Шахс
меҳнати орқали ижтимоийлашади, жамиятда ўз ўрнига эга бўлади, жамият
аъзолари билан муносабатга киришади ва меҳнат бозори иштирокчисига
айланади. Бу эса давлатдан меҳнатга лаёқатли шахсларни иш билан таъминлаш,
меҳнат қилган ҳар бир шахсни фаровон ҳаёт кечириши, эркин касбтанлаши,
муносиб шароитларда ишлаши ва камситилишларга йўл қўйилмаслигининг
олдини олиш борасида аниқ чора
-
тадбирлар белгилашни тақозо этади.
Чунки
меҳнат
орқали
шахс
фаровон
ҳаётга
эришса
давлатда
иқтисодий
юксалиш
бўлади,
тараққиётнинг ривожланиши янада тезлашади. Халқаро
меҳнат
ташкилотига
кўра, “Меҳнатга
лаёқатли
аҳоли
сонининг
ўзгариши
меҳнат бозори ва
иқтисодиётга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Меҳнатга лаёқатли
аҳолининг ўсиб бораётгани иқтисодий ўсиш имкониятларини беради, шу билан
бирга иш ўринларини яратиш
ва
меҳнат
бозорига
янги
иштирокчиларни
интеграциялашуви
учун
қийинчиликлар
туғдиради.
Вояга
етмаганлар
меҳнат
қилиши
билан
боғлиқ
ёш
тўғрисида
сўз
борганда
дунё мамлакатларида турлича ёшдан улар ишлаши мумкин. Жумладан,
Германияда вояга етмаган шахслар 15 ёшдан бошлаб ишлаши мумкин. Алоҳида
ҳолларда
13 ёшдан ошган вояга етмаганлар ота
-
онасининг ҳамда қонуний
вакилнинг рухсати билан уларнинг
соғлиғига
ва
ўқишига
зарар
етказмайдиган
енгил
ишларда
ишлашига
рухсат берилган [8]. Қозоғистон Республикасида вояга
етмаганлар 16 ёшдан бошлаб ишлаши мумкин, 14 ёшга тўлган
вояга етмаганлар
эса ўқишдан бўш вақтларда соғлиғига зарар етказмайдиган ва ўқув жараёнини
бузмайдиган ишларни бажаришига рухсат берилган [9]. Европа давлатларидан
фарқли равишда
Америка
Қўшма
Штатларида
болалар
меҳнатидан
фойдаланиш
билан
боғлиқ чораларни енгиллатиш, уларни иш билан таъминлаш, ишсизликни
олдини олиш, касбга йўналтириш мақсадида айрим штатларда болалар
меҳнатидан
фойдаланиш
билан
боғлиқ
чоралар юмшатилмоқда ва қонунчилик
асосида 14 ёшдан 17 ёшгача бўлган болалар учун иш вақтларини ҳамда
ишлаши
мумкин
бўлган
ишлар
рўйхатини
кенгайтиришни,
ваколатли
идоралардан
рухсатнома олиниши
лозим
бўлган
ишлар
бўйича
рухсат
бериш
тартибини
бекор
қилиш
билан бирга
ноқонуний болалар меҳнатининг олдини олиш
ва
бу
борада
ота
-
оналарга кўпроқ имконият бериш асосида вояга етмаганлар ишлаши
мумкинлигини белгилаш билан бирга белгиланган қоидаларни бузганлар учун
жавобгарлик ҳам кучайтирилмоқда [10].
М.А.
Дружининанинг
таъкидлашича,
вояга
етмаганларга
меҳнат
қонунчилигида берилаётган кафолат ва имтиёзлар ҳар доим ҳам ижобий натижа
бермаслиги мумкин ва бунинг оқибатида вояга етмаганлар билан меҳнат
шартнома тузмасдан, оғзаки келишув орқали меҳнатни ташкил этиш ҳолатларига
шароит яратилиши мумкин. Мазкур ҳолатлар яна қўшимча назорат
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
161
механизмларини талаб этишини инобатга олиб улар билан меҳнат
муносабатларини ташкил этишнинг замонавий, керак бўлса индивидуал тартибга
солишга қаратилган механимзларини
ишлаб чиқиш лозим [11].
В.А.
Васильев ҳам меҳнат муносабатларида халқаро стандартларга
асосланган ҳолда вояга етмаганларга имтиёзларнинг кенгайтириб борилиши
ижобий ҳолат эмаслигини, меҳнатни ташкил қилишда давлат иш берувчиларнинг
ҳам
манфаатларини ўйлаши лозимлигини, меҳнат қонунчилиги нуқтаи назаридан
қаралса, имтиёз ва кафолат олувчи субъектлар доираси доимо кенгайиб бориши,
шунингдек квоталанган иш ўринлари масаласи ҳам иш берувчилар учун оғриқли
масала эканлигини, аксарият давлатларда эса давлат бу борадаги ўзининг
ислоҳотчи сифатидаги вазифаларини лозим даражада бажармаслиги натижасида
иш берувчиларга кўрган зарарлари компенцация қилинмаслиги, шунингдек
айрим имтиёзлар натижасида ўн саккиз ёшга етмаганларнинг ишчанлик
қобилиятлари,
ташаббускорлиги
сунъий
равишда
пасайтириб
борилаётганлигини, натижада ёшларни касб ўрганиш ва янги иш ўринларига
мослашиш жараёнлари
қийин кечаётганлигини таъкидлайди [12].
Е.
Павличенко ва О.
Даваем меҳнат муносабатлари соҳасида вояга
етмаганларнинг ҳуқуқий мақомини қуйидаги хусусиятлар билан тавсифлашга
ҳаракат
қилади: ёш вояга етмаганларнинг меҳнат ҳуқуқий субъектлигини
аниқлашнинг асосий мезони ҳисобланади; вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
мажбуриятлари қонун билан белгиланган бўлиб, меҳнат муносабатларининг
айрим элементларига нисбатан қўшимча қилиниш имконияти мавжуд; вояга
етмаган ишчилар учун моддий жавобгарлик ҳажми чекланган; вояга етмаган
ишчилар меҳнат ҳуқуқи бўйича энг кўп кафолатларга эга шахслар тоифасига
киради.
Меҳнат
муносабатларини
тартибга
солиш
тизимида
вояга
етмаганларнинг ҳуқуқий мақоми қуйидагиларни ўз ичига олади: ҳуқуқий
субъектлик, ҳуқуқ ва мажбуриятлар, юридик жавобгарлик ҳамда вояга
етмаганларнинг
ҳуқуқларига
кафолатлар.
Бироқ
бу
тушунча
вояга
етмаганларнинг ҳуқуқий мақомини тўлиқ қамраб олган ҳолда, янада мураккаб
мафкурани ифодалайди. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқларига кафолатлар бериш
доирасида бу тушунча оилавий мажбуриятларга эга шахслар ва меҳнат фаолияти
жараёнида вояга етмаганлар билан ўзаро алоқада бўладиган шахсларнинг меҳнат
мақомини ҳам белгилайди [13].
Я.А.
Овчаренко меҳнатнинг тарбиявий ва соғломлаштириш функцияларини
унутмаган ҳолда вояга етмаганларни меҳнат муносабатларида ҳуқуқий ҳимоялаш
билан бирга, уларга ўз имкониятларини кўрсата олиш учун шарт
-
шароитларни
яратиш ва бу норматив
-
ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамланиши лозимлигини,
бунинг учун эса иш берувчилар аввало умумий қонунга зид бўлмаган ҳолда локал
ҳужжатларини ўзининг ишлаб чиқариш омилларига мувофиқ ишлаб чиқишлари
ҳамда
уч томонлама тузиладиган келишувлар жараёнида федерал ва минтақавий
хусусиятлар инобатга олинган ҳолда шунга оид таклифларни ишлаб чиқиши,
бунда ёшларни касбга тайёрлаш ва ҳунар ўргатишга эътибор қаратишлари
лозимлигини таъкидлайди [14].
Ўзбекистонда ҳам вояга етмаганлар меҳнати қонун ва қонуности
ҳужжатлари
билан тартибга солинган. Жумладан,
Ўзбекистон
Республикасининг
“Бола
ҳуқуқлари
кафолатлари
тўғрисида”ги Қонунининг 20
-
моддасига асосан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
162
“Ҳар бир бола ўзининг ёши, соғлиғининг ҳолати ва касбий тайёргарлигига
мувофиқ қонунчиликда белгиланган тартибда меҳнат қилиш, фаолият турини ва
касбни эркин танлаш, адолатли меҳнат шароитларида ишлаш ҳуқуқига эга. Ишга
қабул
қилишга ўн олти ёшдан бошлаб йўл қўйилади. Болаларни меҳнатга
тайёрлаш учун умумтаълим мактаблари, ўрта махсус, касб
-
ҳунар ўқув
юртларининг ўқувчиларини уларнинг соғлиғига ҳамда маънавий ва ахлоқий
камол топишига зиён етказмайдиган, таълим олиш жараёнини бузмайдиган енгил
ишни ўқишдан бўш вақтида бажариши
учун –
улар
ўн
беш
ёшга
тўлганидан
кейин
ота
-
онасидан
бирининг
ёки
ота
-
онасининг ўрнини босувчи шахслардан бирининг
ёзма розилиги билан ишга қабул қилишга йўл қўйилади. Давлат ўн саккиз ёшга
тўлмаган ишловчи шахсларга ишни таълим билан қўшиб олиб бориши учун зарур
шароитларни яратиб бериш ва қонунчиликда назарда тутилган бошқа чораларни
кўриш орқали боланинг меҳнат қилиш ҳуқуқи таъминланишини кафолатлайди”
деб кўрсатиб ўтилган [15]. Шунингдек,
мазкур
қоидалар
Ўзбекистон
Республикаси
меҳнат
кодексида
ҳам
келтириб ўтилган. Бундан
ташқари,
меҳнат
кодексининг
118-
моддаси
3-
бандида “Маданий
-
томоша ташкилотларида, телевидение,
радиоэшиттириш ташкилотларида ва бошқа оммавий ахборот воситаларида,
шунингдек профессионал спортчилар билан ота
-
онанинг ҳар иккисининг (ота
-
она
ўрнини босувчи шахснинг) розилиги ҳамда васийлик ва ҳомийлик органининг
рухсати билан, соғлиғига ва маънавий камол топишига зиён етказмасдан
асарларни яратиш ва (ёки) ижро
этишда
(кўргазмага
қўйишда
)
иштирок
этиш
учун
ўн
беш
ёшга
тўлмаган
шахслар билан меҳнат шартномасини тузишга йўл
қўйилади. Кўрсатилган ёшга тўлган шахслар қабул қилиниши мумкин бўлган
ишлар, касблар, лавозимлар рўйхатлари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси
томонидан
Ижтимоий
-
меҳнат
масалалари
бўйича
уч
томонлама
республика
комиссияси
билан
келишилган
ҳолда
тасдиқланади.
Бундай
ҳолда
ходимнинг номидан
меҳнат
шартномасини
унинг
ота
-
онаси
(ота
-
онасининг
ўрнини
босувчи
шахс) имзолайди. Васийлик ва ҳомийлик органининг
рухсатномасида ҳар кунлик ишнинг энг кўп йўл
қўйиладиган
давомийлиги
ҳамда
иш
бажарилиши
мумкин
бўлган
бошқа
шартлар кўрсатилади” деб келтириб
ўтилган.
М.А.
Алиевнинг таъкидлашича вояга
етмаганларни
ёшликдан меҳнатга
таёрлаш
орқали
бир
қанча
юзага
келаётган муаммолар ҳал этилади, жумладан,
вояга етмаганларни 14 ёшдан бошлаб уларнинг соғлиғига зарар етказмайдиган ва
таълимини бузмайдиган ишларга ота
-
онанинг рухсати билан чегараланган
шароитларда ишлашини жорий этиш орқали уларни ижтимоий ҳаётга
мослаштириш янада тезлашади, бўш вақтларидан унумли фойдаланишга
эришилади ва вояга
етмаганлар
ўрсатида
назоратсизликни
олди
олинади
ва
улар
ўртасида ҳуқуқбузарликларнисодир этиш бир мунча қисқаради [16].
Юқоридагилардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, тарихдан
вояга
етмаганлар
меҳнати қораланган бўлса
-
да, авлодлар алмашинуви тез кечаётган,
қўл меҳнатини ўз ўрнини техник воситаларга бўшатиб бераётган, меҳнат
муносабатлари кенгайиб бориши натижасида миллий чегаралардан ортиб
халқаро миқёсга чиқиб бораётган бир даврда
вояга етмаганларнинг меҳнат
қилиши, эркин
касб
танлаши
ихтиёрий
эканлиги
ва
бу
уларнинг
энг
яхши
манфаатларига
хизмат қилиши халқаро ва миллий даражада ҳимояланганлигини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
163
инобатга олиб уларни
уларни
меҳнат
қилишига
салбий томондан ёндашмаслик,
аксинча уларга ўз имкониятларини ривожлантириш ва кўсата олиш учун
имкониятлар яратиш талаб этилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Гасанов М.Ю. Трудовое право Республики Узбекистан. Общая
часть
.
–
Т
.: LESSON PRESS, 2016. 91-
92 с.
2.
Скачкова Г.С. Расширение сферы действия трудового права и
дифференциации его норм. Дис...докт.юрид.наук. –
М.: 2003. –С.371.
3.
Штивельберг Ф.Б.Основания и пределы дифференциации трудового права
России. Дисс... на соиск. учен. степ. к.ю.н. –
М.: РГБ, 2005. –С
.31.
4.
Трудовой кодекс Российской Федерации. –М.: Проспект, 2019. –С.124
-138.
5.
Трудовой кодекс Российской Федерации. –М.:Проспект, 2019. –С.272.
6.
Гасанов М.Ю. Трудовое право Республики Узбекистан. Общая
часть
.
–
Т
.: LESSON PRESS, 2016.
–
С
.102.
7.
https://constitution.uz/uz/pages/humanrights.
8.
Bunderministeriumde Justiz, Verordnung über den Kinderarbeitsschutz
(Kinderarbeitsschutzverordnung-
KindArbSchV), § 2Zulässige Beschäftigungen.
9.
Трудовой кодекс Республики Казахстан статья 31, 23.11.2015 г No 414
-V
ЗРК, https:
//adilet.zan.kz/eng/docs/K1500000414.
10.
John A. Fliter, associate professor of political science,Kansas State
UniversityandBetsy Wood, assistant professor of American history,Bard CollegeThis
article is States Are Loosening Restrictions on Child Labor,June 26, 2023y.
11.
Дружинина
М.А.
Проблемы
реализации
трудовых
прав
несовершеннолетних / Международный научный журнал «ВЕСТНИК НАУКИ» № 8
(65) Т.4 .
-
С.225.
12.
Васильев В.А. Труд несовершеннолетних работников: традиции и
новации / Управление в современных системах №3 (
39) 2023. -
С 55
-61.
13.
Е.Павличенко. О.Даваем. Защита прав и свобод несовершеннолетних в
трудоустройстве: международное право и опыт Украины / Thu, 13 Apr 2023 in The
Age of Human Rights Journal.
14.
Овчаренко Я.А. Актуальные проблемы защиты трудовых прав
работников в возрасте до восемнадцати лет / Криминалистъ. 2020. № 3 (32).
15.
“Бола ҳуқуқлар кафолатлари тўғрисида”, Ўзбекистон Республикаси
Қонуни
07.01.2008 ЎРҚ
-139-
сон.
16.
Journal of Innovation in Educationand Social Research, Volume: 2 Issue: 3 Year:
2024, ISSN:2992-894X.
