Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Social State: Strong Social and Political Reforms
Arslon MANSUROV
1
Expert-Forensic Center of the Main Department of Internal Affairs of Tashkent City
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article provides definitions of the concept of "social
state", which has been introduced as a new principle in the
revised Constitution of the Republic of Uzbekistan. It analyzes
social and political reforms aimed at building a social state, as
well as issues related to the development of the people,
improvement of healthy lifestyles, and aspects of their
development, examined from both scientific and practical
perspectives.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
social state,
social rights,
social reforms,
constitution,
people's interests,
poverty reduction,
decent living conditions,
"UZBEKISTAN
–
2030"
strategy,
National Agency for Social
Protection.
Ijtimoiy davlat
–
kuchli ijtimoiy siyosiy islohotlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ijtimoiy davlat,
ijtimoiy huquqlar,
ijtimoiy islohotlar,
konstitutsiya,
xalq manfaati,
kambag‘allikni qisqartirish,
munosib turmush sharoiti,
“O‘ZBEKISTON –
2030”
strategiyasi,
Ijtimoiy himoya milliy
agentligi.
Ushbu maqolada rivojlanib borayotgan mamlakatimizda
yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga
yan
gi tamoyil bo‘lib kirib kelgan “ijtimoiy davlat” tushunchaga
beriladigan ta’riflar, uni amalga oshirish, ya’ni yurtimizda
ijtimoiy davlat qurish uchun amalga oshirilayotgan ijtimoiy-
siyosiy islohotlar hamda uning xalqimiz ravnaqi, sog‘lom
turmush tarzini y
axshilashdagi o‘rni va ularni rivojlantirish
jihatlari ilmiy-amaliy nuqtai nazardan tahlil qilingan.
1
Captain, Expert, Expert-Forensic Center of the Main Department of Internal Affairs of Tashkent City.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
251
Государство благосостояния –
сильные социально
-
политические реформы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
социальное государство,
социальные права,
социальные реформы,
Конституция,
общественный интерес,
сокращение бедности,
достойные условия жизни,
стратегия «УЗБЕКИСТАН –
2030»,
Национальное агентство
социальной защиты.
В данной статье приводятся определения
понятия
«социальное государство», введённого в новую редакцию
Конституции Республики Узбекистан как новый принцип.
Анализируются социальные и политические реформы,
направленные на построение социального государства, а
также вопросы развития народа, совершенствования
здорового образа жизни и аспекты его развития,
рассмотренные с научной и практической точек зрения.
Ijtimoiy davlat konsepsiyasi zamonaviy huquqiy va siyosiy fanlarda keng tadqiq
qilinayotgan dolzarb masalalardan biridir. Ijtimoiy davlat fuqarolarga ijtimoiy himoya
kafolatlari, iqtisodiy barqarorlik va teng imkoniyatlar yaratishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘ygan davlat shaklidir. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining yangi taraqqiyot yo‘lida
ijtimoiy davlat tamoyillarini amalga oshirish
ga alohida e’tibor qaratmoqda.
Ijtimoiy davlat
–
qat’iy bozor iqtisodiyoti, turli pandemiya va epidemiyalar
sharoitida o‘z fuqarolariga muayyan minimal farovonlikni kafolatlaydigan davlat
[1].
Ijtimoiy davlatning maqsadi muhtojlarga uy-joy, yashash uchun z
arur bo‘lgan iste’mol
tovarlarining eng kam miqdori belgilab qo‘yilishi kerakligi, ijtimoiy davlat shaxs va uning
oilasi munosib hayot kechirishi uchun yetadigan ish haqi, bandlikni ta’minlash, xavfsiz
mehnat sharoitini yaratish, kambag‘allikni qisqartiris
hni talab qilishi, ishsizlikdan
himoyalanish, kafolatlangan sifatli ta’lim, malakali tibbiy yordam, barcha uchun teng
imkoniyatlar, oilalar, bolalar, ayollar, qariyalar, nogironligi bor shaxslarni har tomonlama
qo‘llab
-
quvvatlash bo‘ladi. Eng muhimi, ijtimoiy davlatda hech kim e’tibordan chetda
qolmaydi, o‘z muammolari bilan yolg‘iz tashlab qo‘yilmaydi.
Bilamizki, ijtimoiy davlat deganda, ijtimoiy sohaga yuqori darajada e’tibor
qaratadigan, fuqarolarning tengligi, ularning turli tabaqalarga ajralishiga yo‘l
qo‘yilmasligi, har bir fuqaroning munosib turmush sifati va darajasiga erishishi, ijtimoiy
tafovutlarni yumshatish va muhtojlarga yordam berish uchun ijtimoiy adolat
tamoyillariga muvofiq moddiy boyliklarni adolatli taqsimlashga qaratilgan va
umumfarovonl
ik ta’minlangan jamiyat tushuniladi. Hozirgi kunda rivojlangan
Yevropaning Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Belgiya, Daniya, Finlyandiya, Germaniya
kabi mamlakatlari ijtimoiy davlat qurishda boshqa davlatlar uchun namunali model
sifatida namoyon bo‘lmoq
da.
Xususan, Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy davlat tamoyillarini ro‘yobga chiqarish
yo‘lida bir qator salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda, insonlarning ijtimoiy huquqlarini
ta’minlash, ular uchun yaxshi turmush sharoitlarini yaratish bilan bir qatorda boshq
a
rivojlangan davlatlarning ushbu sohada amalga oshirgan ustuvor ishlari, xato va
kamchiliklarini anglagan holda hayotga to‘g‘ri tatbiq etish choralari ko‘rilmoqda. Quyida
shularni ko‘rib, ijtimoiy davlat tushunchasi, uning huquqiy asoslari hamda O‘zbekist
on
Respublikasi misolida ijtimoiy siyosiy islohotlarning ahamiyati tahlil qilinadi.
Shuningdek, maqolada xalqaro tajriba va milliy huquqiy me’yorlar asosida tahliliy xulosa
beriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
252
Birinchidan,
ijtimoiy davlat tushunchasi ilk bor nemis huquqshunosi L. fon Shtayn
tomonidan shakllantirilgan bo‘lib, u davlat fuqarolarining ijtimoiy farovonligini
ta’minlash uchun javobgar ekanligini ta’kidlagan
[2]. Bugungi kunda BMT va Yevropa
Ittifoqi tomonidan qabul qilingan hujjatlarda ham ijtimoiy davlat tamoyillari keng
qamrab olingan [3].
Ijtimoiy davlat tamoyillari huquqiy jihatdan turli xalqaro va milliy huquqiy
hujjatlarda mustahkamlangan. Jumladan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson
huquqlari umumjahon deklaratsiyasida ijtimoiy himoya va iqtisodiy tenglik tamoyillari
ilgari surilgan [
4]. Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi Ijtimoiy huquqlar ustaviga ko‘ra,
davlat fuqarolarning bandligi, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalarida ularning
manfaatlarini himoya qilishi lozim [5].
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiy
asining 1-moddasiga muvofiq, mamlakat
ijtimoiy davlat ekanligi mustahkamlangan. Shu bilan birga, 39-moddada davlatning
ijtimoiy himoya tizimini yaratish va fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini
ta’minlash majburiyati belgilangan
[6]. 2023-yilgi konstitutsiyaviy islohotlar doirasida
ushbu tamoyillar yanada mustahkamlanib, davlat tomonidan aholining ijtimoiy farovonligi
va teng imkoniyatlarini ta’minlash mas’uliyati huquqiy jihatdan aniqlashtirildi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavka
t Mirziyoyevning
2022-yilgi Murojaatnomasida ijtimoiy davlat tamoyillarini mustahkamlash asosiy
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilandi
[
7] O‘zbekistonning “Ijtimoiy himoya to‘g‘risida”gi
qonuni ijtimoiy davlat tamoyillarining huquqiy asosini belgilaydi.
Ushbu qonunga ko‘ra,
davlat fuqarolarni ishsizlik, nogironlik va boshqa ijtimoiy xavflardan himoya qilish
bo‘yicha majburiyatlarni o‘z zimmasiga oladi
[8]. Ijtimoiy davlat tamoyillari xalqaro
me’yorlarga mos ravishda huquqiy asosga ega bo‘lib, u jamiyatni
ng ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, mehnat bozorini rivojlantirish maqsadida “Bandlik to‘g‘risida”gi
qonunga kiritilgan o‘zgartirishlar bilan fuqarolarning mehnat huquqlari yanada
mustahkamlandi [9]. Xususan, ayollar va yoshlar bandligini oshirish uchun
2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi doirasida yangi ish
o‘rinlari yaratish belgilangan
[10].
O‘zbekistonda ijtimoiy davlat konsepsiyasini ro‘yobga chiqarishning asosiy
yo‘nalishlaridan biri ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirishdir. 2022
-yilda
Oliy ta’lim va ilm
-
fan sohasida qabul qilingan qarorlar natijasida davlat oliy ta’lim
muassasalarida ta’lim olish imkoniyatlari kengaytirildi.
Uchinchidan, BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish 2023-
yildagi ma’ruzasida bu
borada inklyuziv va ko‘p tomonlama yondashuvni kuchaytirish, qaytadan global
birdamlikka erishish, mamlakatlar hukumatlari va xalqlari o‘rtasidagi ijtimoiy
shartnomani, shuningdek, har bir jamiyat shartnomasini
–
inson huquqlarini
ta’minlashga qamrovdor yondashgan holda, tubdan yangilashga hammani chorladi
[11].
Bu bejiz emas, albatta, qaysi davlatda ijtimoiy adolat bo‘lsa, u jamiyatning hayoti
yengillashadi va iqtisodiyotining samaradorligi yuqori bo‘ladi.
Chunki kuchli ijt
imoiy siyosatga ega bo‘lgan ijtimoiy davlat jamiyati a’zolarining
ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarining yechimi osonlik bilan hal bo‘ladi. Ya’ni, uy
-joyidan
muammosi bo‘lmaga, o‘z mehnati uchun adolatli mehnat sharoiti va ish haqqiga ega,
o‘zining huquq va erk
inliklaridan emin-erkin foydalana oladigan insonlar qatlamimda
albatta baxtlilik darajasi yuqori bo‘ladi va bu bilan o‘z fuqarolarining farovon hayot
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
253
kechirishi ta’minlanadi. Mamlakatimizda ham ushbu yo‘nalishda ko‘plab salmoqli ishlar
boshlab yuborilganli
gi ham bizning barpo etayotgan Yangi O‘zbekiston –
har bir fuqarosi
uchun g‘amxo‘rlik qiladigan ijtimoiy davlat va adolatli jamiyat bo‘lishining tasdig‘idir.
To‘rtinchidan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2022
-yil 20-iyun kunida
konstitutsiyaviy komissiya
a’zolari bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvda Konstitutsiyamizda
“O‘zbekiston –
ijtimoiy davlat” degan tamoyilni mustahkamlash g‘oyasini ilgari surdi.
Shuningdek, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham ushbu g‘oyaga alohida
e’tibor qaratilgan
[12]. Hamda 2022-
yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasida: “Biz Yangi
O‘zbekistonni “ijtimoiy davlat” tamoyili asosida qurishni maqsad qilyapmiz. Buni
Konstitutsiyada mustahkamlashimiz kerak. Ijtimoiy davlat bu, eng avvalo, inson
salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng imkoniyatlar, odamlar munosib hayot
kechirishiga zarur sharoitlar yaratish, kambag‘allikni qisqartirish, demakdir”, dedilar va
bu bilan “ijtimoiy davlat” g‘oyasini yanada
mustahkamlab, uni barpo etishning ustuvor
yo‘nalishlari belgilab berdilar
[13].
Albatta, barcha ijobiy tashkiliy islohotlar ijtimoiy davlat tamoyilini
takomillashtirish, hamda uning aholining ijtimoiy huquqlarini yanada mustahkamlash va
ularning
ijtimoiy muammolari davlat nazoratida ekanligini huquqiy jihatdan ta’minlash
doirasida qilinayotgan chora-
tadbirlar ekanligini alohida ta’kidlash joizdir.
Beshinchidan, 2023-yil 30-
aprel kunida o‘tkazilgan referendumda ishtirok etgan
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining to‘qson foizdan ko‘proq qismi inson qadri madh
etilgan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini tasdiqlash uchun ovoz
berdi. Yurtboshimiz aytganidek, “inson qadri –
mamlakatning har bir fuqarosi uchun
tinch va xavfsiz hayotni, fundamental huquq va erkinliklar, malakali tibbiy xizmat, sifatli
ta’lim, kuchli va manzilli ijtimoiy himoya hamda sog‘lom ekologik muhit ta’minlanishini,
munosib turmush sharoiti va zamonaviy infratuzilmaning bosqichma-bosqich
yaratilishini anglat
adi”
[14].
Yangi Konstitutsiyamizda davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlariga taalluqli
normalar 3 barobar ortdi. Va, yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning birinchi moddasiga
“O‘zbekiston –
boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren, demokra
tik,
huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat”
[15], degan norma kiritildi.
Bu bilan, Yangi O‘zbekistonda davlat qurilishining yangicha,ya’ni, ijtimoiy davlat
qurish, ijtimoiy adolat va birdamlik prinsiplari joriy etilgan holda birdamlik, adolatli
ijtimoiy siyosat, inson kapitalini rivojlantirish tamoyillari ustuvorligiga tayanilib, har bir
fuqaroga g‘amxo‘rlik qilish, inklyuziv rivojlanish, aholining barcha qatlamlari uchun teng
huquq va imkoniyatlarni ta’minlash ekanini anglab, O‘zbekistonning millati, tili v
a
dinidan qat’i nazar, har bir fuqarosining hamisha davlat va jamiyatning e’tibori va
g‘amxo‘rligida ekanligi qat’iy belgilandi. Mazkur ustuvor prinsip ijtimoiy davlatning asl
mohiyati hisoblanadi.
Oltinchidan, yana bir muhim ijtimoiy himoya masalasiga alo
hida e’tibor qaratilgan
dasturilamal hujjat bo‘lgan “O‘ZBEKISTON –
2030” strategiyasi to‘g‘risida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 11.09.2023-yildagi PF
–
158-son Farmoni ham tahsinga
sazovordir. Ushbu hujjatda aholi talablariga va xalqaro standartlar
ga to‘liq javob
beradigan ijtimoiy himoya tizimini tashkil etish asosiy g‘oyalardan biri etib belgilangan
hamda uning 100 ta ustuvor maqsadi Barqaror rivojlanish bo‘yicha O‘zbekiston milliy
maqsad va vazifalarining barchasini to‘liq qamrab olgan
[16].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
254
Bu,
professional ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatish tizimini tubdan takomillashtirish
orqali ijtimoiy himoya qilish tizimi bilan muhtojlarning barchasi to‘liq qamrab olinishini,
buning uchun ta’minlangan oilalarni aniqlash va ularga manzilli yordam ko‘rsatish
maq
sadida “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi yaratildi.
Shuningdek, nuroniylarni har tomonlama qo‘llab
-quvvatlash borasida har yili bir
milliondan ortiq nuroniy uchun tarixiy shaharlar, qadimiy obidalar, ziyoratgohlar va
yurtimizning so‘lim go‘
shalariga sayohatlar tashkil etilishi, mehnatga layoqatli aholini,
shu jumladan, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning barqaror va samarali
bandligini ta’minlash orqali ishsizlik darajasini 7 foizgacha tushirilishi, ayollar uchun
homiladorlik va tug‘
ish, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik, ish beruvchi yuridik shaxs
tugatilganda va tugatilayotgan korxonaning to‘lovlar uchun mablag‘lari mavjud
bo‘lmagan hollarda ishdan bo‘shatish nafaqalari, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar
oqibatidagi sug‘urta to‘lovlarini kafolatlangan ijtimoiy sug‘urta tizimi orqali amalga
oshirish tashkil etilishi ko‘zlangan maqsadlar doirasidandir.
“O‘zbekiston
–
2030” strategiyasida 2026
-
yilga qadar kambag‘allikni 2022
-yilga
nisbatan ikki barobar, 2030-yilga qadar esa keskin qisqartirish belgilangan.
Kambag‘allikka tushish xavfi mavjud bo‘lgan 4,5 million aholi daromadini oshirish,
ijtimoiy sheriklik asosida 500 ming malakali mutaxassis tayyorlash maqsad qilingan.
Bugungi kunda O‘zbekiston ijtimoiy davlat va odil fuqarolik jamiyatini qurish yo‘lida
ildam odimlamoqda. Shu dolzarb omilni hisobga olgan holda, “Yangi O‘zbekiston –
ijtimoiy davlat” tamoyili hayotimizning barcha sohalarida o‘z aksini topishiga alohida
e’tibor qaratilmoqda deyishimiz mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O
‘zbekiston Respublikasi o‘z taraqqiyot yo‘lida ijtimoiy
davlat tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha qator islohotlarni amalga
oshirmoqda. Konstitutsiyaviy islohotlar, bandlik va mehnat huquqlari, ta’lim hamda
sog‘liqni saqlash sohalarida olib bor
ilayotgan chora-tadbirlar ijtimoiy davlat
konsepsiyasining barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Yurtimizni ijtimoiy davlat
sifatida o‘zini namoyon qilish juda og‘ir va uzoq yo‘l bo‘lishiga qaramasdan, bu yo‘ldan
shiddat bilan, kuchli ijtimoiy siyosat v
a islohotlarni joriy qilib, fuqarolarga sog‘lom
turmush tarzi, har tomonlama ijtimoiy himoyalangan fuqarolik jamiyatini shakllantirish,
xalq manfaatlari, tinchligi va osoyishtaligi yo‘lida xizmat qilgan holda rivojlangan ijtimoiy
davlatlar qatoridan mustah
kam o‘rin egallamoqda. Xalqaro tajribaga tayanib, O‘zbekiston
o‘z ijtimoiy siyosatini yanada takomillashtirish yo‘lida muhim qadamlarni tashlamoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Zamonaviy
konstitusiyaviylik:
milliy
va
xorijiy
tajriba.
Elektron
resurs:https://pravacheloveka.uz/ru/news/sovremennyj-konstitutsionalizm-
natsionalnyj-i-zarubezhnyj-opyt
2.
Stein, L. von. "History of the Social State." Cambridge University Press, 2021.
3.
United Nations Human Development Report, 2022.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. 30.04.2023. Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. 30.04.2023. Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. 30.04.2023. Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
255
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2022
-yilgi
Murojaatnomasi
8.
“Ijtimoiy himoya to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qo
nuni, 2023.
9.
“Bandlik to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 2022
-yilgi tahrir.
10.
“Yangi O‘zbekiston” strategiyasi, 2022
-2026.
11.
BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish 2023-
yildagi ma’ruzasi.
12.
Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldi
rilgan ikkinchi
nashri.
–Toshkent: “O‘zbekiston”, 2022. –
111-120-betlar.
13.
Prezident: Betakror yurtimizda barqaror jamiyatni va bardavom taraqqiyotni
ta’minlash –
barchamizning bosh maqsadimizdir. 20.06.2022. Elektron resurs:
https://president.uz/oz/lists/view/5272
14.
A.Saidov. Konstitutsiyaviy islohotlar
–
saylovchilar xohish-irodasi, zamon
talabi// "Yangi O‘zbekiston" gazetasi, 2022 yil 24 may; Yelektron resurs:
https://parliament.gov.uz.
15.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. 30.04.2023. Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son.
16.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023
-yildagi PF
–
158-sonli
“O‘ZBEKISTON –
2030” strategiyasi to‘g‘risida farmoni. Elektron resurs:
https://lex.uz/ru/docs/-6600413
