Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The relevance of educational and technical resources in
organizing military pedagogical training
Jamol KHAIDAROV
1
Institute of military aviation of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article examines the place, role, and intended objectives
of educational and technical tools employed in organizing the
contemporary military pedagogical process.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
process,
skill,
proficiency,
combat action,
ability,
mobilization,
development.
Harbiy pedagogik ta’limni tashkillashtirishda o‘quv
-texnik
vositalarning dolzarbligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jarayon,
mahorat,
ko‘nikma,
jangovar harakat,
qobiliyat,
safarbarlik,
rivojlanish.
Ushbu maqolada zamonaviy harbiy pedagogik jarayonni
tashkillashtirishda qo‘llaniladigan o‘quv
-texnik vositalarining
o‘rni, roli hamda ko‘zlangan maqsadlari to‘g‘risida fikr
yuritiladi.
1
Lieutenant Colonel, Senior Lecturer, Department of Tactics and Special Sciences, Institute of military aviation of the
Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
313
Эффективность
образовательных
средств
при
организации военно
-
педагогического образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
процесс,
навык,
мастерство,
боевые действия,
способность,
мобилизация,
развитие.
В данной статье рассматриваются место, роль и целевые
задачи
учебно
-
технических
средств,
используемых
в организации современного военно
-
педагогического
процесса.
Zamonaviy ta’lim jarayonini tashkillash jarayonini qo‘itishning texnik vositalarisiz
tasavvur qilish juda qiyin (ayrim tor doiradagi mutaxassislarni tayyorlovchi pedagogik
jarayonlar bundan mustasno albatta).
Shu o‘rinda harbiy pedagogik jarayonni tashkillashtirishda ham mashg‘ulot turidan
kelib chiqib, mashg‘ulotga mos va xos ta’lim texnologiyalaridan qo‘llaniladi.
Harbiy pedagogik jarayonning dolzarbligi va muhim xususiyati shundan iboratki,
u harbiy xizmatchilarning xizmat faoliyati bilan ajralmas birlikda amalga oshiriladi va
aniq amaliy xususiyatga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Harbiy xizmatchilar tomonidan
o‘quv jarayonida olingan bilim, mahorat va ko‘nikmalar jangovar harakatlarda jangovar
topshiriqlarni bajarishda qo‘llaniladi. Bu, bir tomondan, harbiy xizmatchilardan yuqori
bilim, ko‘nikma, mahorat va qobiliyatlarini tala
b qiladi, boshqa tomondan
–
jangovar va
safarbarlik tayyorgarligini mustahkamlash, saqlashga va rivojlantirishga yordam beradi.
Bunday mashg‘ulotlarni tashkillashtirish va o‘qitishning texnik vositalarini har
doim maqsadli qo‘llashning imkoniyati mavjud em
asligi bilan umumiy pedagogikadan
farq qiladi. Buning asosiy sabablari
–
harbiy pedagogik jarayonni tashkillashtirishda
mashg‘ulotlarning aksariyati jangovar texnikada, o‘quv
-dala maydonlarida yoki maxsus
tayyorgarlik bo‘yicha tog‘li hududlarda amalga oshi
rilishi bilan belgilanadi.
Demak, bunday mashg‘ulotlar o‘tkazilar ekan, harbiy pedagog va uchuvchi
-
yo‘riqchilardan ushbu muammolar yechimi ustida bosh qotirish hamda ijobiy hal
qilishdek vazifalar belgilanadi.
O‘quv guruhlari va bo‘linmalarining mashg‘ulotlarini o‘tkazishda foydalaniladigan
asosiy texnik vositalar bir qismi sifatida video va audio ma’lumotlarni uzatuvchi
texnikalar va proyektorlar hisoblanadi.
Texnik o‘quv vositalaridan foydalangan holda mashg‘ulotlarga tayyorgar
lik
rejalashtirilgan bo‘lib, o‘quv ishlari bo‘yicha bo‘linma komandirining o‘rinbosari va
mashg‘ulot rahbarlarining shaxsan ishtirokida amalga oshiriladi. Amaldagi qo‘llanmalar
(slaydlar, videofilmlar va boshqalar) loyihalarini ishlab chiqarish, film lentalari, audio va
video yozuvlarni tanlash, shuningdek ulardan foydalanish bo‘yicha takliflar tayyorlash
o‘quv dasturining navbatdagi mavzularida ko‘rsatma va uslubiy ma’ruzalar bilan
ma’ruzachilar tomonidan belgilanadigan davlat
–
davlat ta’limi guruhlari ra
hbarlariga
yuklatilgan. Tayyorlangan qo‘llanmalarning namunalari va ularni qo‘llash metodologiyasi
barcha o‘quv guruhlari rahbarlari bilan oylik o‘quv
-
uslubiy mashg‘ulotlar davomida
muhokama qilinadi va tasdiqlanadi.
Yaxlit harbiy-
pedagogik jarayon[1] o‘zi
ga xos xususiyatga ega va ushbu jarayon
muammolarini hal qilish ketma-
ketligini ifodalovchi bir necha bosqichlarga bo‘linishi
mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
314
Harbiy pedagogik jarayonni tashkillashtirishning asosiy bosqichlari:
1) tayyorgarlik-harbiy pedagogik jarayonni tashkil etish (maqsadlarni belgilash;
diagnostika; prognozlash; dizayn; rejalashtirish);
2) asosiy-harbiy-
pedagogik jarayonni amalga oshirish (pedagogik o‘zaro ta’sir;
teskari aloqa; faoliyatni diagnostika qilish, nazorat qilish, tartibga solish va sozlash);
3) yakuniy
–
harbiy-pedagogik jarayon natijalarini tahlil qilish (yuzaga keladigan
og‘ishlarni aniqlash; maqsadlar, natijalar va xatolarga erishish darajasini belgilash;
yutuqlar va og‘ishlarning sabablarini tahlil qilish; o‘qitish, o‘qitishga tayyorgarlikni
takomillashtirish choralarini aniqlash).
Birinchi, tayyorgarlik bosqichida harbiy-
pedagogik jarayonni ma’lum bir
yo‘nalishda va belgilangan parametrlar bilan amalga oshirish uchun zarur sharoitlar
yaratiladi. Bunday holda, quyidagi vazifalar hal qilinadi:
1) maqsadni belgilash;
2) diagnostika;
3) jarayon natijalarini bashorat qilish;
4) pedagogik jarayonni loyihalash va rejalashtirish.
Maqsadni belgilashning mohiyati (maqsadlarni asoslash va belgilash) qo‘shinlarni
tayyorlashning umumiy pedagogik maqsadi
ni harbiy pedagogik jarayonning ma’lum bir
qismida va muayyan sharoitlarda erishish mumkin bo‘lgan qism, bo‘linma, harbiy
xizmatchini tayyorlashning aniq pedagogik vazifalariga aylantirishdir.
Harbiy-
pedagogik jarayonda bir vaqtning o‘zida yoki ketma
-ket turli xil pedagogik
vazifalar haqida fikr yuritiladi:
–
harbiy xizmatchilarni tayyorlash, o‘qitish va tarbiyalashning umumiy pedagogik
vazifasi;
–
bosqichli pedagogik vazifa (jarayonning ma’lum bir bosqichi bilan bog‘liq);
–
doimiy ravishda yuzaga keladigan situatsion (xususiy) pedagogik vazifalar.
Pedagogik vazifani anglash uni samarali hal qilishning ajralmas shartidir. Bu uning
dastlabki ma’lumotlarini tahlil qilishni va tashxis qo‘yishni oldindan belgilaydi.
Muayyan pedagogik vaziyatning
dastlabki ma’lumotlarini tahlil qilish harbiy
-
pedagogik jarayonda ko‘plab faktlarni hisobga olish bilan chambarchas bog‘liq. Bularning
barchasi pedagogik tashxis qo‘yish uchun asosdir.
Pedagogik diagnostika (yunon. diagnôstikos
-tanib olish qobiliyati)
–
bu pedagogik
jarayon ishtirokchilarining individual va guruh xususiyatlarini tan olish; pedagogik
jarayonning holatini va (yoki) uning individual tarkibiy qismlarini, shuningdek u amalga
oshiriladigan sharoit va komponentlarni baholash.
Bu holda pedagogik diagnostika
–
bu harbiy-pedagogik jarayon ishtirokchilarining
tayyorgarligi, tarbiyasi, individual va guruh xususiyatlarini va uning tarkibiy qismlarini
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining birlashmalar, qismlar va bo‘linmalarida
tan oli
sh va hisobga olish bo‘yicha kognitiv
-
transformatsion faoliyat bo‘lib, ushbu
jarayonning samaradorligini ta’minlashga qaratilgan, pedagogik maqsadlarga erishish,
harbiy xizmatchilarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishi, muvaffaqiyatli qaror maqsadga
muvofiq vazifalar.
Harbiy-pedagogik jarayon tarkibidagi pedagogik diagnostikaning maqsadli asosini
harbiy xizmatchilarning psixologik va pedagogik xususiyatlarini hisobga olgan holda
kasbiy mahorati va shaxsiy rivojlanishi tashkil etadi.
Pedagogik diagnostikaning asosiy vazifalari harbiy pedagogik jarayonning barcha
bosqichlarida harbiy xizmatchilarning tayyorgarligi, tarbiyasi, individual va guruh
psixologik xususiyatlarini, shaxsiy va kasbiy rivojlanishini tan olish, tahlil qilish va
baholashdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
315
Pedagogik diagno
stika natijalarini o‘tkazish va ulardan foydalanishning tizimli
omili harbiy-pedagogik jarayonning barcha subyektlarining jangovar tayyorgarlik,
o‘qitish, o‘rgatish, psixologik tayyorgarlik tadbirlari majmuasidagi sa’y
-harakatlarini
birlashtirish va muvofiqlashtirishdir.
Pedagogik diagnostika choralari xodimlarni o‘qitishning harbiy
-
kasbiy yo‘nalishiga
ham, umuman ta’limni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalariga ham mos kelishi
kerak.
Tashxisdan so‘ng harbiy
-pedagogik jarayonning borishi va natijalarini bashorat
qilish kerak. Prognozlashning mohiyati shundan iboratki, ilgari, jarayon boshlanishidan
oldin ham, mavjud aniq sharoitlarda uning mumkin bo‘lgan samaradorligini baholash
kerak. Prognozlash asosan pedagogik maqsadlarni belgilashga to‘g‘ri keladi
.
Pedagogik prognozlash odatda jarayon ob’ekti: guruh, kursant (tinglovchi), jamoa,
bilim, munosabatlar, xulq-
atvor va boshqalar to‘g‘risida oldindan ma’lumot olish jarayoni
sifatida belgilanadi.
Bashorat qilish usullari juda xilma-xil: modellashtirish; gipotezani ilgari surish;
fikrlash tajribasi va boshqalar.
Pedagog tomonidan malakali ravishda amalga oshirilgan prognozlash
va maqsadlarni belgilash o‘quv jarayonini pedagogik loyihalash uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Tayyorgarlik bosqichi diagnostika va prognozlash natijalari asosida tuzatilgan
jarayonni tashkil etish loyihasi bilan yakunlanadi, u yakunlangandan so‘ng rejada aks
ettiriladi. Reja har doim jarayonning o‘ziga xos tarkibiy qismlariga “bog‘langan”.
Harbiy-pedagogik amaliyotda turli rejalar
qo‘llaniladi:
–
jangvar tayyorgarlik rejasi;
–
tarbiyaviy ishlar rejasi;
–
aloxida mashg‘ulotlar rejasi va boshqalar.
Ularning barchasi ma’lum bir amal qilish muddatiga ega. Reja
-bu kimga, qachon va
nima qilish kerakligini aniq belgilaydigan hujjat.
Harb
iy pedagogik jarayonni amalga oshirishning asosiy bosqichini o‘zaro bog‘liq
bo‘lgan muhim elementlarni o‘z ichiga olgan nisbatan mustaqil jarayon deb hisoblash
mumkin.
Jarayonning samaradorligi ushbu elementlarning bir-biriga qanchalik mos
kelishiga, ularn
ing yo‘nalishi va umumiy maqsadni amaliy amalga oshirish bir
-biriga zid
kelmasligiga bog‘liq. Shunday qilib, masalan, pedagogik o‘zaro ta’sir jarayonida
rag‘batlantiruvchi rol o‘ynashga mo‘ljallangan operatsion nazorat (diagnostika,
jarayonning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash) amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda fikr-
mulohazalar muhim ahamiyatga ega-harbiy pedagogik jarayonni sifatli boshqarish uchun
asos bo‘ladi.
Harbiy-pedagogik jarayonning sikli erishilgan natijalarni tahlil qilish bosqichi bilan
yaku
nlanadi. Harbiy pedagog o‘zi uchun mavjud bo‘lgan kuzatish usullari, bajarilgan
ishlarni tahlil qilish, suhbatlar, so‘rovlar va boshqalar yordamida vazifalarni hal qilish
darajasini o‘rganadi. Ba’zida kutilmagan holatlar tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lg
an
natijalar va maqsadlarga to‘liq mos kelmaslik sabablarini aniqlash ayniqsa muhimdir.
Umuman
olganda,
harbiy-pedagogik
jarayon
bosqichlarining
umumiy
xususiyatlarini hisobga olgan holda, ularni amalga oshirishga har bir aniq bosqichning
o‘ziga xos xusus
iyatlarini hisobga olgan holda yondashish kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
316
Shunday qilib, harbiy-pedagogik jarayon
–
bu o‘zaro bog‘liq tarkibiy
va funktsional komponentlar tizimi bo‘lib, uning asosiy maqsadi harbiy xizmatchilar va
harbiy guruhlarni tinchlik va urush davrida o‘quv
-jangovar vazifalarni bajarishga har
tomonlama tayyorlashdir.
Harbiy-pedagogik jarayonning umuman tizim sifatida ishlashi natijasi quyidagicha
bo‘ladi:
–
harbiy xizmatchilarning bilimlari, ko‘nikmalari va imkoniyatlari, ularning yuqori
harbiy-kasbiy, axloqiy-psixologik, jismoniy fazilatlari;
–
bo‘linmaning jangovar tayyorgarligi, harbiy guruhlarning birlashishi, ulardagi
sog‘lom axloqiy va psixologik iqlim
.
Ilmiy-
texnik taraqqiyotning rivojlanishi bilan o‘rganish uchun zarur bo‘lgan
ma’lumotlar miqdori ortib bormoqda. Ma’lumotlar tezda eskirishi va yangilanishi
kerakligi aniqlandi. Bundan kelib chiqadiki, asosan materialni xotirada saqlash va
saqlashga qara
tilgan o‘rganish allaqachon faqatgina qisman zamonaviy talablarga javob
berishi mumkin.
Bu shuni anglatadiki, harbiy xizmatchiga doimiy ravishda yangilanib turadigan
ma’lumotlarni mustaqil ravishda o‘zlashtirishga imkon beradigan, ta’lim
tugaganidan
keyin ham, odamda saqlanib qolgan, tezlashib borayotgan ilmiy-texnik taraqqiyotdan
xabardor bo‘lish imkoniyatini beradigan bunday fikrlash fazilatlarini shakllantirish
muammosi mavjud.
Bundan shunday xulosa qilishimiz mumkinki, Mudofaa vazirligi harbiy
xizmatchilarni, kursantlarni muayyan kasb egasi sifatida o‘rgatadigan yangi o‘qitish
usullari va shakllari kerakligi, ya’ni, kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda topish va
o‘zlashtirishga o‘rgatishimiz maqsadga muvofiq ekanligi va ta’lim oluvch
ilarni mustaqil
ravishda o‘rganishlarini ta’minlash maqsadga erishiga imkon yaratishini esdan
chiqarmasligimiz zarur. Axir, o‘z
-
o‘zidan izlangan, o‘rganilgan narsa sinov va xato orqali
yaxshiroq so‘riladi.
Yuqoridagi o‘qitish usullari harbiy xizmatchilar v
a kursantlarning kasbiy bilimlari,
ko‘nikmalari va imkoniyatlarini shakllantirish va mustahkamlash uchun sharoit yaratadi.
Ular harbiy xizmatchilarni, kursantlarni kelajakdagi kasbiy faoliyatga tayyorlashga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular mutaxassis uchun uning malakasida zarur bo‘lgan asosiy
bilimlar bilan boyitadi, kasbiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi, chunki amaliyot
uchun nazariya, nazariya uchun amaliyot zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
A.Sotib-
Oldiev, A.Karimjonov «Harbiy pedagogika»
Sharq nashriyoti, Toshkent
2009 y.
2.
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi 154 va 155-moddalari.
3.
Xasanov M Dala-
o’quv mashg‘ulotlariga tayyorgarlik ko‘rish va mashg‘
ulotlar
o‘tkazish uslubiyoti.
4.
Добродон Ye.В. Современная военная педагогика: проблемы
и
перспективы / Вестник Донецкого педагогического института, 2018. –
С.122.
5.
Кибер Ленинка. Военно
-
педагогический опыт как важнейший компонент
деятелности преподавателя ведомственного вуза в условиях цифровой
трансформации образования А.С. Вершков.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
317
6.
Jamiyat va innovatsiyalar
–
Общество и инновации –
Society and innovations
Special issue -
1, №01 (2020).
7.
D. Shirli Военная психология и педагогика / Под ред. В. Ф. Кулакова. М.:
Совершенство, 1998. 140 с.
8.
Tursunov Abdumomin Science and innovation international scientific journal
2022 № 3.
