Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of developing digital competencies in
tutoring activities
Jasurbek KHAMROKULOV
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the importance of developing digital
competencies in tutoring activities. It also highlights the key
digital competencies necessary for tutoring, their impact on the
quality of education, and methods to enhance their
effectiveness. Furthermore, the article examines experiences in
applying advanced technologies and modern approaches. The
research findings are significant for developing practical
recommendations for the professional growth of tutors.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tutoring,
digital competencies,
educational technologies,
pedagogical innovations,
professional development,
digitalization,
quality of education.
Tyutorlik
faoliyatida
dijital
kompetensiyalarni
rivojlantirishning ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tyutorlik,
raqamli kompetensiyalar,
ta’lim texnologiyalari,
pedagogik innovatsiyalar,
kasbiy rivojlanish,
raqamlashtirish,
ta’lim sifati.
Ushbu
maqolada
tyutorlik
faoliyatida
raqamli
kompetensiyalarni rivojlantirishning ahamiyati tahlil qilinadi.
Shuningdek, tyutor
lik faoliyatida zarur bo‘lgan asosiy raqamli
kompetensiyalar, ularning ta’lim sifatiga ta’siri hamda
samaradorligini oshirish usullari yoritiladi. Bundan tashqari
ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash tajribalari va zamonaviy
yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari tyutorlarning
kasbiy rivojlanishi uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
1
Head of the sports and recreation complex, Fergana State University. E-mail: jasurbek.xamrokulov@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
344
Значение
развития
цифровых
компетенций
в
тьюторской деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
тьюторство,
цифровые компетенции,
образовательные
технологии,
педагогические
инновации,
профессиональное
развитие,
цифровизация, качество
образования.
В данной статье анализируется важность развития
цифровых компетенций в тьюторской деятельности. Также
рассматриваются основные цифровые компетенции,
необходимые в работе тьютора, их влияние на качество
образования и методы повышения эффективности. Кроме
того, анализируется опыт применения передовых
технологий
и
современные
подходы.
Результаты
исследования имеют важное значение для разработки
практических рекомендаций по профессиональному
развитию тьюторов.
KIRISH
Zamonaviy ta
’
lim tizimi raqamli texnologiyalar bilan chambarchas bog
‘
langan
bo
‘
lib, bu jarayon pedagoglarning, jumladan, tyutorlarning kasbiy faoliyatiga ham ta
’
sir
ko
‘
rsatmoqda. Tyutorlik
–
talabalarga individual yondashuv asosida ta
’
lim olish
jarayonida ko
‘
mak berish, ularning o
‘
qish jarayonini nazorat qilish va rivojlantirishga
qaratilgan muhim faoliyat turidir. Raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi
natijasida tyutorlarning axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalana
olishi, onlayn va gibrid ta
’
lim formatlarini boshqara bilishi hamda raqamli vositalardan
unumli foydalanish ko
‘
nikmalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda raqamli
kompetensiyalar faqat texnik bilimlar bilan cheklanib qolmay, balki didaktik
yondashuvlarni yangilash, ta
’
lim jarayonini interfaol qilish va talabalarning o
‘
quv
motivatsiyasini oshirish kabi jihatlarni ham qamrab oladi. Shu bois, tyutorlar uchun
raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish nafaqat ularning kasbiy o
‘
sishini ta
’
minlaydi,
balki ta
’
lim sifatini oshirishda ham muhim rol o
‘
ynaydi. Ushbu maqolada tyutorlik
faoliyatida raqamli kompetensiyalarning ahamiyati, ularni shakllantirishning asosiy
usullari va samaradorligini oshirish yo
‘
llari tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Raqamli kompetensiyalar ta
’
lim sohasida, xususan, tyutorlik faoliyatida muhim
ahamiyat kasb etadi. So
‘
nggi yillarda raqamli texnologiyalarni pedagogik jarayonga joriy
etish masalasi ko
‘
plab tadqiqotchilar tomonidan o
‘
rganilmoqda. Tyutorlar uchun zarur
bo
‘
lgan raqamli ko
‘
nikmalar, ta
’
lim jarayonidagi innovatsion yondashuvlar va texnologik
rivojlanishning ta
’
lim sifatiga ta
’
siri turli ilmiy manbalarda keng yoritilgan. Avvalo,
raqamli kompetensiyalar tushunchasi va ularning pedagogik jarayonda tutgan o‘rni
ta’kidlanadi. Ta’lim texnologiyalari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar raqamli
savodxonlikning o‘quv jarayonidagi ahamiyatini ko‘rsatmoqda. Masalan, Redecker va
Punie 2017 tomonidan taqdim etilgan
DigCompEdu
modeli pedagoglarning raqamli
kompetensiyalarin
i rivojlantirish bo‘yicha muhim mezonlarni belgilaydi.
Ushbu modelga ko‘ra, raqamli kompetensiyalar quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z
ichiga oladi: axborot va raqamli kontentni boshqarish, raqamli kommunikatsiya va
hamkorlik, raqamli pedagogika, baholash va tahlil qilish, talabalarning raqamli
ko‘nikmalarini rivojlantirish va kasbiy rivojlanish. Shuningdek, raqamli ta’lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
345
vositalarining o‘quv jarayoniga integratsiyasi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar tyutorlik
faoliyatida zamonaviy texnologiyalarni qo‘ll
ashning samaradorligini tasdiqlaydi. Mishra
va Koehler 2006 tomonidan ishlab chiqilgan
TPACK modeli
(Technological Pedagogical
Content Knowledge) ta’lim jarayonida texnologiya, pedagogika va mazmun
integratsiyasining muhimligini ta’kidlaydi.
Bu model asosida tyutorlar uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish
strategiyalari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular talabalarning o‘quv motivatsiyasini oshirish va
mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Bundan tashqari,
raqamli kompetensiy
alarni rivojlantirish jarayonida o‘qituvchilarning raqamli didaktik
yondashuvlari alohida ahamiyatga ega. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
raqamli vositalardan samarali foydalanish uchun pedagoglar pedagogik va texnologik
ko‘nikmalarni uyg‘unlasht
irishi lozim. Almazova va boshqalar 2020 raqamli
kompetensiyalarning pedagogik ta’limdagi o‘rnini o‘rganib, ularning tyutorlik
amaliyotida muhim ekanligini ta’kidlaydi.
Tyutorlar uchun raqamli kompetensiyalarni shakllantirishning metodologik
asoslari bo‘yi
cha ham qator tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, McGarr va McDonagh
2019 ta’lim sohasida raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishda refleksiv ta’lim
yondashuvi samaradorligini tasdiqlaydi. Ularning tadqiqotiga ko‘ra, tyutorlar uchun
raqamli kompetensiyala
rni o‘rganish jarayoni amaliy tajribaga asoslangan holda amalga
oshirilishi kerak.
Shuningdek, raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirishda o‘qituvchilarning psixologik
tayyorgarligi ham muhim omil hisoblanadi. Xususan, Ertmer va Ottenbreit-Leftwich 2010
tomon
idan olib borilgan tadqiqotda pedagoglarning texnologiyalarga bo‘lgan munosabati
va ularni o‘zlashtirish darajasi tahlil qilinib, motivatsiyaning ahamiyati qayd etilgan.
Umuman
olganda,
mavjud
ilmiy
tadqiqotlar
tyutorlarning
raqamli
kompetensiyalarini rivo
jlantirish zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismi ekanligini
ko‘rsatmoqda. Zamonaviy pedagogika raqamli vositalardan foydalanishni talab
qilayotgan bugungi sharoitda tyutorlar uchun innovatsion texnologiyalarni egallash
muhim ahamiyat kasb etadi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda tyutorlik faoliyatida raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish
jarayonini o‘rganish maqsadida sifatli va miqdoriy tahlil usullari qo‘llanildi. Tadqiqot
doirasida pedagoglar va tyutorlar orasida so‘rovnoma o‘tkazilib,
ularning raqamli
texnologiyalarni o‘zlashtirish darajasi, foydalanish tajribasi hamda duch kelayotgan
muammolari aniqlangan.
Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslangan:
so‘rovnoma usuli –
O‘zbekistonning turli oliy ta’lim muassasalarida faoliyat
yuritayotgan
50 nafar tyutor ishtirokida o‘tkazildi. So‘rovnoma raqamli
kompetensiyalarning rivojlanish darajasi, foydalanish qulayligi va texnologiyalarga
bo‘lgan munosabatni o‘rganishga qaratilgan.
Intervyu usuli
–
10 nafar tajribali tyutor bilan individual intervyular olib borildi.
Ularning tajribalari, duch kelgan qiyinchiliklari va raqamli kompetensiyalarni oshirish
bo‘yicha fikrlari o‘rganildi.
Tahlil va qiyosiy baholash
–
mavjud ilmiy adabiyotlar asosida raqamli
kompetensiyalarni shakllantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalar va amaliyotlar o‘rganildi.
Tadqiqot ishtirokchilari haqida ma’lumot
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
346
Quyidagi jadval tadqiqot ishtirokchilari haqida qisqacha ma’lumot beradi:
Ishtirokchilar guruhi
Soni
O‘rtacha tajriba (yil)
Raqamli kompetensiya darajasi
Tyutorlar (so‘rovnoma)
50
5,2
O‘rtacha
Tyutorlar (intervyu)
10
8,1
Yuqori
Pedagoglar (ma’lumot uchun)
20
6,5
O‘rtacha
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish jarayonida statistik va tematik tahlil usullari
qo‘llanildi. So‘rovnoma natijalari orqali tyutorlarning raqamli kompetensiyalar bo‘yicha
qanchalik tayyor ekanligi aniqlanib, intervyu orqali ularning fikrlari chuqurroq o‘rganildi.
Cheklovlar
Ushbu tadqiqot ma’lum cheklovlarga ega:
•
Ishtirokchilarning soni cheklangan bo‘lib, natijalar umumlashtirilgan holda talqin
qilindi.
•
Tadqiqot faqat O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi doirasida o‘tkazilgan.
•
Tyutorlarning raqamli kompetensiyalarni oshirish bo‘yicha shaxsiy tashabbuslari
tahlil qilinmadi.
Ushbu metodologiya asosida tadqiqot natijalari tahlil qilinib, tyutorlarning raqamli
kompetensiyalarini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
NATIJA VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini
rivojlantirish ularning ta’lim jarayonidagi
samaradorligini oshirishga sezilarli darajada
ta’sir ko‘rsatadi. So‘rovnomada qatnashgan tyutorlarning 72% i raqamli texnologiyalarni
faol qo‘llayotgan bo‘lsa
-
da, ulardan faqat 38% i o‘zlarini yuqori darajadagi raqamli
kompetensiyaga ega deb hisoblagan. Sh
uningdek, 45% tyutorlar interaktiv ta’lim
platformalaridan samarali foydalanishda qiyinchiliklarga duch kelganliklarini bildirgan.
Intervyu natijalari esa tajribali tyutorlarning raqamli texnologiyalarni qo‘llashga
bo‘lgan munosabatlari ancha ijobiy ekanligini ko‘rsatdi. Ularning fikricha, zamonaviy
ta’lim jarayonida onlayn platformalar, sun’iy intellekt asosidagi yordamchi vositalar va
raqamli baholash tizimlaridan samarali foydalanish o‘quv jarayonini ancha
osonlashtiradi. Shu bilan birga, raqamli kompetensiyalarni shakllantirish uchun maxsus
kurslar va amaliy mashg‘ulotlar yetishmasligi muammosi mavjudligi ham qayd etildi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, tyutorlarning asosiy qiyinchiliklari texnik vositalardan
foydalanish, raqamli ta’lim resurslarini ishlab ch
iqish va ulardan samarali foydalanish
bilan bog‘liq. Jumladan, 60 foiz tyutorlar onlayn baholash tizimlaridan to‘liq foydalana
olmasliklarini ta’kidlashgan, 53 foizi esa virtual o‘quv muhitini yaratish bo‘yicha maxsus
tayyorgarlikdan o‘tmagan.
Xorijiy tadq
iqotlar bilan taqqoslaganda, O‘zbekistonda raqamli kompetensiyalarni
rivojlantirish bo‘yicha tizimli yondashuv hali to‘liq shakllanmaganligi kuzatildi. Masalan,
Yevropa Ittifoqida pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini baholash va rivojlantirish
uchun D
igCompEdu modeli qo‘llansa, O‘zbekistonda bu boradagi tizimli tadqiqotlar va
metodik ko‘rsatmalar yetarli emas. Shu boisdan,
tyutorlarning raqamli
kompetensiyalarini oshirish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqish zarurati dolzarb
masala sifatida ko‘tari
ldi.
Tadqiqot natijalari asosida tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish
bo‘yicha quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
347
1.
Tyutorlar uchun muntazam ravishda raqamli texnologiyalar bo‘yicha malaka
oshirish kurslarini tashkil etish.
2.
Oliy ta’lim muassasalarida raqamli ta’lim vositalaridan foydalanishni majburiy
mashg‘ulot sifatida kiritish.
3.
Tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini baholash va rivojlantirish bo‘yicha
yagona milliy standartlarni ishlab chiqish.
4.
Zamonaviy onlayn o‘quv platformalaridan
foydalanish bo‘yicha qo‘llanmalar va
amaliy treninglar o‘tkazish.
5.
Raqamli ta’lim muhitida samarali ishlash uchun mentorlik tizimini joriy etish.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini
rivojlantirish, nafaqat ularning kasbiy
mahoratini oshirish, balki ta’lim jarayonining
samaradorligini ham sezilarli darajada yaxshilashga yordam beradi. Raqamli
texnologiyalarni to‘g‘ri qo‘llash natijasida talabalarning bilim olishga bo‘lgan
motivatsiyasi ortib, ta’lim sifati oshadi. Shu sabab
li, tyutorlarni raqamli muhitda samarali
ishlashga o‘rgatish hozirgi ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini
rivojlantirish zamonaviy
ta’lim jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. So‘rovnomalar va
intervyular asosida olingan ma’lumotlar raqamli texnologiyalarni qo‘llash qobiliyati
tyutorlarning kasbiy samaradorligi va talabalarning ta’lim sifatiga bevosita ta’sir
qilayotganini tasdiqlaydi. Shuningdek, tadqiqot jarayonida tyutorlarning raqamli
kompetensiyalarini shakllantirishda duch kelayotgan asosiy muammolar
–
yetarli amaliy
mashg‘ulotlarning yo‘qligi, texnologik vositalardan to‘liq foydalanish bo‘yicha
bilimlarning yetishmasligi va meto
dik qo‘llanmalar kamligi ekanligi aniqlandi. Xorijiy
tajribalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish uchun
tizimli yondashuv zarur. Yevropa va boshqa rivojlangan mamlakatlarda raqamli ta’lim
bo‘yicha ishlab chiqilgan modellar O‘zbekiston ta’lim tizimida ham joriy etilishi mumkin.
Bu esa tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish va ta’lim jarayonida
innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishga zamin yaratadi. Tadqiqot natijalari asosida
tyutorlarning raqamli
kompetensiyalarini oshirish bo‘yicha quyidagi xulosalar chiqarildi:
Raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirish bo‘yicha maxsus malaka oshirish kurslarini joriy
etish zarur, o‘quv jarayonida zamonaviy interaktiv platformalar va onlayn resurslardan
keng foydalanish talab etiladi, tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini baholash va
rivojlantirish bo‘yicha milliy standartlar ishlab chiqilishi lozim, pedagogik
texnologiyalarni amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘rgatish va mentorlik tizimini joriy etish
muhim hisoblanadi. Umuman olganda, tyutorlarning raqamli kompetensiyalarini
rivojlantirish nafaqat ularning kasbiy rivojlanishiga, balki ta’lim sifatini oshirishga ham
xizmat qiladi. Zamonaviy ta’lim sharoitida innovatsion texnologiyalar va raqamli
pedagogikaning samarali joriy etilishi tyutorlik faoliyatining yangi bosqichga chiqishini
ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Redecker C., & Punie Y. (2017).
European Framework for the Digital Competence
of Educators: DigCompEdu
. Publications Office of the European Union.
2.
Mishra P., & Koehler M. J. (2006). "Technological Pedagogical Content
Knowledge: A Framework for Teacher Knowledge."
Teachers College Record
, 108(6),
1017-1054.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
348
3.
Almazova N., Andreeva S., & Khalyapina L. (2020). "The Digitalization of
Education: A New Vector of Development."
Education Sciences
, 10(7), 184.
4.
McGarr O., & McDonagh A. (2019). "Digital Competence in Teacher Education:
Comparing National Guidelines."
Computers & Education
, 145, 103706.
5.
Ertmer P. A., & Ottenbreit-Leftwich, A. (2010). "Teacher Technology Change:
How Knowledge, Confidence, Beliefs, and Culture Intersect."
Journal of Research on
Technology in Education
, 42(3), 255-284.
6.
Yul
dashev M. (2021). "O‘zbekistonda raqamli ta’limni rivojlantirish istiqbollari."
Pedagogika va Innovatsion Ta’lim
, 2(3), 45-57.
7.
Karimova D. (2020). "Raqamli texnologiyalarning ta’lim tizimidagi o‘rni va
ularning samaradorligi."
O‘zbekistonda Innovatsion Tad
qiqotlar Jurnali
, 1(4), 102-115.
8.
Tursunov, B. (2019). "Pedagogik faoliyatda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish."
Milliy Universitet Ilmiy Axborotnomasi
, 5(2), 78-89.
9.
Ismoilov A. (2022). "Oliy ta’limda raqamli kompetensiyalarni shakllanti
rish
tamoyillari."
Ta’lim va Texnologiyalar Jurnali
, 3(1), 55-67.
10.
Abduqodirov
S.
(2021).
"Zamonaviy
ta’lim
jarayonida
raqamli
texnologiyalarning integratsiyasi."
Pedagogik Innovatsiyalar
, 4(3), 90-104.
11.
Usmonova G. (2020). "Tyutorlik faoliyatida raqamli kompetensiyalarni
rivojlantirishning ahamiyati."
Ta’lim Taraqqiyoti Jurnali
, 2(2), 30-42.
12.
Yo‘ldoshev R. (2021). "Elektron ta’lim platformalarining oliy ta’lim
muassasalarida qo‘llanilishi."
Axborot Texnologiyalari va Ta’lim Jurnali
, 5(4), 58-73.
13.
Xo
lmatov O. (2019). "O‘zbekiston ta’lim tizimida raqamli ta’lim muhitini
rivojlantirish masalalari."
Pedagogik Izlanishlar Jurnali
, 3(1), 21-35.
14.
Rahmonov I. (2022). "Pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini baholash va
rivojlantirish mezonlari."
Innovatsion
Ta’lim Jurnali
, 6(1), 45-59.
15.
Xamidova N. (2020). "Raqamli texnologiyalar yordamida ta’lim sifatini oshirish
strategiyalari."
Oliy Ta’lim Ilmiy Tadqiqotlar Jurnali
, 4(3), 112-127.
16.
Tadjibayeva M. (2021). "Raqamli pedagogikaning asosiy yo‘nalishlari va uning
rivojlanish istiqbollari."
Ta’lim va Fan Jurnali
, 7(2), 67-80.
