Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of conceptual perspectives on the evolution of
political modernization theory
Furkat ANORBOEV
1
Senate of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
The article examines conceptual approaches to the concept
of political modernization, the role of political institutions in
this process, their impact on the development of public
administration and the formation of active citizens, as well as
the political analysis of social changes in society and their social,
political, and spiritual significance from a scientific perspective.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
modernization,
politics,
political consciousness,
political level,
political,
social,
political institutions,
modern society,
political thinking,
idea,
harmony.
Siyosiy modernizatsiya tushunchasining rivojlanishiga
doir konseptual qarashlar tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
modernizatsiya,
siyosat,
siyosiy ong,
siyosiy saviya,
siyosiy,
ijtimoiy,
siyosiy institutlar,
zamonaviy jamiyat,
siyosiy tafakkur,
g‘oya,
mutanosiblik.
Maqolada siyosiy modernizatsiya tushunchasiga xos
konseptual qarashlari, bunda siyosiy institutlarning o‘rni, uning
jamiyatda davlat boshqaruvini rivojlantirish barobarida faol
fuqarolarni shakllantirishga ta’siri, jamiyatdagi ijtimoiy
o‘zgarishlarning siyosiy tahlili hamda uning ijtimoiy, siyosiy,
ma’naviy ahamiyati ilmiy jihatdan yoritilgan.
1
Independent Researcher, Senior staff member, Senate of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
438
Анализ концептуальных взглядов на развитие
понятия политической модернизации
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модернизация,
политика,
политическое сознание,
политический уровень,
политический,
социальный,
политические институты,
современное общество,
политическое мышление,
идея,
гармония.
В статье рассмотрены концептуальные подходы к
понятию политической модернизации, роль политических
институтов в этом процессе, их влияние на развитие
государственного управления и формирование активных
граждан, а также политический анализ социальных
изменений в обществе и их социальное, политическое и
духовное значение с научной точки зрения.
Siyosiy tizimning barqarorligi har qanday davlat boshqaruvining asosiy
mezonlaridan biri hisoblanadi. Unga ta
’sir etuvchi omillardan biri siyosiy modernizatsiya
hisoblanadi. Siyosiy fanlarda ushbu tushuncha muhim kategoriya hisoblanadi.
Siyosiy modernizatsiya de
ganda noan’anaviy siyosiy tizimning jamiyatdagi
o‘zgarishlarga muvaffaqiyatli moslashishi sifatida ta’riflash mumkin. Bunda hokimiyatni
ratsionalizatsiya qilish, yangi siyosiy funksiyalarni differensiallashtirish hamda bu
funksiyalarni bajarish uchun ixtisoslashgan tuzilmalarni ishlab chiqish va ommaviy
ishtirok etish kiradi.
Shuningdek, zamonaviy bo‘lmagan siyosiy tizimning post
-
an’anaviy zamonaviy
siyosiy tuzumga chuqur o‘zgarishini ham ko‘rsatishi mumkin. Siyosiy modernizatsiya
davlat boshqaruvi, fuqarolik jamiyati, demokratiya va inson huquqlari sohalaridagi
o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonning asosiy maqsadi davlat tizimini samarali,
adolatli va barqaror qilishdir.
Bunday jarayonlarning o‘rganilishi, ayniqsa, XX va XXI asrda o‘zgargan siyosiy real
jarayonlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Siyosiy
modernizatsiya
o‘zgarishlari bir qator omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularga ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va
texnologik rivojlanish, shuningdek, xalqaro siyosiy jarayonlarga ta’sir qiluvchi omillar
kiradi.
Har bir mamlakatning siyosiy tizimi o‘zining tarixiy rivojlanish yo‘li, ijtimoiy
strukturasi va madaniy xususiyatlariga qarab farq qiladi, shuning uchun siyosiy
modernizatsiya jarayoni har bir davlatda alohida amalga oshiriladi. Bugungi kunda
siyosiy modernizatsiya jarayoni, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosiy
islohotlar va yangi institutlar yaratishni talab qiladi.
Bunda ko‘pincha demokratik tuzumlarni rivojlantirish, korrupsiyaga qarshi
kurashish, inson huquqlari va fuqarolik erkinliklarini ta’minlash kabi muhim
elementlarni o‘z ichiga oladi.
Siyosiy modernizatsiya jarayonining muvaffaqiyati va
samaradorligi ko‘plab omillarga, jumladan, xalqaro siyosat, iqtisodiy barqarorlik va
ijtimoiy barqarorlikka bog‘liq.
Bu jarayon V.
Starostin tomonidan qayd etib o‘tilgan bo‘lib, unga ko‘ra,
modernizatsi
yaning maqsadi va ma’nosi faqat iqtisodiy o‘sishdan emas, balki texnologik
madaniyat, boshqaruv madaniyati, siyosiy va ijtimoiy madaniyatlarni o‘z ichiga oluvchi
ijtimoiy madaniyat taraqqiyotining ma’lum darajasiga erishishdan iboratdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
439
Shu o‘rinda, siyosiy modernizatsiya jarayonidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish,
ularning qanday qilib davlat boshqaruvini, fuqarolik jamiyatini va ijtimoiy tuzilmalarni
o‘zgartirishga olib kelganini o‘rganish zarur. Bunda davlatlar o‘rtasidagi farqlar, ularning
siyosiy tizi
mlari, tarixiy yo‘llarini va xalqning modernizatsiya jarayoniga bo‘lgan
qarashlarini inobatga olish muhim sanaladi. Siyosiy modernizatsiya jarayonining tahlili
orqali uning muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz amalga oshirilgan holatlarini,
shuningdek, bu j
arayonlarning davlat va jamiyat uchun qanchalik samarali bo‘lishi
mumkinligini aniqlashga erishish mumkin. Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, demokratiya va
siyosiy islohotlar sohasida, jamiyatda kuchli fuqarolik idorasini shakllantirish va siyosiy
institutlarning
ishonchliligini ta’minlashga qaratilgan muhim ahamiyatga ega.
Siyosiy modernizatsiya jarayoni jamiyatning siyosiy tuzilmalari, institutlari va
amaliyotlarida sezilarli o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Chunki u yanada murakkab va
o‘zaro bog‘langan dunyo talablariga moslashib boradi. Bu o‘zgarishlar odatda iqtisodiy
rivojlanish, ijtimoiy o‘zgarishlar, madaniy siljishlar va texnologik taraqqiyot kuchlari
bilan ta’minlanadi.
Siyosiy modernizatsiya ko‘pincha demokratik boshqaruvga o‘tish bilan bog‘liq
bo‘lsa
-da,
turli sharoitlarda turli yo‘llarni bosib o‘tishi mumkin bo‘lgan ko‘p qirrali va
chiziqli bo‘lmagan jarayon hisoblandi. Siyosiy modernizatsiyaning asosiy omillari
iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarda yotadi. Iqtisodiy rivojlanish, xususan, sanoatlashtirish
,
urbanizatsiya va o‘rta sinfning o‘sishi an’anaviy siyosiy tuzilmalarga tez
-tez qarshilik
ko‘rsatadigan yangi ijtimoiy dinamikani keltirib chiqaradi. Jamiyatlar sanoatlashgani sari,
e’tibor ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotning tobora murakkablashib bo
rayotganini
boshqarish uchun yanada uyushgan va samarali boshqaruv tizimlariga bo‘lgan ehtiyojga
qaratiladi.
Bular zamonaviy iqtisodiyot talablariga javob bera oladigan vakillik
demokratiyalari, siyosiy partiyalar kabi siyosiy institutlarning rivojlanishiga olib keladi.
Masalan, ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda shahar markazlarining o‘sishi va
ta’limning kengayishi ko‘proq siyosiy ishtirok va vakillik talabini keltirib chiqaradi.
Ushbu jarayonga qo‘shilish talabi ko‘pincha ilgari siyosiy jarayondan ch
etlashtirilgan
guruhlardan, masalan, ishchilar harakati, qishloq aholisi yoki etnik ozchiliklardan kelib
chiqadi. Iqtisodiyot modernizatsiya qilinar ekan, bu guruhlar boshqaruvda ko‘proq so‘zni
egallashga intiladi. Bu esa tez-tez islohotlarga, jumladan, saylov huquqlarini
kengaytirishga, konstitutsiyaviy o‘zgarishlarga va yanada inklyuziv institutlarni
rivojlantirishga olib keladi.
Siyosiy modernizatsiya bo‘yicha ilmiy olimlarning yondashuvlariga to‘xtaladigan
bo‘lsak, bu jarayonlar doimo ularning diqqat markazida bo‘lgan. Jumladan, Maks
Veberning jamiyatni ratsionalizatsiya qilish bo‘yicha ishi iqtisodiy o‘zgarishlar va siyosiy
modernizatsiya o‘rtasidagi munosabatni tushunishda muhim ahamiyatga ega.
Veberning ta’kidlashicha, kapitalizmning yuksalis
hi va byurokratik institutlarning
kengayishi siyosiy tizimlarni modernizatsiya qilishda markaziy rol o‘ynagan. Uning
fikricha, jamiyatlar sanoatlashgan sari hokimiyatning an’anaviy shakllari (monarxiya yoki
patrimonial boshqaruv kabi) borgan sari oqilona-huquqiy boshqaruv tizimlari bilan
almashtiriladi.
Devid Xeld global siyosiy o‘zgarishlar kontekstida Veber va Marks nazariyalarini
kengaytirib, iqtisodiy globallashuvning siyosiy tizimlarga ta’sirini ta’kidladi.
U rivojlanayotgan mamlakatlardagi siyosiy modernizatsiyani xalqaro iqtisodiy kuchlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
440
milliy siyosiy taraqqiyotga ta’sir qiladigan global kapitalizm doirasida tushunish
kerakligini ta’kidladi. Bundan tashqari siyosiy modernizatsiya jarayonida
madaniy
siljishlar va g‘oyalarning tarqalishi yaqqol ko‘z
ga tashlanishi mumkin.
Jamiyatlar modernizatsiya qilinar ekan, shaxs huquqlari, demokratiya va tenglik
kabi yangi qadriyatlar e’tiborni tortadi. Bu qadriyatlar ko‘pincha ijtimoiylashuv
jarayonida paydo bo‘ladi. Bu yerda fuqarolar ko‘pincha ta’lim, ommaviy
axborot
vositalari yoki global aloqalar orqali yangi g‘oyalarga duch keladilar. Ushbu g‘oyalarning
tarqalishi siyosiy islohotlar talablarini rag‘batlantirishi mumkin. Eski boshqaruv tizimlari
eskirgan yoki aholi ehtiyojlariga javob bermaydigan bo‘lsa, sek
in-
astalik bilan o‘z o‘rnini
yo‘qotib boradi.
Shu bilan birga, madaniy siljishlar siyosiy qonuniylikni qayta baholashga olib
kelishi mumkin. Masalan, an’anaviy monarxiyalar yoki avtoritar rejimlar hokimiyatni
yo‘qotishi mumkin, chunki yangi avlodlar demokratiya va inson huquqlari g‘oyalarini
qabul qilishga odatlanadilar. Demokratik g‘oyalarning internet va ijtimoiy media kabi
global tarmoqlar orqali tarqalishi ham chekka ovozlarni safarbar qilish va hukumatdan
o‘zgarishlar talab qilish imkonini berib, siyo
siy modernizatsiya jarayonini tezlashtiradi.
Ushbu madaniy-
mafkuraviy siljishlarni rag‘batlantirishda fuqarolik jamiyati,
jumladan, nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT), ommaviy harakatlar va faollarning o‘rni
alohida ahamiyat kasb etishi mumkin bo‘ladi
.
Gabriyel Almond va Verbaning fuqarolik madaniyati (1963) asari siyosiy
modernizatsiya nazariyasidagi muhim tadqiqotdir.
Ular siyosiy madaniyat barqaror demokratik tizimlar rivojlanishining asosiy omili
ekanligini ta
’kidladilar.
Bunda fuqarolarning faolligi, siyosiy ishtiroki va demokratik
institutlarni shakllantirishda siyosiy qadriyatlarning o
‘rni muhim
hisoblanadi.
Shuningdek, ular an
’anaviy jamiyatlardan zamonaviy demokratiyaga o‘tish, demokratik
institutlarga bo‘lgan ishonchni oshirish kabi
siyosiy munosabat va xatti-harakatlarning
o‘zgarishini o‘z ichiga oladi, deb taklif qilishdi.
Aleksis de Tokvilning “Amerikada demokratiya” asari (1835)
ham siyosiy
modernizatsiyada madaniy omillarning rolini ifoda etadi. Uning ta’kidlashicha, AQShdagi
dem
okratiya Amerika jamiyatining o‘ziga xos madaniy xususiyatlari, jumladan, tenglik va
shaxsiy erkinlikka sodiqlik bilan shakllangan. Uning tahlili madaniyat, ijtimoiy me’yorlar
va qadriyatlar siyosiy tizimlar faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi va siyosi
y
modernizatsiya demokratik me’yorlarga madaniy siljishni talab qilishini ko‘rsatdi.
Samuel Xantingtonning “Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi” (1996) asaridagi tezisi siyosiy
modernizatsiya umumbashariy naqshga amal qiladi, degan g‘oyaga qarshi chiqadi.
Buning
o‘rniga u turli sivilizatsiyalar (masalan, G‘arb, Islom, Konfutsiy) o‘ziga xos siyosiy
madaniyatlarga ega ekanligini va madaniy qadriyatlar siyosiy modernizatsiya sur’ati va
turiga sezilarli darajada ta’sir qilishini ta’kidlaydi. Xantington G‘arb uslubida
gi
demokratiyaning tarqalishi kafolatlanmaganligini va madaniy omillar ko‘pincha turli
mintaqalarda turli xil siyosiy natijalarga olib kelishini taklif qildi.
Siyosiy modernizatsiyaning markaziy xususiyatidan yana biri siyosiy tuzilmalarni
institutsionallashtirishdir. Bu siyosiy tizimlarning yanada uyushgan, rasmiylashtirilgan
va bashorat qilish mumkin bo‘lgan jarayonini anglatadi. Modernizatsiyaning dastlabki
bosqichlarida siyosiy tizimlar ko‘pincha beqarorlikni namoyon qiladi yoki siyosiy
hokimiyat yagon
a rahbar va kichik elita qo‘lida to‘plangan shaxsiy boshqaruvi bilan
tavsiflanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
441
Vaqt o‘tishi bilan siyosiy tizim kamolotga yetgan sari siyosiy amaliyotlar
institutsionallashib, hisobdorlik, oshkoralik va muntazam siyosiy ishtirok etish
mexanizmlarini yaratadi. Masalan, siyosiy partiyalar, saylov tizimlari va vakillik
institutlarining rivojlanishi siyosiy modernizatsiyaning asosiy bosqichi hisoblanadi.
Ushbu institutlar boshqaruvi turli manfaatlar o‘rtasida muvofiqlashtirishni talab
qiladigan zamonaviy jamiyatning tobora murakkab talablarini boshqarish uchun
mo‘ljallangan.
Mustaqil sud hokimiyati, erkin matbuot va hisobdor byurokratiyaning o‘rnatilishi
hokimiyatning taqsimlanishi va rahbarlarning jamoatchilik oldida mas’uliyatini
ta’minlas
h orqali siyosiy tizimni yanada mustahkamlaydi. Biroq, institutsionalizatsiya
jarayoni qiyinchiliklardan xoli emas. Ko‘p hollarda yangi siyosiy institutlar zaif bo‘lishi
mumkin, ayniqsa, avtoritarizm yoki ziddiyatdan o‘tayotgan mamlakatlarda bu alohida
ahamiyat kasb etadi.
Institutsional zaifliklar, korrupsiya va hokimiyat ustidan samarali tekshiruvlarning
yo‘qligi siyosiy tizimlarning barqarorligi va qonuniyligini buzishi mumkin. Bu esa siyosiy
orqaga qaytishga yoki demokratik va avtokratik elementlarni birlashtirgan gibrid
rejimlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Samuel Xantingtonning siyosiy tartib bo‘yicha
ishida “O‘zgaruvchan jamiyatlarda siyosiy tartib” (1968) modernizatsiya jarayonida
siyosiy institutlarning muhimligini ta’kidlanadi.
Uning ta’kidl
ashicha, jamiyatlarni modernizatsiya qilishda siyosiy barqarorlikni
saqlash uchun institutsionalizatsiya zarur. Siyosiy institutlarning institutsionalizatsiyasiz
modernizatsiya beqarorlikka yoki siyosiy tizimlarning qulashiga olib kelishi mumkin.
Xantington siyosiy hokimiyatning samarali amalga oshirilishi va nazorat qilinishini
ta’minlash uchun kuchli institutlar (masalan, siyosiy partiyalar, huquqiy tizimlar)
yaratish muhimligini ta’kidladi.
Yana bir siyosatshunos olim Mansur Olsonning jamoaviy harakatlar mantiqi va
institutsional samaradorlik nazariyasi siyosiy modernizatsiyada institutlarning
ahamiyatini tushunishga yordam beradi. Uning ta’kidlashicha, modernizatsiya
qilinayotgan jamiyatlarda kuchli institutlar jamoaviy harakat muammolarini yengishda
yo
rdam beradi hamda shaxslar va guruhlarning jamoat manfaati yo‘lidagi xatti
-
harakatlarini muvofiqlashtiradi. Olsonning fikricha, zaif yoki parchalangan institutlar
siyosiy taraqqiyot va iqtisodiy taraqqiyotga to‘sqinlik qiladi.
Duglas Nort yetakchi iqtisodchi va siyosatshunos, iqtisodiy va siyosiy
modernizatsiyada institutlarning muhimligini ta’kidlaydi. Institutions, Institutional
Change and Esonomis Performanse (1990) asarida u insonlar o‘zaro munosabatlarini
tuzuvchi rasmiy va norasmiy qoidalar sifatida belgilangan institutlar siyosiy va iqtisodiy
ishtirokchilarni rag‘batlantirishni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini
ta’kidlaydi. Uzoq muddatli siyosiy barqarorlik va barqaror iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab
-
quvvatlash uchun samarali institutlar zarur.
Xulosa qilib aytganda, siyosiy modernizatsiyaning eng muhim jihatlaridan biri
–
bu kengroq demokratlashtirish sari harakatdir. Jamiyatlar modernizatsiya qilinar ekan,
ko‘pincha saylov huquqini kengaytirish, siyosiy huquqlarni himoya qilish hamd
a erkin va
adolatli saylovlarni o‘tkazish imkonini beruvchi tizimlarni yaratishni o‘z ichiga olgan
siyosiy ishtirokka talab ortib boradi. Avtoritar yoki monarxiya tuzumlaridan demokratik
boshqaruvga o‘tish odatda bosqichma
-
bosqich jarayon bo‘lib, siyosiy e
lita, ijtimoiy
harakatlar va fuqarolik jamiyati guruhlarini islohotlar o‘tkazishga undaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
442
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://www.sciencedirect.com/topics/computer-science/political-
modernization
2.
https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/o-zbekistonda-siyosiy-
modernizatsiya-jarayonlari-moxiyati-mazmuni-va-xususiyatlari
3.
Max Weber; Hans Heinrich Gerth; Bryan S. Turner. From Max Weber: essays in
sociology (англ.). –
Psychology Press, 1991.
–
P. 1
4.
The Cambridge University List of Members up to 31 December 1991, Cambridge
University Press, 1991, p. 610
5.
https://www.researchgate.net/publication/374493062_Analyzes_related_to_th
e_formation_of_political_culture
6.
https://www.civisbook.ru/files/File/Tokville_Democracy_1.pdf
7.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Samuel_P._Huntington
8.
Хантингтон С. Третья волна. Демократизация в конце XX века. –
М.:
РОССПЭН, 2003.С.45
9.
Манcур Олсон. Власть
и процветание. Перерастая коммунистические и
капиталистические диктатуры = Power and Prosperity: Outgrowing Communist and
Capitalist Dictatorships.
–
М.: Новое издательство, 2012. –
212 p
10.
https://www.researchgate.net/publication/228179880_Institutions_Institutio
nal_Change_and_Economic_Performance
