Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
History of the development of the cybercrime prevention
system
Abdurassul KHIKMATOV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the historical development of the
cybercrime control system. It highlights the emergence of
cybercrime, its transnational nature, and the necessity of
combating it through international cooperation. The article also
notes that with the advancement of information technologies,
new forms of crimes are on the rise, including attacks targeting
economic, political, ideological, and socio-psychological
objectives.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Cybercrime,
cybersecurity,
information technologies,
cyberattacks,
computer crimes,
transnational crime,
internet fraud,
information protection,
e-commerce,
digital security.
Кибержиноятчиликка қарши курашиш тизимининг
ривожланиш тарихи
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Кибержиноятчилик,
киберхавфсизлик,
ахборот технологиялари,
киберҳужум,
компьютер жиноятлари,
трансчегаравий
жиноятчилик,
интернет фирибгарлиги,
ахборот ҳимояси,
электрон тижорат,
рақамли хавфсизлик.
Бу мақола кибержиноятчиликка қарши курашиш
тизимининг ривожланиш тарихини таҳлил қилади.
Унда кибержиноятчиликнинг пайдо бўлиши, унинг
трансчегаравий хусусиятлари ва халқаро ҳамкорлик
орқали унга қарши курашиш зарурлиги таъкидланган.
Шунингдек, ахборот технологияларининг ривожланиши
билан жиноятларнинг янги шакллари, шу жумладан
иқтисодий, сиёсий, мафкуравий ва ижтимоий
-
психологик
мақсадларга қаратилган ҳужумлар ортиб бораётгани қайд
этилган.
1
Master degree student, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. E-mail: hikmatov94@inbox.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
544
История развития системы борьбы с киберпреступностью
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Киберпреступность,
кибербезопасность,
информационные
технологии,
кибератаки,
компьютерные
преступления,
транснациональная
преступность,
интернет
-
мошенничество,
защита информации,
электронная торговля,
цифровая безопасность.
В данной статье анализируется
историческое развитие
системы борьбы с киберпреступностью. Рассматриваются
возникновение киберпреступности, её трансграничный
характер
и
необходимость
международного
сотрудничества в противодействии ей. Также отмечается,
что с развитием информационных технологий растёт
число новых форм преступлений, в том числе
направленных
на
экономические,
политические,
идеологические и социально
-
психологические цели.
Жиноятчиликнинг олдини олиш ва жиноий одил судлов муаммоларига
бағишланган БМТнинг 2005 йил апрелда бўлиб ўтган XI Конгрессида компьютер
воситаларидан фойдаланиб содир этилган жиноятларга алоҳида эътибор
қаратилди: ушбу масала кун тартибига қўйилди ҳамда трансчегаравий уюшган
жиноятчиликка қарши кураш чоралари самарадорлигини ошириш муаммоси
доирасида муҳокама этилди. Ушбу конгрессда кибержиноятчиликнинг ўзига хос
хусусиятлари ва унга қарши курашда комплекс ёндашув ишлаб чиқиш зарурлиги,
шунингдек БМТ аъзо
-
давлатлари жиноят қонунчилигини зудлик билан янгилаш
зарурлиги зикр этилди. БМТ ушбу конгресси натижаси сифатида қабул қилинган
Бангкок декларациясида ҳам кибержиноятчиликка қарши курашда миллий
чоралар ва халқаро ҳамкорликни ривожлантириш масаласининг алоҳида эътироф
этилганлиги ушбу муаммонинг нақадар долзарблигидан далолат беради.
Айтиш жоизки, бугун ахборот технологиялари иқтисодий ва ижтимоий
ҳаётнинг
барча жабҳаларига жорий қилиниши кундалик ҳаётимизни ўзгартириб,
янгидан
-
янги хизмат турларининг пайдо бўлишига сабаб бўлмоқда. Аммо дунё
бўйлаб ахборот технологияларининг жадал суръатда ривожланиши “давлат
чегараси” тушунчасининг йўқолиши, янги “кибермайдон”, “кибержиноят” ва
“киберхавфсизлик” атамаларининг вужудга келишига сабаб бўлди.
Ҳозирги
кунда дунёда рақамли технологияларнинг тарқалиши, яқинлашув
ва компьютер тармоқларининг давом этаётган глобаллашуви натижасида дунёда
катта ўзгаришлар юз берди. Янги ахборот технологияларини тезкорлик билан
тарқатиш уларни жиноий мақсадларда ишлатиш, миллий ва халқаро
миқёсда
ҳуқуқий муаммоларни кучайтириш билан бирга амалга оширилади. Шуни
таъкидлаш керакки, ХХ асрнинг 80
-
йилларида ва 90
-
йилларнинг бошларида
компьютер технологиясидан фойдаланиш билан боғлиқ жиноятларнинг улуши
паст бўлган. Бироқ компьютер тармоқларидан фойда олиш ёки ўйин
-
кулги,
болалар порнографиясини тарқатиш, компьютер ва ахборот тизимларини йўқ
қилиш
таҳдидлари билан ўғирлик, ўғирлик ёки фирибгарлик учун компьютер
тармоқларидан фойдаланиш компьютер жинояти
умумий шаклларига
айланди. Охирги воқеалар компьютер тармоқларидан фойдаланган жиноятлар
транснационалга айланганлигини кўрсатди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
545
Дунёда савдо соҳаси Интернет орқали фаол ривожланмоқда. Ҳукуматлар
ушбу соҳани тартибга солиш усулларини ишлаб чиқиш учун жиддий саъй
-
ҳаракат
қилмоқда. Электрон тижорат учун анъанавий бозор операцияларини тартибга
солиш принциплари кўпинча ҳамма ерда ҳам мос келмайди. Худди шу тарзда реал
дунёда муваффақиятли қўлланиладиган ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолияти ва
стратегиялари виртуал дунёни ҳам тўлиқ қамраб олмаган. Мисол учун, Нью
-
Йоркдаги онлайн қиморхона
Антигуада ўрнатилган компьютерлардан
фойдаланади. Интернет нафақат “анъанавий” жиноятларга, балки тақиқланган
қимор
ўйинларини ҳам осонлаштирмайди, балки янги жиноят шаклларини ҳам
ишлаб чиқаради. Янги технологиялар анъанавий жиноятлар учун ҳам
қўлланилади. Кўпгина одамлар Интернет ва электрон почта орқали тақдим
қилинган
олд тўловларни амалга оширишда фирибгарлик операциялари қурбони
бўлдилар.
Кибержиноятлар кўпроқ иқтисодий мақсадлар учун содир қилинган.
Масалан, пулни ўғирлаш ва махфий ахборот шаклида иқтисодий зарар етказиши
мумкин. Бошқа мақсадлар орасида сиёсий –
давлат ва сиёсий институтларга зарар
етказиш, ҳокимият муносабатларига ва ҳокимиятга бўлган ишончни
сусайтиришга қаратилган. Мақсадларнинг учинчи тури –
мафкуравий: Интернет
фойдаланувчилари қаторига, масалан, радикал террорист ва миллатчилик
гуруҳларини жалб қилиш учун ғоялар ва мафкураларни тарқатиш. Ва ниҳоят биз
тўртинчи турдаги мақсадларни ижтимоий
-
психологик, масалан, фуқароларга
руҳий ва психологик зарар етказадиган тарзда тасниф қиламиз.
Кибержиноят ахборот соҳасида миллий хавфсизликка жиддий таҳдид
ҳисобланади
.
“Symantec security” халқаро ташкилотнинг маълумотига кўра, дунёда ҳар
секундига 12 киши киберҳужумга учраши, ҳар йили тахминан 556 млн.
кибержиноятлар содир этилиши ва бунинг натижасида 100 млрд. АҚШ доллари
миқдорида зарар етказилиши кўрcатилган.
Бугун кибержиноятлар бизнесдаги рақобатни синдириш воситаси ёки
муайян компанияларнинг ахборот технологиялари инфратузилмасига ҳужум
қилиш
натижасида рақобатчини кучсизлантириш, компанияларнинг иш услуби,
даромади ва бошқа қимматли маълумотларини аниқлашда, жосуслик мақсадида
ҳам
амалга оширилаётганлиги кузатилмоқда.
Жаҳон ахборот ресурсларининг геометрик ўсиши, юқори ахборот тизимлари
ва технологияларининг жадал ривожланиши муносабати билан, замонавий
ахборотлашган жамиятда глобал тармоқларнинг улкан афзалликларидан
фойдаланиш баробарида улардаги ахборот ресурсларини ҳимоя қилиш бўйича
ўзига хос муаммоларни ҳам ечишга тўғри келмоқда. Шу боисдан ҳам ахборотнинг
махфийлиги ва бутунлигини таъминлаш билан боғлиқ бўлган барча ишларни
амалга ошириш учун самарали воситаларни яратиш ва қўллаш бугунги куннинг
муҳим масалаларидан бирига айланган.
Сўнгги
йилларда
оммавий
ахборот
воситаларида
“кибержиноят”
тушунчасига борган сайин кўпроқ дуч келаётган бўлсак
-
да, ушбу тушунчага
синоним сифатида мамлакатимизда “компьютер жиноятлари” ёки “ахборот
технологиялари соҳасидаги жиноятлар” тушунчалари қўлланилади. Аммо
аксарият муаллифлар “кибержиноят” тушунчасини “компьютер жиноятлари”
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
546
тушунчасидан фарқ қилишини, ушбу тушунча ахборотлаштириш соҳасидаги барча
жиноятларни қамраб олишини, шу орқали “компьютер жиноятлари”га нисбатан
кенгроқ тушунча эканлигини таъкидлашган.
“Cyber” сўзи ахборот технологиялари, Интернет тармоғи
ва виртуал
реалликни ўзида акс эттирган мураккаб тушунча сифатида таърифланади. Бошқа
манбаларда “cyber” сўзига “компьютердан фойдаланиш ёки компьютерга, энг
муҳими Интернет тармоғига алоқадор” тушунча сифатида таъриф берилади.
Бундан кўринадики, кибержиноят компьютердан фойдаланиш ёки компьютер,
глобал тармоқ орқали содир қилинадиган жиноятдир.
Кибержиноят тушунчасига 2001 йилги Европа Кенгашининг Кибержиноят
ҳақидаги конвенциясида таъриф берилади. Унда кибержиноятга кибермуҳитда
содир этиладиган жиноят сифатида таъриф берилади. Кибержиноятчилик –
бу
компьютер тизими, тармоғи, шунингдек компьютер тизими, тармоғига
уланадиган бошқа воситалар орқали ёки уларнинг ёрдамида ҳамда компьютер
тизими, тармоғи ёки компьютер ахборотига қарши кибермуҳитда содир этилган
жиноятлар мажмуидир.
И.В.
Романов ва Э.Л.
Кочкинанинг қайд этишича, кибержиноятчилик –
Интернет тармоғига кириш мумкин бўлган ҳар қандай восита орқали давлатга ёки
жисмоний ва юридик шахсларга иқтисодий, сиёсий, маънавий, маданий ва бошқа
шаклда зарар етказиш мақсадида ижтимоий девинат ҳаракат ёки ҳаракатсизлик
ҳисобланади.
БМТ жиноятчилик бўйича қўмитасининг ушбу жиноятларни терроризм ва
гиёҳвандлик жиноятлари билан бир ўринда қўйиши, уларнинг бехатар ҳамда
даромадли эканлиги уларни янада хавфли тус олишини таъкидлайди. Дарҳақиқат,
компьютер ва ахборот технологияларисиз тасаввур этиб бўлмайдиган замонавий
жамият учун компьютер жиноятчилигига қарши кураш бирламчи вазифалардан
бирига айланди. А.С.
Белоусов ҳақли равишда ижтимоий сўровлар, суд
материаллари
ва олимлар кузатувлари дунё ҳамжамияти ушбу соҳада
жиддий муаммога дуч келаётганлигини ва ривожланган мамлакатларда
кибержиноятчилик минглаб ҳуқуқбузарликлар билан, унинг иқтисодий зарари эса
миллиардлаб АҚШ доллари билан ўлчанаётганлигини таъкидлайди.
Шунингдек, қонунчилик ва давлат тизимида компьютер жиноятчилигига
қарши курашнинг мукаммал механизми мавжуд эмаслиги вазиятни янада
мушкуллаштиради. Компьютер ахборот тизимларининг жамият ҳаётидаги ўрни,
улардан фойдаланиш ва қайта ишлаш кўламининг ошиб бораётганлиги, Интернет
глобал тармоғи фойдаланувчилари сони ортиб бораётганлиги, бу борада давлат
бошқарув органлари фаолиятига ҳам компьютер тармоқ ва тизимларининг жадал
кириб келаётганлигини инобатга олиб, ушбу тизимларни ва ахборотларни жиноий
тажовузлардан ҳимоя қилишдек долзарб муаммо юзага келади.
Компьютер технологиялари соҳасидаги жиноятлар –
жиноят ҳуқуқида
компьютер
ахборотлари,
ахборот
ресурслари,
ахборот
системаси
ва
технологияларини тайёрлаш, фойдаланиш ва тарқатиш хавфсизлиги соҳасидаги
жиноят қонунчилигига тажовуз қилувчи жиноят гуруҳларидан бири ҳисобланади.
Компьютер жиноятчилиги –
бу фақатгина ўзгалар мулкини талон
-
торож
қилишгина
бўлиб қолмай, электрон вирусларни тарқатиш ва бошқа жиноий
ҳаракатларни ҳам қамраб олади. МДҲ давлатлари миқёсида олиб қарайдиган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
547
бўлсак, бугунги кунда шахсий компьютерга эга бўлган оддий фойдаланувчиларга
ҳам сир эмаски, зарарли дастурлар сўнгги йилларда оддий аҳволга айланиб қолди.
Мутахассислар томонидан 2008 йилдан бошлаб уларнинг ҳажми ўн баровар
ошиши башорат қилинганлиги эса аҳволни нақадар ёмонлашаётганлигидан
далолат беради. Биргина Россия Федерациясида ҳар ойда иккитадан ўнтагача янги
вируслар ҳаракатга туширилади. Бугунги кунда дунёда беш мингга яқин турфа
вируслар мавжуд бўлиб, уларнинг яратилишида Собиқ Иттифоқ таркибидаги
давлатлар улуши улкан. 2000 йилда компьютер вирусларини тадқиқ этиш,
вируслар 10 миллиард доллар атрофида зарар етказганлигини аниқлаш имконини
берди. 2000 йил 8 июнда BBCда World News Love вирусидан 45 миллион
компьютерлар зарар кўрганлиги ҳамда улар орасида Пентагон, МҚБ ва
Британия
ҳукумати ҳам бўлганлиги қайд этилган. Ушбу вирусдан кўрилган зарар 8,75
миллиард долларни ташкил этади.
Биринчи марта компьютер жиноятлари таърифи Даллас шаҳридаги
адвокатларнинг Америка Ассосациясининг 1979 йилги конференциясида
келтирилган: компьютердан, ҳисоблаш тизимиидан ёки компьютер тармоғидан
сохта баҳона ва ёлғон ваъдалар орқали ёки ўзининг бошқа шахс сифатида
кўрсатиб пул, мулк ёки хизматларга эга бўлиш учун фойдаланиш ёки
фойдаланишга уриниш; компьютернинг ҳисоблаш тизимини компьютер
тармоғини ёки уларда таркиб топган математик таъминот тизими дастурларини
ёки маълумотларни ўзгартириш, зарар етказиш, бузиш ёхуд ўғирлаш мақсадига
рухсат берилмаган ҳаракатларни қасддан содир этиш.
Ҳозирги
вақтга келиб компьютер ҳуқуқбузарликларининг бу таркиби
сезирарли даражада кенгайиб ҳамма ерда ҳуқуқий расмийлаштирилмаган қуйидаги
жиноятларни ўз ичига олади: компьютердан, компьютер тизимларидан уларни
амалга ошириши учун тактик ёки жиноий ҳаракатларнинг тузиб чиқилиши
ниятида қонунга хилоф равишда фойдаланиш; ғараз мақсадларда электрон
ҳисоблаш тармоқларида ёки ахборот кўринишларига рухсатсиз кириш; тизимли ва
амалий дастурий таъминотни ўғирлаш; ахборотларнинг рухсатсиз кўчирилиш,
ўзгартилиши ёки йўқотилиши; компьютер жосуслиги ва компьютер ахборотларини
ундан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахсларга узатиш; компьютер
ахборотларини
қалбакилаштириш
ва
сохталаштириш;
ахборот
-
ҳисоблаш
тизимларида ва тармоқларида компьютер вирусларини тарқатиш ва уларни ишлаб
чиқариш; маълумотлар банки ва базасидан маълумотларни ўғирлаш ёки рухсатсиз
кўчириш; оғир оқибатларга олиб келадиган ва ресурслар йўқотишга сабаб
бўладиган, ахборот
-
ҳисоблаш тармоқларини ва дастурий таъминотни яратишни
ишлаб чиқишда масъулиятсиз, эҳтиётсизлик қилиш; ахборот ҳисоблаш
тизимларига ва телекоммуникация тармоқларига зарар етказадиган механик,
электрон, электромагнит ва таъсирнинг бошқа кўринишлари.
Ушбу жиноятчиликнинг мунтазам ошиб бориши сабабларидан бири жиноят
натижасида қўлга киритиладиган пул миқдори ҳисобланади: айни вақтда банкни
ўмаришдан келган зарар ўртача 19 минг АҚШ долларини ташкил этса, компьютер
жиноятчилиги келтирган зарар эса ўртача 560 минг АҚШ долларини ташкил
этади. Компьютер жиноятчилиги натижасида қўлга тушиш имконияти банкни
ўмаришдан кўра анча камроқ бўлиб, ҳаттоки қўлга тушганда ҳам узоқ муддат
озодликдан маҳрум этилиши даргумон. Компьютер жиноятчилигидан ўртача
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
548
атиги бир фоизи очилиши ҳам сўзимизни тасдиқлайди. В.А.
Номоконов
ҳам
компьютер ва ахборот соҳасидаги жиноятчилик шиддат билан
ривожланаётганлигини таъкидлаб,
Россия Федерациясида 2003 йилда бундай
ҳуқуқбузарликлар етти ярим мингдан зиёд содир этилганлигини ҳамда бу
кўрсаткич
2002 йилга нисбатан икки маротаба кўпроқ эканлигини, бошқа
мамлакатлардаги вазият ҳам худди шундай эканлигини қайд этади. Келтирилган
маълумотлар компьютер жиноятчилигининг ҳам миқдор ва ҳам сифат жиҳатидан
шиддат билан ўсаётганлигини ҳамда шунга монанд равишда ушбу жиноятларга
қарши
курашда қонунчилик базасини муқим такомиллаштириб бориш
зарурлигини кўрсатади.
Ахборот хавфсизлиги базасини
яратиш ҳар қандай давлат учун ижтимоий
-
иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий соҳа ривожланишида ахборотни муҳофаза қилиш
бўйича талабни қаноатлантирувчи зарурий чора ҳисобланади. Ғарб давлатларида,
айниқса, сўнгги йилларда шиддат билан кўпаяётган “ахборот” жиноятчилигига
қарши кураш масаласига алоҳида эътибор берилмоқда. Буларнинг барчаси
Ғарб
давлатларини ахборотни муҳофаза қилиш қонунчилиги масаласи бўйича
жиддий шуғулланишга ундади десак янглишмаймиз. Хусусан, АҚШ мисолида олиб
кўрадиган бўлсак, ушбу соҳадаги илк қонунчилик ҳужжати 1906 йилда қабул
қилинган
бўлса, бугунги кунга келиб ахборотни муҳофаза қилиш, ахборотни
ошкор қилганлик ва компьютер жиноятчилиги учун жавобгарлик бўйича 500 дан
зиёд қонунчилик ҳужжатлари мавжуд.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
БМТ Конгресси материаллари –
Жиноятчиликнинг олдини олиш ва
жиноий одил судлов
муаммоларига бағишланган XI Конгресс, Бангкок, 2005 йил
апрель.
2.
Европа Кенгашининг Кибержиноят ҳақидаги конвенцияси –
Будапешт,
2001 йил.
3.
Symantec Security таҳлиллари –
Жаҳон киберхавфсизлик таҳлили, Symantec
International, 2022.
4.
И.В. Романов, Э.Л. Кочкин
–
Кибержиноятчилик ва унинг ижтимоий хавфи,
Москва, 2019.
5.
А.С. Белоусов –
Киберхавфсизлик ва жиноятчиликка қарши кураш
муаммолари, Санкт
-
Петербург, 2021.
6.
Узбекистон Республикаси Жиноят Кодекси –
Ахборот технологиялари
соҳасидаги жиноятлар бўйича моддалар.
7.
ЮНЕСКО ахборот хавфсизлиги ҳисоботи –
Халқаро киберҳимоя
тадбирлари таҳлили, 2023.
8.
Касперский Лабораторияси –
Киберҳужумлар ва интернет таҳдидлар
таҳлили, Москва, 2023.
9.
Дунё банки ҳисоботи –
Рақамли иқтисодиёт ва киберхавфсизлик таҳлили,
2022.
10.
Ахборот хавфсизлиги бўйича халқаро ташкилотлар маълумотлари –
ISO
27001, NIST, ITU ҳисоботлари.
