Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations for improving the categorical
structure of youth employment organization
Azim KHOLMAKHMATOV
1
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article focuses on the analysis of research related to the
categorical structure of the organization of youth work and
issues of its improvement. Also, it reveals ways to solve these
issues based on the views of practitioners and theorists in local
and public administration, sociology, social work, and
pedagogy. In this sense, youth is used differently in different
fields depending on its concept, content, and size, which in turn
poses significant communication and research challenges.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
youth work,
youth policy,
demographic group,
schoolchild,
high school student,
college student,
university students,
entrepreneurs,
military personnel,
unemployed,
individual characteristics,
biological characteristics
and psychological
characteristics.
Yoshlar ishini tashkil etishning kategorial tuzilmasini
takomillashtirishning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yoshlar ishi,
yoshlar siyosati,
demografik guruh,
maktab
o‘quvchisi,
litsey
o‘quvchisi,
kollej
o‘quvchisi,
OTM talabalari,
Mazkur maqolada yoshlar ishini tashkil etishning kategorial
tuzilmasi va uni takomillashtirish masalalari bilan
bog‘liq
tadqiqotlar tahliliga
e’tibor
qaratilib, ushbu masalalarning
yechimlari mahalliy va davlat boshqaruvi, sotsiologiya, ijtimoiy
ish, pedagogika sohasidagi amaliyotchi va nazariyotchi
mutaxassislarning qarashlari asosida ochib beriladi. Shu
1
Independent Researcher, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek.
E-mail: great-king@inbox.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
165
tadbirkorlar,
harbiy xizmatchilar,
ishsizlar,
spetsifik xususiyatlar,
biologik xususiyatlar va
psixologik xususiyatlar.
ma’noda,
yoshlar tushunchasi, mazmuni va hajmiga
ko‘ra,
turli
sohalarda turlicha
qo‘llanilib,
bu esa
o‘z
navbatida jiddiy
kommunikativ va tadqiqotchilik muammolarini yuzaga
keltirishi
ko‘rsatib
o‘tildi.
Теоретические
основы
совершенствования
категориальной
структуры
организации
молодежной
занятости
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
работа
с
молодежью,
молодежная
политика,
демографическая
группа,
школьники,
учащиеся
лицеев,
учащиеся
колледжей,
студенты
вузов,
предприниматели,
военнослужащие,
безработные,
специфические
особенности,
биологические
характеристики
и
психологические
особенности.
В
данной
статье
основное
внимание
уделяется
анализу
исследований,
связанных
с
категориальной
структурой
организации
молодежной
работы
и
вопросами
её
совершенствования.
Также
рассматриваются
пути
решения
обозначенных
проблем
с
опорой
на
взгляды
практиков
и
теоретиков
в
области
местного
и
государственного
управления,
социологии,
социальной
работы
и
педагогики.
Отмечается,
что
в
зависимости
от
концепции,
содержания
и
масштаба,
молодежь
рассматривается
и
используется
по
-
разному
в
различных
сферах.
Это,
в
свою
очередь,
порождает
серьёзные
коммуникативные
и
исследовательские
затруднения.
KIRISH
Ko‘plab huquqiy hamda davlat va jamiyat boshqaruvi sohasiga oid hujjatlar,
shuningdek, turli publitsistik, tadqiqot ishlarida yoshlar tushunchasi bilan bir qatorda
yoshlar sohasi tushunchasiga ham tez-tez murojaat qilinadi. Kundalik muloqotda mazkur
tushunchadan keng foydalanilishiga muloqot ishtirokchilari ayni tushuncha borasidagi
fikrlarni o‘zaro bemalol tushunishlariga qaramasdan uning kategoriya sifatidagi
iste’molini tahlil etishga zarurat mavjud.
Yoshlarning
quyi yosh chegaralarini ko‘rish imkoni yuzaga keladi. Agar yoshlarda
ularning xatti-harakatlari uchun javobgarlikni yengillashtiruvchi vositachilar (ular uchun
javob beruvchi ota-
onalar, pedagogik strukturalar) mavjud bo‘lmagan holatda yosh deb
qaralsa, de
mak yosh ko‘rsatkichining quyi chegarasi shaxsga rasmiy
-huquqiy javobgarlik
yuklanadigan payt bilan bog‘liq bo‘lishi lozim. Soddaroq qilib aytganda qilmishlari uchun
faqatgina o‘zi javob berishi talab qilinadigan yosh ko‘rsatkichi yoshlikni belgilovchi quy
i
chegarasi bo‘la oladi. O‘zbekistonda mazkur yosh 14 yosh qilib belgilangan bo‘lib, u hech
qanday maxsus nazariy tadqiqotlarsiz ham yuqoridagi mezonlarga mos keladi.
Mazkur so‘z birikmasining mantiqiy boshlang‘ich asosi soha tushunchasi
hisoblanadi. Bu atama esa ijtimoiy-
siyosiy fanlarda to‘laqonli bir ma’noli ta’riflangan deb
bo‘lmaydi. U iqtisodiy, sanoat, ta’lim, ilmiy va boshqa yo‘nalishlardagi tushunchalar bilan
birikma hosil qilgan holda keng qo‘llaniladi. Ularning har birida jamiyatning ichki
yaxli
tlikka ega bo‘lgan boshqalaridan alohida chegaralari bilan ajralib turuvchi qismi
nazarda tutiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
166
T
ushunchaning turli yo‘nalishdagi ma’nolari qiyosan o‘rganilsa, ulardagi mazmun
aniq ko‘zga tashlanadi. Ammo yoshlar bilan bog‘liq yo‘nalishlarda soha tush
unchasini
aniq tasavvur hosil qilish uchun, uning nazariy chegaralarini aniqlash lozim.
MAVZU BO‘YICHA ADABIYOTLAR SHARHI
Yoshlar ishini tashkil etishning kategorial tuzilmasini takomillashtirish
masalalarini ustuvor yo‘nalish sifatida
tahlillarni amalga oshirgan olimlar qatoriga
O. Nasriddinova, N.
Jo‘rayev, F.
Muxammedjanova, T. Alimardonov, Q. Quranboev,
S. Abdunazarov, N.
Turg‘unova, D.
Kattaxanova, F. Ravshanov, M. Yuldashev, kabi taniqli
olimlarning izlanishlari va ilmiy ishlarini kiritish mumkin. Shuningdek, mazkur sohadagi
ilmiy-
nazariy qarashlar bir qator xorijiy olimlarning ishlarida ham o‘z aksini topgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqot olib borish davomida obyektivlik, tarixiylik, qiyosiy-tarixiy, tuzilmaviy,
tuzilmaviy-funks
ional, tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, hujjatlarni o‘rganish,
ma’lumotni qayta ishlash guruhlash kabi usullardan foydalanildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Har qanday jamiyat sohasining yadrosida unga mos ijtimoiy institut turadi.
Ijtimoiy institut o‘zida ijtimoiy hayot turli subyektlarning o‘zaro aloqador faoliyatlaridan
iborat barqaror tuzilmani namoyon qiladi. Ijtimoiy hayotning bunday subyektlari sifatida
individlar, jamoat birlashmalari, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari kabilarni
kiritish m
umkin. Ijtimoiy hayot subyektlarini birgina yuqorida ko‘rsatib o‘tilganlar bilan
cheklab qo‘yish noo‘rin. Aniqrog‘i, subyektlar o‘zgarib turishi mumkin. Masalan,
subyektlikni tugatgan bir individ o‘rnini boshqasi egallaganidek, faoliyati barham topgan
tash
kilot o‘rniga yangisi tashkil etilishi mumkin. Subyektlarning almashinuviga
qaramasdan, tuzilmaning o‘zi ya’ni o‘zaro aloqador faoliyati saqlanib qolaveradi. Albatta,
tuzilma mutlaqo o‘zgarmas xususiyatga ega deb bo‘lmaydi, ammo u vorisiylik va
o‘z
-
o‘ziga
aynanlikni saqlab qoladi. Mazkur barqarorlik alohida subyektlarning turli
subyektlarning xulq-
atvor qoidalari va yo‘nalganligini belgilab beruvchi ijtimoiy
institutlarning o‘zaro aloqador qadriyatlar va me’yorlar tizimi orqali ta’minlanadi.
Ijtimoiy hayot
sohalari o‘zida tegishli qadriyatlar va me’yorlar tizimini qamrab oluvchi
turli subyektlarning tashkillashgan va o‘zaro aloqador faoliyatlarini anglatadi. Shunday
ekan, ijtimoiy institut nomoddiy qadriyatlar va me’yorlar tizimi bo‘lib ijtimoiy hayot
sohas
i esa ana shu qadriyatlarni ro‘yobga chiqarish uchun xizmat qiluvchi
harakatlanuvchan moddiy tizim degan xulosaga kelish mumkin.
Konkret ijtimoiy institut va unga muvofiq ijtimoiy hayot sohasi o‘rtasidagi
munosabat mantig‘i tarixiy genetik emas, aksincha,
funksional xarakter kasb etadi.
Ijtimoiy hayot sohalari va unga muvofiq ijtimoiy institutlar tabiiy-tarixiy taraqqiyot
mobaynida shakllanib boradi. Ammo, yoshlar sohasiga nisbatan qo‘llanilganda vaziyat
biroz boshqacha ko‘rinish kasb etadi. Yoshlar sohasi
tarixiy taraqqiyotning iqtisodiy,
ijtimoiy, siyosiy, ta’lim sohalari vujudga kelgandan ko‘ra, kishilar biror bir sohaning
shakllanishida ongli ravishda ishtirok etadigan bosqichida paydo bo‘ldi. Shunga ko‘ra,
yoshlar sohasining chegaralari insonning nisbatan ongli faoliyati orqali belgilangan.
Albatta, yoshlar sohasining nazariy asoslari o‘ta erkin konstruksiya mahsuli
ekanligini anglatmaydi. Loyihalarning real voqelikka nomuvofiq jihatlari uzoq muddat
amal qilmaydi yoki ularni amalga oshirishning imkoni d
eyarli mavjud bo‘lmaydi. Ammo
shunga qaramay turli variantlarni tanlash imkoniyati mavjud bo‘ladi. Bundan esa yoshlar
sohasining yadrosini tashkil etadigan qadriyatlar va me’yorlar tizimini nazariy aks
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
167
ettirish (refleksiyalash) yoki asoslash zarurati kelib chiqadi. Yoshlar bilan ishlash
tuzilmasini mazkur nazariy refleksiya va uning konkret jamiyat xususiyatlariga nisbati
asosida ishlab chiqish talab qilinadi.
Yoshlar sohasi qadriyatlari qatoriga yoshlarning subyektlik xususiyatini so‘zsiz
hurmat qilish, y
oshlar sohasiga ijtimoiy miqyosda e’tibor qaratish, bu sohada
professional faoliyat yurituvchi insonlarning yetarlicha yuqori ijtimoiy mavqeyiga
hurmat bilan qarash kabilarni kiritish mumkin. Sohaning eng muhim fundamental
me’yori sifatida yoshlar sohasida
boshqa subyektlar bilan o‘zaro hamkorlikda
professional faoliyat yurituvchi kishilarga yoshlarning murojaat qilishi me’yorini
keltirish mumkin. Mazkur me’yor vaqt o‘tishi bilan xuddi bolaning maktabda tahsil olishi
kabi odatiy holga aylanishi lozim. Yoshlar sohasida faoliyat yurituvchi subyektlar
qatoriga yoshlar bilan ishlashga ixtisoslashgan yoshlar, yoshlar tashkilotlari, davlat va
mahalliy hokimiyat organlari, yoshlar bilan ishlovchi kadrlar tayyorlaydigan ta’lim
muassasalari, yoshlar muammolari bilan
shug‘ullanuvchi jamoat tashkilotlari,
shuningdek, yoshlar bilan ishlovchi yoki shunga tayyor bo‘lgan har qanday boshqa
subyektlarni ham kiritish mumkin.
Yevropadagi yoshlar bilan bog‘liq masalalar, dasturlar va loyihalarni amalga
oshirish jarayonlarini umumlashtirish maqsadida mintaqada amal qiluvchi hujjatlarda
“yoshlar ishi” tushunchasi qo‘llaniladi.
Yoshlar ishi ma’nosida qo‘llanadigan “youth work” atamasini o‘zbek tiliga
to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjima qilish bir muncha murakkab.
Turli xil manbalar va huj
jatlar tahlili asosida xorijda qo‘llaniladigan yoshlar ishi
tushunchasi mazmunini quyidagicha ifodalash mumkin:
–
yoshlar masalalariga yo‘naltirilgan ijtimoiy ish;
–
yoshlar siyosatini umumiy darajada amalga oshirish;
–
inqirozli vaziyatlarda
ijtimoiy ko‘mak ko‘rsatish
;
–
yoshlarning aniq muammolarini hal qilishga yo‘naltirilgan xizmatlar faoliyati
.
Shuningdek, sohaga oid o‘quv qo‘llanmalar, ilmiy publististik materiallarda ham
“yoshlar ishi” tushunchasi keng qo‘llaniladi. Mazkur tushuncha yo
shlar bilan professional
ishlashni nazarda tutuvchi faoliyat turiga nisbatan qo‘llaniladi.
Buni “yoshlar ijtimoiy ishi”, “yoshlar ijtimoiy
-
pedagogik ishi”, “yoshlar tarbiya
ishi”, “psixokorreksiya ish”, “reabilitatsiya ishi” kabilarda ko‘rish mumkin.
Kasbiy xususiyatlari va mutaxassisligiga qarab har bir yosh yoshlar ishining
obyekti va subyekti bo‘lishi mumkin. Agar biror bir yosh kishi o‘z muammosini shaxsan
o‘zi hal qila olmasa, yoki mazkur vaziyatda unga nisbatan paternalistik yondashuv
qo‘llanilsa, u h
olda bunday shaxs professional faoliyatning (yoshlar ishining) obyekti
hisoblanadi. Professionallar bilan hamkorlikda o‘z muammolarini hal qila oladigan,
o‘zini
-
o‘zi rivojlantira oladigan o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqara oladigan yosh kishini
yoshlar ishining subyekti deyish mumkin.
Mamlakatimizda bu boradagi vazifalar muhimligi yoshlar qatlamining jamiyatda
boshqa qatlamlarga nisbatan ko‘pligini tashkil etishidadir. Shu sababdan yoshlarimizning
siyosiy ongi, madaniyati hamda demokratik qadriyatlarni u
stuvor bo‘lishi biz qurmoqchi
bo‘lgan jamiyatning tayanchi va ishonchi bo‘lib xizmat qiladi.
Yoshlar ishi mutaxassisning alohida yosh kishi bilan ishlashini nazarda tutuvchi
individual, yoshlarning katta guruhlariga qaratilgan yoki alohida xususiyatlariga ega
(masalan, psixokorreksion) yoshlar guruhi bilan ishlashga qaratilgan bo‘lishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
168
Shuningdek, mazkur faoliyat yoshlarning nisbatan katta guruhiga qaratilgan bo‘lishi ham
mumkin. Masalan, maktab, kollej va OTMlarda yo‘lga qo‘yilgan tarbiya masalalar
iga
yo‘naltirilgan yoshlar ishi.
Yoshlar ishi uni amalga oshiradigan muassasa, tashkilotlarning yo‘nalishi va
ixtisosliklariga ko‘ra ham farqlanadi. Masalan, tarbiya ishi, bo‘sh vaqt va madaniyat ishi,
kasbga yo‘naltiruvchi, profilaktika ishi, yashash joyiga ko‘ra yoshlar ishi, korxonalar
bo‘yicha yoshlar ishi va boshqalar.
Yoshlar ishining tashkilot, muassasalar faoliyat yo‘nalishlaridan mustaqil
ravishdagi tavsifi tizimlilik, izchillik, uni tashkil etish uchun zarur bo‘lgan sharoitning
yaratilganligi, kad
rlar bilan ta’minlanganlik kabilar bilan belgilanadi.
Yoshlar ishi yaxlit ijtimoiy hodisa bo‘lib, u o‘zida oila, yaqin atrof
-muhit, maktab,
an’anaviy va professional yoshlar ishi mutaxassislari tarbiyasini ko‘rgan tengdoshlar kabi
barcha ijtimoiy tarbiya va yoshlarni shakllantirish subyektlarini birlashtiradi.
Yoshlar ishi yoshlar bilan alohida-alohida ishlashni emas, balki tizimli tashkil
etilgan professional faoliyat turini anglatadi.
Aynan yoshlar bilan ishlashda harakatlarning o‘zaro aloqadorligi va fa
oliyatning
tizimlashganligi yoshlar ishining muhim tavsifi hisoblanadi. Yoshlar ishi tizim ya’ni
yaxlitlik hosil qilishi lozim. Ushbu yaxlitlik esa sohani tashkil etadi. Yoshlar ishi yoshlar
turmush sifatini yaxshilashga yo‘naltirilgan rejalashtirilgan ama
liy chora-tadbirlar
umumlashmasidir.
Yoshlar ishining quyidagi asosiy vazifalarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
1) yoshlarning intellektual ijodiy salohiyatini rivojlantirish uchun zaruriy
sharoitlar yaratish orqali ularning tashabbuslarini
qo‘llab
-quvvatlash va motivatsiyalash;
2)
yoshlarga noformal ta’lim yo‘nalishlari orqali hayot ko‘nikmalari, bilim,
kompetensiya olishlari uchun imkoniyatlar yaratish;
3)
yoshlarga bo‘sh vaqtdan unumli foydalanishi uchun qulay imkoniyat yaratish;
4) yoshlarni ularning ehtiyojlari va taraqqiyoti uchun zarur axborotlar bilan
ta’minlash.
Yoshlar ishi yoshlarga oid davlat siyosatining tegishli sohalariga muvofiq davlat
hokimiyati va o‘z
-
o‘zini boshqarish organlari, shuningdek, turli muassasalar, jumladan,
yoshlar tashkilotlari hamda yoshlar tashabbus guruhlari tomonidan amalga oshiriladi.
Yoshlar ishining bosh maqsadi yoshlarga ijtimoiy kompetentlik taqdim etishdan iborat.
Bir so‘z bilan aytganda yoshlar ishi yoshlarning individual xususiyatlari,
muammolari, ehtiyojlari va manfaatlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladigan
professional faoliyat sohasi hisoblanadi.
Yoshlar ishi sohasi o‘z ichiga yoshlarning joriy vaqt va joriy sharoitda dolzarb
bo‘lgan ehtiyojlarini qondiradigan, ularning
muammolarini hal qilib qiziqishlarini
rivojlantiradigan yosh kishilarni ham tashkilot va muassasalarni ham qamrab oladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Umuman olganda yoshlar, yoshlar sohasi va yoshlar ishi tushunchalari yoshlarga
oid davlat siyosatining tarkibiy elementlari sifatida metodologik asosi hamda kategorial
apparatini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tushunchalar nazariy
jihatdan yoshlar siyosatining obyekti, subyekti modellari kabilardan iborat kategorial
apparatini shakllantirib, yoshlar siyosati mohiyatini ochib berishga qaratilgan
metodologik yondashuvlar evolyutsiyasining tahliliga imkon ochsa, amaliy jihatdan
yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishning mexanizm va texnologiyalarini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
169
samarali qo‘llash imkonini beradi. Buning uchun
esa eng avvalo yoshlarga oid davlat
siyosatining konseptual-
metodologik asoslari o‘rganilib shu asosda muayyan mamlakat
(masalan, O‘zbekiston) hududidagi yoshlarga oid davlat siyosati elementlari
hisoblanuvchi yuqoridagi tushunchalarning (yoshlar, yoshlar sohasi, yoshlar ishi)
institutsianallashuv jarayonlari ko‘rib chiqilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
О‘zbеkistоn Rеspublikasi Prеzidеnti SHavkat Mirziyоyеv raisligida yоshlar
bandligini ta’minlash va bо‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil еtish
chоra
-tadbirlari
muhоkamasi yuzasidan vidеоsеlеktоr yig‘ilishidagi ma’ruzasi. 27.01.2021 yil.
https://prеsidеnt.uz/uz/lists/viеw/4105
2.
Mirziyоyеv Sh.M. Yangi О‘zbеkistоn stratеgiyasi. –
Tоshkеnt. “О‘zbеkistоn”,
2021.
–
464 b.
3.
O.Nasriddinova Huquqiy madaniyat-fuqarolik jamiyati shakllantirishda muhim
omil (talaba yoshlar misolida): Yurid.fan.nomz.dis.-Toshkent.: TDYuI 2009, B-21.
4.
N.Jo‘raev. Yangilanish konsepsiyasi: yaratilishi, evolyusiyasi va amaliyoti. –
T.:
Ma’naviyat, 2002. –
B. 43.
5.
F.Muxammedjanova Ax
borot globallashuvi va yoshlar ma’naviyati. //Yoshlarni
axborot-psixologik xurujlardan himoya qilish texnologiyalari:nazariya va amaliyot
Respublika ilmiy-amaliy konfrensiyasi materiallari. Toshkent, 2012.B
–
32.
6.
Социально
-
молодежная
работа:
международный
опыт:
учебно
-
методическое пособие. –
Москва, 2014. С
–
57.
7.
T.Alimardonov “Yoshlar ishonchi demokratiya tayanchi” “Turkiston”
gazetasining 2006 yil 4 apreldagi 1-soni
8.
Теория и практика воспитательных систем /отв. ред. Л. И. Новикова. –
Москва: Изд
-
во ИТП и
МИО РАО,
2013.
–
Кн. 1.С
–
143.
