Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Achievements and shortcomings of the educational system
in the madrasas of the Bukhara Emirate
Nigora ELMURODOVA
1
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the educational system of madrasas in
the Bukhara Emirate, highlighting its main achievements and
shortcomings. The role of madrasas in teaching both religious
and secular sciences, their influence on socio-cultural life, and
their contribution to the formation of the scientific environment
are examined in detail. The article also addresses problems in
the educational system, including the inadequacy of curricula,
insufficient attention to applied sciences, and factors impeding
scientific progress. Based on historical sources and research,
this study helps assess the position of Bukhara madrasas in the
educational landscape of their time.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Bukhara Emirate,
madrasah,
education,
socio-cultural life,
mudarris (teacher),
student, mutawalli (trustee),
waqf (endowment),
library,
Islam,
religious sciences,
exact sciences,
arithmetic,
medicine,
geometry,
residential guarantee.
Buxoro amirligi madrasalarida t
a’
lim tizimining yutuqlari
va kamchiliklari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Buxoro amirligi,
madrasa,
t
a’
lim,
ijtimoiy-madaniy hayot,
mudarris,
talaba,
mutavalli,
Ushbu maqolada Buxoro amirligidagi madrasalarning t
a’
lim
tizimi tahlil qilinib, uning asosiy yutuqlari va kamchiliklari
yoritiladi. Madrasalarning diniy va dunyoviy fanlarni
o‘
qitishdagi roli, ularning ijtimoiy-madaniy hayotga t
a’
siri
hamda ilmiy muhitning shakllanishiga q
o‘
shgan hissasi batafsil
k
o‘
rib chiqiladi. Shuningdek, t
a’
lim tizimidagi muammolar
–
1
PhD student, Bukhara State University. E-mail: nigorascientific1@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
459
vaqf,
kutubxona,
Islom,
diniy ilmlar,
aniq fanlar,
hisob,
tibbiyot,
handasa (geometriya),
istiqomat garovi.
o‘
quv dasturlarining takomillashmaganligi, amaliy fanlarga
yetarlicha
e’
tibor berilmaganligi, ilmiy taraqqiyotga t
o‘
siq
b
o‘
lgan omillar haqida ham s
o‘
z yuritiladi. Maqola tarixiy
manbalar va tadqiqotlar asosida tayyorlangan b
o‘
lib, Buxoro
madrasalarining
o‘
z davrida t
a’
lim tizimidagi
o‘
rnini baholashga
yordam beradi.
Достижения и недостатки системы образования
в медресе Бухарского мирата
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Бухарский мират, медресе,
образование,
социально
-
культурная
жизнь,
мударрис,
студент,
мутавалли,
вакф,
библиотека,
Ислам,
религиозные науки,
точные науки,
арифметика,
медицина,
геометрия,
залог проживания.
В данной статье анализируется система образования
медресе Бухарского мирата, освещаются ее основные
достижения и недостатки. Подробно рассматривается роль
медресе в преподавании религиозных и светских наук, их
влияние на социально
-
культурную жизнь и вклад в
формирование научной среды. Кроме того, затрагиваются
проблемы образовательной системы –
недостаточная
разработанность
учебных
программ,
недостаточное
внимание
к
прикладным
наукам
и
факторы,
препятствовавшие научному прогрессу. Статья основана на
исторических источниках и исследованиях, что позволяет
оценить место бухарских медресе в образовательной
системе своего времени.
KIRISH
Bux
о
r
о
q
а
dimd
а
n ilm-m
а
rif
а
t m
а
rk
а
zi b
о‘
lib, Bux
о
r
о а
mirligi d
а
vrid
а
h
а
m bu
а
n
а
n
а
ni
а
sr
а
sh v
а
d
а
v
о
m
е
ttirish, riv
о
jl
а
ntirish hukmd
о
rl
а
r oldida turg
а
n muhim
v
а
zif
а
l
а
rd
а
n biri
е
di
. С
hunki h
а
r bir d
а
vl
а
tning t
а
r
а
qqi
у
oti ilm-f
а
n v
а
m
ао
rifg
а
b
е
rg
а
n
е
tib
о
riga bog
‘
liq. Bux
о
r
о а
mirligid
а
b
о‘
lg
а
n rus s
аууо
hi N. X
а
nik
о
v o
‘
z yozishmalarida
Bux
о
r
о
dagi ilm-fan rivojlanganini, shahar ilm t
а
rq
а
tuv
с
hi m
а
rk
а
zligini quyidagicha
izohlaydi: Buxoro qadimdan islom dinining markazi bo
‘
lib, Mirzo Ulug
‘
bek, Avitsena
(Ibn Sino) va boshqa ko
‘
plab dunyo tan olgan olimlarning yurtidir. Buni ta
’
kidlab
o
‘
tmaslikning iloji yo
‘
q. Aytish joizki, Buxoro O
‘
rta Osiyo davlatlari ichida ilm-fan bo
‘
yicha
birinchi o
‘
rinda turadi.
XIX asr oxiri
–
XX asr boshlarida Buxoro amirligida t
a’
lim tizimi tarixiga oid
m
a’
lumotlar va tarixiy manbalar tahlili shuni k
o‘
rsatadiki, Buxoro madrasalari
o‘
zining
islom dunyosidagi mavqei va nufuzini bu davrda ham y
o‘
qotmagan. Jamiyat taraqqiyoti
darajasidan kelib chiqib, madrasalar
o‘
sha vaqtda davlatning hukmron siyosatiga va
islom t
a’
limotiga xizmat qilgan. Madrasadagi t
a’
lim tizimi hukumatning nazaridan chetda
b
o‘
lmagan. Buxoro amirligida t
a’
lim tizimining yuqori bosqichi b
o‘
lgan madrasalar
shariat, t
a’
lim va boshqaruv tizimiga kadrlar tayyorlash, islom asoslarini
o‘
rganish,
adabiyot, mantiq kabi fanlarni
o‘
rgatuvchi maskan sifatida nafaqat
O‘
rta Osiyoda, balki
musulmon dunyosida yaxshi m
a’
lum edi. Maqolada Buxoro amirlik madrasalardagi t
a’
lim
tizimi, dasturiy t
a’
minoti va
o‘
qitilgan fanlardagi yutuqlar va kamchiliklar t
o‘g‘
risida
m
a’
lumot beriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
460
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mazkur masalaga ba
g‘
ishlab mahalliy va xorijiy olimlar k
o‘
plab ilmiy izlanishlar
amalga oshirganini k
o‘
rishimiz mumkin. A. Jumanazar, F. Bobojonova, Q. Rajabov
T. Muhamedov, L. Asrorova, F. Temirov kabi mahalliy olimlarimiz Buxoro amirligida
t
a’
lim tizimi va madrasalar faoliyati haqida ilmiy m
a’
lumotlar berganlar. Xorijiy
olimlardan nemis olimasi A.F. Kyugelgen, Adib Xolidlar Buxoro amirligining
an’
anaviy
t
a’
lim tizimi, amirlik ijtimoiy hayoti, hukmdorlarning ilm-fan siyosati haqida
o‘
z
asarlarida yozib
o‘
tganlar.
Shuningdek, mavzuga oid amirlik davrida yozilgan k
o‘
plab manbalar ham b
o‘
lib,
Jadid marifatparvarlari b
o‘
lmish Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Sadri Ziyolar bevosita
o‘
z asarlarida amirlik tarixi va madrasalar faoliyati haqida yozib qoldirganlar. Tarixchi
S. Ayniy Buxoro madrasalarida t
a’
lim olib,
o‘zining ”Esdaliklar” asarida Buxoro
madrasalarining binolari, Buxoro madrasalari hujralarining xususiy mulkka aylanish
tarixi, Buxoro madrasalarida talabalarning joylanishi va mudarrislar bilan munosabatlari,
Buxoro madrasalarining dars programmasi va
o‘
quv kitoblari, Buxoro madrasalarida
tahsil yili va dars kunlari,
O‘
n sakkiz-
o‘
n t
o‘
qqiz yillik tahsilning hosili, Buxoro
madrasalaridagi talabalarning ustozlari bilan moddiy munosabatlari haqida yozib
qoldiradi.
A.
Fitratning “Hindistonda bir farangi ila buxoroli mudarrisning jadid maktablari
xususida qilgan munozaralari” nasriy asarida Buxoro madrasalarining ta’
lim tizimi,
ulardagi kamchiliklar,
o‘
qitiladigan fanlar haqida yozilga
n. Adibning “Hind sayyohi
qissasi” asarida amirlik davrida Buxorodagi madrasalar soni, faoliyati, ularning toifalari
madrasalar qoshidagi kutubxonalarning yillik vaqf daromadini yozib qoldirgan.
Shuningdek, A. Fitrat amirlikdagi kutubxonalar vaqf daromadini ham yozib qoldiradi.
Buxoro amirligida qozikalon lavozimida faoliyat yuritgan Sadri Ziyo ham
o‘
z
asarlarida Buxorodagi ilmiy-adabiy muhit, t
a’
lim tizimi va madrasalar tarixiga oid muhim
m
a’
lumotlar yozib qoldirgan.
Mavzuga oid manbalar tahlilida Buxoroga tashrif buyurgan chet ellik elchilarning
asarlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Daniyalik harbiy ofitser va tadqiqotchi
O. Olufsen 1890-yillarda Buxoro amirligiga bir necha marta sayohat qilgan. Amirlik
madrasalari tarixiga oid m
a’
lumotlar elchin
ing “The emir of Bokhara and his country”
asarida Buxoro tarixi bilan birga masjid va madrasalar faoliyatiga ham alohida t
o‘
xtalib
o‘
tadi.
P.I. Demezonning
«Записки о Бухарском ханстве»
asarida ham Buxoro
madrasalariga t
o‘
xtalib
o‘
tilgan. Asarda Buxoro amirligi madrasalari butun Turkiston
o‘
lkasida mashhurligi aytib, turli
o‘
lkalardan talabalar kelib
o‘
qishi yozilgan. Mazkur
tadqiqotda tarixiylik, manbalar tahlili va qiyosiy tahlil usullari q
o‘
llanilgan b
o‘
lib, ular
orqali Buxoro amirligining ijtimoiy-madaniy hayotida madrasalar faoliyatining
o‘
rnini
chuqurroq
o‘
rganish maqsad qilingan.
TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA
Ilm-fan markazi sifatida Buxoro
o‘
rta asrlardan boshlab shuhrat qozongan shahar
edi. Buxoro madrasalari XVIII asrning birinchi yarmi XIX asrda ham
o‘
tmishdagi nufuzini
saqlab qolgan. Buxoro amirligida madrasalar asosan, poytaxtda y
a’
ni Buxoroda bunyod
etilgan b
o‘
lib, ularning soni haqida olimlarning asarlarida turli xil raqamlar uchraydi.
XIX asr
–
XX asr boshlarida Buxoro amirligidagi madrasalar soni. (turli
tadqiqotlarda)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
461
1
S. Ayniy
200 ta madrasa (XX asr boshlarida)
2
A. Fitrat
200 ta madrasa (XX asr boshlari)
3
Sadr Ziyo
204 ta madrasa (XIX asr oxiri XX asr boshlari)
4
N. Xanikov
103 ta madrasa (ularning 60 tasi eng kattasi)
5
A. Byorns
Poytaxtda 366 taga yaqin madrasa (1831-yilda)
6
L. Klimovich
Poytaxtda 103 ta, Amirlikda 200-400 ga yaqin madrasa
7
O.A. Suxareva
Poytaxtda 133ta madrasa (XIX asr oxiri XX asr boshlari)
8
L.I. Rempel
Poytaxtda 170dan ortiq madrasa
9
M. Baljuvoniy
Poytaxtda 400ta madrasa
Buxoro madrasalarida talabalarga
o‘
qish uchun maxsus cheklovlar b
o‘
lmagan.
An’
anaviy maktabni tugatgan har qanday kishi madrasada
o‘
qiy olgan. B
а
r
с
h
а
m
а
dr
а
s
а
l
а
r
u
с
hun qu
у
id
а
gi q
о
id
а
l
а
r t
аа
lluqli b
о‘
lg
а
n:
–
M
а
dr
а
s
а
d
а
о‘
qish ist
а
gini bildirg
а
n h
а
r bir musulm
о
n
о‘
qishg
а
q
а
bul qiling
а
n.
Ul
а
r
о
ldig
а
q
о‘у
ilg
а
n
уа
g
о
n
а
sh
а
rt ibtid
о
i
у
m
а
kt
а
bni tug
а
tg
а
n b
о‘
lishi k
е
r
а
k edi;
–
m
а
dr
а
s
а
t
а
l
а
b
а
l
а
ri musulm
о
n
с
hilikning b
а
r
с
h
а
q
о
nun-q
о
id
а
l
а
rini (n
а
m
о
z, t
а
h
о
r
а
t,
r
о‘
z
а
) q
а
ti
у
b
а
j
а
rishl
а
ri sh
а
rt b
о‘
lg
а
n;
–
t
а
l
а
b
а
m
а
dr
а
s
а
hujr
а
sid
а
уа
sh
а
shi k
е
r
а
k b
о‘
lg
а
n;
–
m
а
dr
а
s
а
d
а
ауо
ll
а
r
о‘
qishi v
а
bir
о
r
у
umush bil
а
n shu
g‘
ull
а
nishig
а
ruxs
а
t b
е
rilm
а
g
а
n;
–
sh
о
md
а
n k
еу
in t
а
l
а
b
а
l
а
rning
о‘
z hujr
а
l
а
rid
а
b
о‘
lishl
а
ri m
а
jburi
у
b
о‘
lg
а
n.
Talabalar imtihon asosida
o‘
qishga qabul qilingan. Qabul qilingan talabalar bilim
darajasiga k
o‘
ra 3 guruhga b
o‘
lib
o‘
qitilgan. Bu guruhlar
A’
lo(yuqori), avsat(
o‘
rta), va
adno(quyi) deb nomlangan. Umumiy
o‘
qish muddati 21 yilgacha ch
o‘
zilgan. Darslarni
mudarris
lar o
‘
tgan. Madrasani tamomlagan talabalarga maxsus shahodatnoma
berilgan.
A’
lo bahoda
o‘
qigan talabalar amir tomonidan dahyak(stipendiya) bilan
ra
g‘
batlantirilgan. Madrasaning yana bir ijobiy tomoni talabalar
o‘
zlariga mudarris izlash
va tanlashga haqli hisoblanib, boshqa mudarrisga borish imkoni berilgan.
Madrasalar Buxoro amirligining ilm-fan markazi sifatidagi nufuzini saqlab
qolishida va davom ettirishida muhim ahamiyat kasb etgan. Buxoro madrasalarining
shon-shuhrati tufayli musulmon dunyosining ilmtalab aholisi amirlik hududida t
a’
lim
olishga intilgan. Bu davrda Buxoro madrasalarida xorijdan kelgan k
o‘
p sonli talabalar
t
a’
lim va tahsil olganlar. Ahmad Donish t
a’kidlaganidek, Haydar davrida “Buxoroga yer
yuzining turli burchaklaridan va barcha aholi punktlaridan odamlar
o‘
qish uchun kelardi.
Shariat ilmlari va hukmlari shu qadar ravnaq topdiki, islom davrida avvalgi
hukmdorlarning birortasi davrida olimlar ilm-fanda bunchalik muvaffaqiyatga erisha
olmadilar”. Demak, mana shu ta’
rif ham amirlik davrida Buxoro madrasalari ilm-fan
o‘
cho
g‘
i ekanligini isbotlaydi.
Ilm talabidagi insonlar Volga va Ural mintaqalari, Hindiston, Af
g‘
oniston va
Sharqiy Turkistondan Buxoro amirligi madrasalariga tashrif buyurishgan. P.P. Ivanov
m
a’
lumotlariga k
o‘
ra birgina XVIII asrning oxirida Buxoro madrasalaridagi talabalar soni
30 ming kishiga yetgan. Bular orasida tatarlar va bul
g‘
orlar ham alohida
o‘
rin egallagan.
Xorijdan kelgan ayrim talabalar
o‘
qishni tamomlagach amirlik madrasalarida mudarris
b
o‘
lib qolganliklari ham uchrab turgan. Masalan, Abu Nasr Kursaviy va Shahobiddin
Marjoniylar Buxoro madrasalarida uzoq yillar t
a’
lim olib, ushbu madrasalardagi va t
a’
lim
tizimidagi kamchiliklarni bartaraf etishni maqsad qilganlar. Muhammad Sharif ibn
Mahammad Naqiy amir Shohmurod va amir Haydar hukmronligi yillarida yashab, Buxoro
madrasalaridan birida tarix fanidan t
a’
lim bergan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
462
XIX asrning 20-yillariga kelib, Buxoroda Rossiya fuqarolari b
o‘
lgan uch mingga
yaqin tatarlar yashagan b
o‘
lib, ularning uch yuz nafari madrasada t
a’
lim olish maqsadida
kelgan.
Amirlik madrasalarida turli sohadagi malakali mutaxassislar tayyorlangan. Bu ilm
dargohini bitiruvchilarining aksariyati mudarris, olim, adabiyotchi, amaldor, elchi, harbiy,
imom, rassom, musiqashunos va hatto m
a’
rifatparvar b
o‘
lib yetishgan.
M
аng‘itlа
r d
а
vrid
а
ilm-f
а
nning ijtim
о
i
у
уо‘
n
а
lishl
а
rig
а
е
tib
о
r q
а
r
а
tilg
а
nini t
а
rixi
у
m
а
nb
а
l
а
r t
а
sdiql
ау
di. Bu d
а
vrd
а
dini
у
biliml
а
r, f
а
ls
а
f
а
, m
а
ntiq, t
а
rixshun
о
slik, sh
е
ri
уа
t,
x
а
tt
о
tlik ilmi t
а
r
а
qqi
у
е
tdi. T
а
rixi
у
, dini
у
, f
а
ls
а
fi
у
m
а
vzul
а
rd
а
у
uzl
а
b
а
s
а
rl
а
r
уа
r
а
tildi.
А
niq
v
а
t
а
bii
у
biliml
а
r s
о
h
а
sid
а
IX
–
XII, XIV
–
XV
а
srl
а
rd
а
уа
r
а
tilg
а
n kit
о
bl
а
rni
о‘
rg
а
nish bil
а
n
с
h
е
kl
а
nildi. N
а
tij
а
d
а
m
а
ml
а
k
а
td
а
bu
уо‘
n
а
lishl
а
r
о
qs
а
b,
а
mirlik dun
уо
t
а
r
а
qqi
уо
tid
а
n
а
n
с
h
а
о
rtd
а
q
о
ldi. Shunga qaramay, XIX asr oxiri va XX asrning boshida Buxoro amirligi
madrasalarining bir qancha yutuqlari mavjud edi. Quyida ular bilan tanishamiz:
Birinchidan,
Buxoro madrasalari islom madaniyatini asrab-avaylashda muhim rol
o‘ynagan. Adabiyot va ilm
-
fanni saqlash, targ‘ib
qilish, Quron, hadis va islom fiqhini
organishda madrasalar ta’lim markazi vazifasini o‘tagan. Aynan madrasalar va ulardagi
ta’lim tizimi tufayli islom an’
analari va madaniyati kelajak avlodga yetkazilgan. Buxoro
amirligining O‘rta Osiyodagi eng mashhur madrasalari Mir Arab va Ko‘kaldosh bo‘lib, ushbu
madrasalar islom madaniyatining taraqqiyotiga ulkan darajada hissa qo‘shgan. Ko‘kaldosh
madrasasi O‘rta Osiyodagi eng katta madrasa hisoblangan. Mir Arab madrasasi
O‘zbekistonda mavjud bo‘lgan madrasalar orasi
da barpo etilganidan to hozirgi kunga qadar,
o‘quv sohasida uzluksiz faoliyat yuritgan madrasadir. Mir Arab madrasasida esa Buxoro
amirligi davrida tahsil olgan mashhur diniy ulamolardan Buxoro amiri Amir Shohmurod,
Shayx Xudoydod, tatar musulmon ilohiyotchisi va pedagogi Shahobiddin Marjoniy, Buxoro
adabiy muhitining zabardast vakili Mujrim Obid, islom dini arbobi, huquqshunos O‘runxo‘ja
Eshon ibn Ahmadxo‘ja, taniqli dinshunos olim Nurgali Hasan al
-Buaviy, jadid marifatparvari
Munavvarqori Abdurashidxonov, Buxoroning taraqqiyparvar ulamolaridan Muhammad
Ikrom ibn Abdusalom(Mulla Ikromcha), huquqshunos, ilohiyotchi Eshon Boboxon ibn
Abdulmajidxon, tarixchi Sadriddin Ayniy kabilarni keltirish mumkin. Amirlik madrasalari
aholining ijtimoiy hayotida muhim ahami
yat kasb etgan bo‘lib aholi orasida madrasa
mudarrislari, ulamolar alohida qadrlangan.
Ikkinchidan,
Amirlik madrasalaridagi t
a’
lim tizimi tufayli Buxoro
o‘
zining eng
yuqori ch
o‘
qqilarida turli mintaqalardan olimlar va talabalarni jalb qilgan muhim ilm-fan
markazi sifatida tanilgan. Madrasalar falsafa, matematika, astronomiya kabi turli
sohalarning rivojlanishiga hissa q
o‘
shgan. Buxoro madrasalarining nufuzi haqida
F.X
o‘jayev shunday deydi: “Eski arab
-fors madaniyati Buxoroda alohida mavqega ega
b
o‘
lib, k
o‘
plab maktablar, madrasalar, faylasuflar, yozuvchilar
o‘
z vaqtida Buxoroni arab-
fors madaniyatining munavvar bir joyga aylantirgan edilar”. Buxoro amirligining ilm
-fan
markazi sifatida shuhrat qozonishida madrasalarning
o‘
rni beqiyos edi.
Uchinchidan,
t
a’
lim tizimida har qanday insonning
o‘
qiy olishi orqali madrasalar
jamiyat va hukumat
o‘
rtasida bo
g‘
lovchi vazifasini
o‘
tagan. Madrasalar aholi bilan
aloqada b
o‘
lib, nafaqat amaldorlar va boylarga, balki oddiy aholiga ham t
a’
lim berib,
diniy, ijtimoiy va umumiy bilimlarni uy
g‘
otgan. Masalan, Sadriddin Ayniy quyi tabaqadan
chiqqan b
o‘
lsada, Buxoro madrasalarida t
a’
lim olgan. Amirlik tarixi, madrasalari,
jadidchilik haqida turli asarlar yozgan. Amirlikning maorif tizimiga
o‘
z hissasini q
o‘
shgan.
Buxoro madrasalarida tahsil olgan Shamsiddin Shohin moliyaviy jihatdan juda qiynalib
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
463
o‘
qish xarajatlari uchun ishlashga majbur b
o‘
lgan. Uning otasi, endi keksa, oilani boqish
va
o‘g‘
lining
o‘
qishi uchun pul t
o‘
lashga qiynalardi. Bunday qiyinchiliklarga qaramay,
o
‘
sha davrning ayrim olimlari, amaldorlari shoirning favqulodda ist
e’
dodi va ilmga
fidoyiligini
e’
tirof etib, vaqti-vaqti bilan unga moddiy yordam k
o‘
rsatib turishardi.
Shohinning
o‘
zi kamba
g‘
al kitoblar va q
o‘
lyozmalardan nusxa k
o‘
chirdi va kamba
g‘
al
oilasini boqish uchun yetarli pul topdi. Shohin madrasani tamomlagach,
o‘
ziga munosib
ish topishga qiynaldi. U bir muddat masjidlarda imomlik qilgan. Keyinchalik, 1885-yilda
u Amir Abdulahadxonning amaldori Abdulqodir Parvonachining kotibi b
o‘
lib ishlay
boshladi. Parvonachi Shohinning ist
e’
dodi va bilimini
e’
tirof etib, uni juda hurmat qilgan
va moddiy yordam k
o‘
rsatgan.
To
‘
rtinchidan,
madrasalar uchun alohida
o‘
quv dasturlari ishlab chiqilgan.
Madrasa
o‘
quv dasturining umumiy jihatlari X
–
XII asrda yaratilib, keyinchalik bu
dasturlar takomillasha borgan. T
a’
lim tizimi
o‘
z davri uchun il
g‘
or b
o‘
lgan dinshunoslik,
mantiq, ritorika va hatto tabiiy fanlar elementlarini
o‘
zida mujassamlashtirgan xilma-xil
o‘
quv dasturini
o‘
z ichiga olgan. Buxoro amirligi madrasalarida m
a’
ruzalar 70 kishidan
iborat katta guruhlarga, amaliyotlar esa 10
–
15 kishidan iborat kichik jamoalarga
b
o‘
lingan holda olib borilgan. Bu t
a’
lim jarayonining samaradorligini oshirish bilan birga,
o‘
quvchilarning chuqur bilim olishiga sharoit yaratgan. Maxsus
o‘
quv dasturlarining
ishlab chiqilishi va ularning yillar davomida takomillashib borishi Buxoro amirligi
madrasalarining ilmiy jihatdan yuqori saviyada faoliyat yuritganligini k
o‘
rsatadi.
Beshinchidan,
Buxoro madrasalarining kelajak avlodlarga t
a’
siri yuksak darajada
b
o‘
lgan. Madrasalardan k
o‘
plab k
o‘
zga k
o‘
ringan alloma va ulamolar yetishib chiqqan,
kelajak avlodlarga t
a’
sir
o‘
tkazgan va mintaqaning ilmiy merosiga hissa q
o‘
shgan.
Hukmdor Amir Haydar talabalar uchun Istanbul (Usmonli turk sultonligi)dan kitoblar
keltirishga shaxsan
o‘
zi bosh-qosh b
o‘
lganligi ham manbalarda uchraydi. Y
a’
ni,
1815-yilda devonbegi Eshmuhammad va Mirzo Muhammad Yusuf q
o‘
rchiboshini maktub
bilan Istanbulga yuborib, sulton Mahmud II dan shariatga doir kitoblarni s
o‘
ratganda,
Maxmud II
o‘
z elchisi Hasan Chalabiy orqali Buxoroga 32 jildli kitob yuborgan. Ushbu
m
a’
lumot ham Buxoroning ilm-fanda yuksak nufuzga egaligini k
o‘
rsatadi. Buxoro amirligi
islohi uchun kurashgan, umuman barcha jabhada yangiliklar olib kirishga intilgan
jadidlarning k
o‘
pchiligi ham Buxoro madrasalarida tahsil olgan edilar.
Buxoro madrasalaridagi t
a’
lim tizimining yutuqlari bilan birga yetarlicha
kamchiliklari ham bor edi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida t
a’
lim tizimi isloh qilishga moyil
b
o‘
lib qolgandi. Asosan bu kamchiliklar t
o‘g‘
risida jadid marifatparvarlari
o‘
z asarlarida
keltirib
o‘
tganlar. Buxoro madrasalarining taraqqiyotdan orqada qolishiga bir nechta
o‘
ziga xos sabablar bor edi.
Birinchidan,
o‘
quv rejalarining cheklanganligi t
a’
lim taraqqiyotini ortga surdi.
Taʼlim asosan diniy fanlarga, xususan, islom ilohiyoti va huquqshunosligiga qaratilgan
boʻlib, matematika va adabiyot kabi dunyoviy fanlarga kamroq eʼtibor qaratildi. Ushbu
tor
o‘
quv dasturi talabalarning kengroq bilim va tanqidiy fikrlash qobiliyatlari bilan
tanishishini cheklab q
o‘
ydi. Faqat diniy fanlarga b
o‘
lgan
e’
tibor b
a’
zan
o‘
zgaruvchan
jamiyat ehtiyojlariga moslashmagan edi yoki zamonaviy ilm-fan yutuqlarini
o‘
zida
mujassam etmaydigan
o‘
zgarmas
o‘
quv dasturiga olib kelgan edi.
Buxoro madrasalari asrlar davomida islom olamining munosib ilmiy markazlaridan
biri edi. Madrasalarda o‘z kasbining yetuk mutaxassislari yetarlicha bo‘lgan. Madrasalarda
dastlab diniy ilmlar bir qatorda
hisob, tibbiyot, handasa (geometriya)
kabi fanlar asosiy fanlar
sifatida o‘qitilgan. Keyinchalik, XIX asr oxiri XX asr boshlarida Buxoro amirligi madrasalarida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
464
ilm-
fanda pasayish kuzatilib, madrasalar faqat diniy fanlarni o‘qitishga ixtisoslashib qolgan
edi. Darslarda
hoshiyachilik
(sharhlar)ga ko‘p e’
tibor berilishi natijasida diniy fanlarni
o‘zlashtirishda ham qiyinchiliklar kelib chiqdi.
Ko‘p sonli hoshiya kitoblarini madrasa talabalari 7–
10 yil davomida yodlaganlar.
Ammo nafaqat madrasa talabalari, hatto mudarrislarning o‘zlari
ham bu hoshiya kitoblarini
yaxshi tushunmas edilar. Shuning uchun ham Yaqin va O‘rta Sharq musulmonlari va hatto
Rossiyadagi musulmon o‘lkalaridagi madrasalarning mudarrislari ham o‘qigan bilan hech
qanday foydasi bo‘lmagan bu hoshiya kitoblardan allaqach
on voz kechgan edilar. Ammo,
Buxoro madrasalarining ko‘pchiligida bunga hamon katta e’
tibor berilardi.
Ikkinchidan,
Madrasalarda
o‘
qishda bir qancha moddiy qiyinchiliklar b
o‘
lib, ayrim
madrasalardan joy olish yoki mustaqil tahsil olish uchun mudarrisga haq t
o‘
lash, kitob
sotib olish bilan bo
g‘
liq sarf-xarajatlarni qoplash,
o‘
qish davomidagi ehtiyojlarga zarur
mabla
g‘
ni topish uchun talabaga anchagina mehnat qilishga t
o‘g‘
ri kelar edi. K
o‘
pincha
talabalar ota-onasining bu xarajatlarni k
o‘
tarishga qurbi yetmagan. Talabalarni turar joy
bilan t
a’
minlashdagi qiyinchiliklar ham t
a’
lim sifatiga va k
o‘
p
o‘
quvchilarni t
a’
limga jalb
etish imkoniyatiga t
o‘
sqinlik qilgan. Madrasa hujralari ulamolar va ularning yaqinlariga
mulk sifatida berilgan b
o‘
lib,
o‘
qish niyatida kelgan talabalar hujralarni egasidan olishga
majbur b
o‘
lganlar. Kichik madrasalarda talabalar pul t
o‘
lamay ham hujrada turishi
mumkin edi. Ammo bunda talaba hujra egasiga shogirt tushib uning ishlariga yordam
berishi kerak b
o‘
lgan. Katta madrasalarda pul orqali
istiqomat garovi
(pul evaziga
hujraning talabaga uning vaqf mabla
g‘
ini olish uchun hujra egasi tomonidan berilishi.)
qilingan. Natijada madrasa hujralari xususiy mulk sifatida boylar q
o‘
lida t
o‘
plana borgan.
Kamba
g‘
al talabalar hujralardan va vaqf pullaridan foydalana olmas edilar.
T
a’
lim imkoniyatlari k
o‘
pincha m
a’
lum ijtimoiy tabaqalar, xususan, amaldorlar va
diniy oilalar uchun berilgan edi. K
o‘
plab kishilar, ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli past
b
o‘
lgan aholining yuqori t
a’
lim olish imkoniyati cheklangan edi. Bu esa ijtimoiy
tengsizliklarni davom ettirgan. Moddiy jihatdan imkoniyati cheklanganlar asosan
an’
anaviy maktablarda
o‘
qib, shu bilan t
a’
limni tugatar edilar. B
a’
zilari madrasada
o‘
qishga muvaffaq b
o‘
lsalarda moddiy qiyinchiliklar tufayli tashlab ketishga majbur
b
o‘
lardilar.
Tarixchi Sadriddin Ayniy
o‘
zining esdaliklarida Amir Shohmurodning madrasa
hujralarini t
a’
mirlash t
o‘g‘
risidagi farmoni haqida t
o‘
xtalib
o‘
tib quyidagilarni yozadi:
“Har bir talaba madrasa
hujralaridan birini
o‘
z xarji va mehnati bilan obod qilib, unga
kirib
o‘
tirsa, hujra u talabaniki b
o‘
ladi va qachonki talaba hujrani tark etmoqchi b
o‘
lsa,
hujrani tuzatishga sarf qilgan mabla
g‘
larini boshqa bir talabadan olib, hujrani uning
nomiga
o‘
tkazishi mumkin. Bu tadbir yaxshi natija berib, Buxoro va Samarqand
madrasalarining hujralari ikki-uch yilda obod b
o‘
lib, bir qancha yillar madrasa
hujralarining talabadan talabaga
o‘
tishi, tuzatishga sarf b
o‘
lgan haqiqiy mabla
g‘
ning
“oldi
-
sotdi”si bo‘
lar va talaba b
o‘lmagan kishi, bunday turar joyga yaqinlashmas edi”,
–
deb yozadi. Bu tadbir orqali bevosita madrasalarning doimiy t
a’
mirda b
o‘
lishini va talab
darajasida b
o‘
lishini va t
a’
lim olishga kelgan talabalarning yashash joyi bilan
t
a’
minlangan. Lekin keyinchalik madrasa hujralari oldi sotdi vositasiga aylangan.
Uchinchidan,
K
o‘
pgina amirlik madrasalarida kutubxonalar,
o‘
quv q
o‘
llanmalari
kabi tegishli jihozlar va resurslar yoq edi. Amirlik madrasalarida uchraydigan yana bir
kamchiliklardan biri ushbu muassasalarda kutubxonalarda kitoblarning yetishmasligi
edi. Buxoroda yigirmaga yaqin kutubxona b
o‘
lgan. Ammo kitob bosishning qimmatligi,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
465
q
o‘
lyozmalar faqat ilmga chanqoq kam sonli insonlar tomonidan talab qilinishi
kitoblarning kamayishiga olib kelgan. Kutubxonalar va kitoblar uchun ajratilgan vaqf
pullari boshqa maqsadlarda ishlatib yuborilgan. Amirlik hududida ruslar va b
a’
zi
yevropaliklarning kelishi natijasida noyob q
o‘
lyozmalar yo sotib yuborilgan yoki sov
g‘
a
sifatida berilgan. Jadid marifatparvari A.Fitrat ham kitoblarning yetishmasligi va k
o‘
p
sonli kitoblar ulamolar tomonidan
o‘
zlashtirib olinganini
o‘
z asarida keltirib
o‘
tgan.
To‘rtinchidan,
o‘qitish usulining eskirganligi ham madrasa taraqqiyotini ortga
surishga sabab bo‘ldi. Ko‘pgina madrasalarda qo‘llanilgan pedagogik yondashuvlar
ko‘pincha an’anaviy ta’limga asoslangan bo‘lib, bilimlarni tanqidiy tahlil qilish yoki amalda
qo‘llashdan ko‘ra yod olishga qaratilgan edi. Bu usul talabalarda mustaqil fikrlash va
ijodkorlikni rag‘batlantirmadi. Buxo
ro madrasalarida talabalar 18
–
20 yil davomida juda
ko‘plab diniy
-falsafiy, diniy-
huquqiy yo‘nalishdagi kitoblarni, qo‘llanmalarni, sharhlarni va
ularga qayta yozilgan sharhlarni o‘rganib chiqishga majbur edilar. Madrasa talabasi albatta,
bu kitoblarning ha
mmasini mukammal o‘zlashtira olmagan, asosan, ulardan kerakli joylarini
yod olish, ayrim qismlarini sharhlab berish bilan chegaralangan. Madrasadagi oliy ta’limning
butun qiyinchiligi va mashaqqati ham ana shunda edi. Arab tilini mukammal o‘zlashtirish,
kitoblarga yo
zilgan sharhni o‘rganish ko‘p vaqtni olardi. Tadqiqotchi D.H.
Ziyaeva
ta’kidlaganidek, “Iqtidorli talabalarni mustasno qilganda, aksariyat talabalar uchun ancha
murakkab bo‘lgan, faqatgina dars jarayonida qo‘llanilgan, kundalik muloqotda iste’
molda
bo‘lmagan arab tilida ta’lim olish o‘quv jarayonini murakkablashtirgan”.
Beshinchidan,
Madrasalar t
a’
lim tizimining
o‘
zgartirilishi va yangilik kiritilishiga
doimiy qarshiliklar uchrab turar edi.
O‘
zgarishlarni
an’
anaviy qadriyatlar va diniy
hokimiyatga tahdid deb hisoblagan jamiyat ichidagi konservativ (ijtimoiy va madaniy
hayotda anʼana va vorislik gʻoyasiga tayanuvchi xilma
-
xil gʻoyaviy siyosiy va madaniy
oqimlar majmui) elementlar t
a’
lim islohotlariga jiddiy qarshilik k
o‘
rsatganlar. Bu
qarshilik zamonaviy t
a’
lim amaliyoti va
o‘
quv dasturlarini joriy etishga t
o‘
sqinlik qildi.
Masalan, Buxoro madrasalarida tahsil olgan tataristonlik ulamo Abu Nasr Kursaviy
Buxoro ta’lim tizimini isloh qilishga oid o‘z dasturini ishlab chiqib, madrasa dars jadvalidan
“Aqoid” va “Kalom”ni olib tashlash kerakligi va islom dinini faqat Quroni karim orqali
o‘rganish zarurligini uqtirgan. Ammo bu fikr Buxoro ulamolarining noroziligiga sabab
bo‘ldi.
Chunki ular islom dinini to‘liq o‘rganish uchun diniy kitobning barchasini o‘qish shart deb
hisoblashgan. 1807-yil Buxoroga kelgan Kursaviy bu masalada
an’anaviy diniy ta’lim
tarafdori bo‘lgan ulamolar bilan tortishib qolgan. 1808
-yil aprelda Kursaviyning diniy
qarashlariga ulamolarning munosabatini oydinlashtirish maqsadida majlis chaqirilgan va
unda Amir Haydar (1800
–1826)ning o‘zi ishtirok etgan. Majlisda ulamolar va muftilar
Kursaviy g‘oyalarini qo‘llab
-quvvatlamaganlar. Faqat majli
s a’zolaridan Tursunbaqo ibn
Abdurahim al-
Bulg‘oriy Kursaviy g‘oyalariga qo‘shilgan. Majlis yakunida musulmonlar 7 yoki
8 diniy kitobni o‘qib o‘rganmasa, dindan qaytgan kishi hisoblanib, o‘lim jazosiga hukm
qilinishi haqida fatvo berilgan. Abu Nasr Kursavi
yning o‘zi hibsga olingan. Shayx Niyozqul
amirdan shogirdini qamoqdan chiqarishni so‘rab murojaat qilgan. Tez orada Kursaviy ozod
qilingan va shahardan chiqib ketgan.
Shаhоbiddin Mаrjоniу 1843–
1845-
уillаrdа Sаmаrqаnddаgi Shеrdоr mаdrаsаsidа
tаhsil оlgаn vа dаrs bеrgаn. 1845
-
уildа Mаrjоniу Buxоrоgа qауtgаn vа Mir Аrаb
mаdrаsаsigа о‘qishgа kirgаn. Uzоq уillik mаdrаsа tаlimidаn sо‘ng, Shаhоbiddin Mаrjоniу
Buxоrо mаdrаsаlаridаgi оliу tаlimning zаmоn tаlаblаrigа jаvоb bеrmау qоlgаnligini
осhiqdаn
-
осhiq tаnqid qilgаn vа Dоmlа Fоzil, Mо‘
minx
о‘jа Vоbkаndiу, mullа Xudоуbеrdi
Bоуsuniуlаr bilаn birgаlikdа mаdrаsаlаrni islоh qilish dаsturini ishlаb сhiqqаn.
Undа quуidаgi mаsаlаlаr аsоsiу qilib qо‘уilgаn:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
466
1.
Qurоni kаrimdаgi hаr qаndау diniу mаsаlаgа kishilаr о‘zlаri tushungаn hоldа
еrkin fikr уuritsinlаr. Birоvning birоvgа kо‘
r-k
о‘rоnа еrgаshishi qаtiуаn mаn qilinsin.
2.
Mаdrаsаlаrdа о‘qitilаdigаn hоshiуа vа shаrh kаbi quruq mаzmungа еgа bо‘lgаn
vа mаdrаsа о‘quvсhilаri uсhun fоуdаsiz bо‘lgаn hаmdа ulаrning 8
-
10 уil vаqtini bеkоrgа
оluvсhi fаnlаr dаrs jаdvаllаridаn оlib tаshlаnsin.
3.
Mаdrаsаlаrdа Qurоni kаrim, hаdis, ulаrning tаrjimаlаri vа islоm tаrixi kаbi
fаnlаr о‘
tilsin.
4.
Аrifmеtikа, tаrix, jо‘g‘rоfiуа, tаbоbаt, hаndаsа, mаntiq, fаlsаfа vа bоshqа
dunуоviу fаnlаrni о‘tishgа qаrshilik kо‘rsаtilmаsin.
5.
Musulmоnсhilikni Muhаmmаd pауg‘аmbаr dаvridаgi islоm mаdаniуаtigа qауtаrish.
Bu dаstur ko‘pchilik ulamolar nоrоziligigа sаbаb bо‘lgаn vа Shаhоbiddin
Mаrjоniу hаmdа uning shеriklаri tаqib оstigа оlingаn. Nаtijаdа Mаrjоniу Buxоrоdаn
сhiqib kеtishgа mаjbur bо‘lgаn. Dоmlа Fоzil, Mо‘
minx
о‘jа mullа Xudоуbеrdilаr еsа qо‘lgа
оlinib, 75 dаrrа urilgаn vа mudаrrislikdаn сhеtlаshtirilgаn.
Amirlik madrasalarida tizimni
isloh qilish uchun harakatlar b
o‘
ldi. Ammo bularning hech biri amalga oshmadi.
Oltinchidan,
Buxoro amirligining t
a’
lim tizimiga hukmdorlar va amaldorlarning
siyosiy t
a’
siri kuchli edi. T
a’
lim tizimi k
o‘
pincha siyosiy hokimiyat bilan
o‘
zaro bo
g‘
liq edi,
bu esa yanada muvozanatli t
a’
lim yondashuvi hisobiga muayyan mafkuralarni tar
g‘
ib
qilishga olib kelishi mumkin edi. Hukmdorlarning t
a’
limga oid k
o‘
p qarorlari aholi
savodxonligini oshirish uchun emas, balki diniy ulamolarning k
o‘
nglini olish va ular
oldida mavqeini mustahkamlash uchun chiqarilgan. Bunday qarorlar natijasida k
o‘
plab
madrasalar qurilgan, vaqf yerlari ularning ixtiyoriga berilgan. Ammo hukmron
mafkuraning t
a’
siri t
a’
lim sifatining pasayishiga olib kelgan. Hukmdorlar va beklar
tomonidan tayinlangan mudarris, mutavalli va t
a’
limga oid shaxslar moddiy manfaat va
yaxshi k
o‘
rinish uchun t
a’
limni ikkinchi darajaga tushurib q
o‘
ygan. Madrasada
mudarrislik qilivchi shaxslarning qozi tomonidan tayinlanishi ham b
a’
zan pora asosida
b
o‘
lganligini Fitrat
o‘
z asarida aytib
o‘tgan. “Ya’
ni kimki k
o‘
proq xushomad qilsa, har kuni
uch marotaba ularning huzurlariga borib ruku, t
a’
zim balki sajda qilishni joyiga q
o‘
ysa,
qozi uning nomini daftarga yozib ularning nomiga ikki uch kunda yorliq keladi va u
kishining baxti chopsa yo mudarris yoki muftiy b
o‘ladi”.
Yettinchidan,
Amirlik madrasalarida qizlar uchun t
a’
lim olish imkoniyatlari
cheklangan edi. Madrasa t
a’
limiga asosan
o‘g‘
il bolalar jalb etilgan. Bu nomutanosiblik
amirlikdagi ayollarning bilim olishi, jamiyat hayotidagi ishtiroki va hukumatdagi
o‘
rnini
cheklab q
o‘
ygan edi. Ayollarning yuqori darajadagi t
a’
lim olmasligining sababi esa
ularning uy ishlari va nasl qoldirish uchun yoshi
o‘
tib qolmasligi edi. Shu sabablar bilan
amirlikdagi xotin-qizlar madrasa t
a’
limiga jalb etilmagan. T
a’
lim tizimini isloh qilishga
uringan tatar marifatpari Shahobiddin Marjoniyning
o‘
quv dasturida ayollar ham t
a’
lim
olishi belgilab q
o‘
yilgan edi. Ammo ushbu dastur muvaffaqiyatsizlikka uchragach,
ayollarning t
a’
lim olishi cheklanganicha qolib ketdi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, madrasalar Buxoro amirligining madaniy, m
a’
rifiy va
ijtimoiy manzarasini shakllantirishda muhim rol
o‘
ynagan. Jamiyat taraqqiyoti
darajasidan kelib chiqib, madrasalar
o‘
sha vaqtda davlatning hukmron siyosatiga va
islom t
a’
limotiga xizmat qilgan.
Buxoro amirligi madrasalarida ilm olishda uning boy
an’
analari mavjud b
o‘
lsada,
t
a’
lim tizimidagi kamchiliklar XIX
–
XX asrda
o‘
zgarib borayotgan jamiyat ehtiyojlarini
qondira oladigan keng qamrovli t
a’
limning yetishmasligiga sabab b
o‘
ldi. Shuning uchun
t
a’
lim tizimi
o‘
zgarishlarga muhtoj edi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
467
Amirlik madrasalarining taraqqiyotdan orqada qolishiga eng asosiy sabab
aholining t
a’
limga keng qamrovli jalb etilmaganligi b
o‘
ldi. Aynan shu tufayli aholi orasida
t
a’
lim olish uchun talab pasayib ketdi. T
a’
lim olish istagida b
o‘
lgan kam sonli aholi esa
moddiy qiyinchiliklar sabab muammolarga duch keldi.
Dunyo taraqqiy etgani sari amirlikda t
a’
limga b
o‘
lgan ahamiyatning pasayishi
madrasalardagi t
a’
lim jarayoniga salbiy t
a’
sir k
o‘
rsatdi, bu esa beriladigan t
a’
lim va
modernizatsiya qilinayotgan jamiyatda zarur k
o‘
nikmalar
o‘
rtasidagi uzilishga olib keldi.
Tizimni
o‘
zgartirishga b
o‘
lgan urinishlar yetarlicha b
o‘
ldi. Ammo bu
o‘
zgarishlar
asosan hukumat tomonidan q
o‘
llab quvvatlanmadi. Oz qismi t
a’
limga jalb etilgan
mahalliy aholi esa bu tizimdagi b
o‘
lishi mumkin b
o‘
lgan
o‘
zgarishlarni yo tushunmadi
yoki
e’
tiborsiz qoldirdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
А.Фитрат. Танланган асарлар 1
-
жилд. Тошкент., Маьнавият., 2000.,51б.
2.
С.Айний. Асарлар. 8 томлик
1-
том. Тошкент : Ўз ССР Давлат бадиий
адабиёт нашриёти, 1963.188
-
б
3.
The Grove Encyclopedia of Islamic Art and ArchitecturBloom, Jonathan M.; Blair,
Sheila S.: Oxford University Press, 2009.
4.
Файзулла Хўжаев Бухоро инқилобининг тарихига оид материаллар.
Тўплам. Тошкент.:Фан, 1997 йил.
–
Б.67.
5.
Айний С. сдаликлар.// Асарлар. 8 томлик 2
-
том. Тошкент : Ўз ССР Давлат
бадиий адабиёт нашриёти, 1965.
6.
Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов
в произведениях их историков.
, 2004.
С. 107
.
7.
Асророва Л. Бухоро мадрасалари тарихидан: Ахмадхон ибн Исмоилхон
мероси Т.: «Hilol
-
Nashr» 2017.
–
14б
8.
Аҳмад Дониш
.
Истории мангитской династии.
–
Перевод, предисловие и
примечание
Н.
A
.Наджафовой
,
Душанбе: Дониш, 1967.
-
С. 37.
9.
Муҳаммад Али Балжувоний
.
Тарихи нофеий (Фойдали тарих). Тожик
тилидан таржима, сўз боши ва изоҳлар муаллифлари Ш.Воҳидов ва З.Чориев.
–
Тошкент: Академия, 2001. –
122 б.
10.
Бобожонова Ф. Бухоро амирлигида таълим тизими (XIX аср охири –
XX аср
бошлари). Тошкент: Адиб, 2014.
11.
Бобожонова Ф. Бухорода мактаб ва мадраса таьлими тарихидан
(XIX ac
р
охири
XX
аср бошлари) монография .
T
ошкент. “Наврўз” 2022.
–
44
.б
12.
Вохидов Ш., Чориев З. Садри Зия и его библиотека (Из истории книги и
книжной культуры в
Бухаре в начале ХХ века). –
Ташкент: Янги аср авлоди, 2008. –
С.352.
13.
Жуманазар А. Бухоро таълим тизими тарихи. Тошкент.: Академнашр.
2017. -
592 б.
14.
Зияева Д. ХIХ аср охири
–
ХХ аср бошида Туркистонда анъанавий таълим
тизими муаммолари –
Б.10.
15.
Ziyaeva D.Kh. The role of traditional education in the cultural life of Turkestan:
problems and reforms (Second half of 19 -beginning of 20 century). International journal
on integrated Education. Issue VI. 2019. P.247
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
468
16.
Зорина Ю.П. Медресе в регионах дореволюционной России как
профессиональные учебные заведения. // Историческая и социально
-
образовательная мысль. 2014. № 3 (25).
-
С. 113.
17.
Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (
XVI-
середина
XIX
вв.)
Москва.,1958.
-
245с.
18.
Идиятуллина Г. Развитие татарской общественной и богословский
мысли в XVIII в. –
Минбар
С. 36.
19.
Khalid A. The politics of Muslim cultural reforms: Jadidism in Central Asia.
–
Berkeley, 1998.
–
335 p.
20.
Климович Л. И. Ислам в царской России: Очерки. М.: ГАИЗ, 1936. 408 с.
21.
Муҳамедов Т. Савод тарихига оид ҳужжат.// Жаҳон адабиёти. №1. 2019.
-48. B
22.
Ражабов Қ. Амир Ҳайдар ёхуд Амири саййид [Тўртинчи мақола]
//“Бухоро мавжлари”, 2006. № 2. –
Б. 40
-42.
23.
Ражабов Қ. Амир Шоҳмурод ёхуд “амири маъсум” [Учинчи мақола]
//“Бухоро мавжлари”, 2006. № 1. –
Б. 36
-38.
24.
Ражабов Қ. Бухоро амирлигидаги ижтимоий
-
маданий ҳаёт// Ўзбекистон
тарихи (1860
-
1917 йиллар). Масъул муҳаррир ва лойиҳа раҳбари: Зияева Д.Х. –
Тошкент: Фан ва технология, 2014. –
Б. 708
-722.
25.
Ражабов Қ. Маржоний // Ўзбекистон Миллий нциклопедияси.
–
Тошкент
:
ЎзМ давлат илмий нашриёти, 2003. –
Б. 467.
26.
Ремпель Л.И. Далекое и близкое. Страницы жизни быта, строительного
дела, ремесла и искусства Старой Бухары
:
Бухарские записи.
–Ташкент:
–
Изд.
литературы и искусства,
1981.
–
301
с.
27.
Шарафиддин Махдум Садри Зиё.
Зикри
асоми
мадорис
дохили
Бухорои
шариф. ШҚМ. №2193
-
35. Форс тилида.
28.
Темиров Ф. Садриддин Айнийнинг Бухородаги жадидчилик ҳаракатида
тутган ўрни ва ижтимоий фаолияти. Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
автореферати. Тошкент, 2020.
29.
Фитрат А. Ҳинд
сайёҳининг қиссаси. «Шарқ юлдузи» журнали 1991 йил,
8-
сон
–
Б. 13.
30.
Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. Санкт
-
Петербург, 1843. –
С. 206.
31.
Шагавиев Д.А. Роль Шигабутдина Марджани в развитии татарской
богословской мысли XIX века.
-
Казань 2010
,- C.89.
32.
Шамсутдинов Р., Расулов Б. Туркистон мактаб ва мадрасалари тарихи
(XIX
аср охири –
XX аср бошлари). Андижон, 1995.
33.
www.wikipedia.uz
