Работа над речевой компетентностью и техникой коммуникации

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Developing speech competence and communication
techniques

Shakhnozakhon KHALIKOVA

1

Andijan State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2025
Received in revised form

28 February 2025

Accepted 20 March 2025

Available online

15 April 2025

His article presents ideas related to the issues of speech and

speech culture, as well as the development of communication

skills. Students' ability to speak in accordance with the
phonetic, grammatical, lexical, and stylistic norms of the Uzbek

literary language can serve as a foundation for their effective

communication.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp

97-101

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

communication aspect,
stylistic norm,

pronunciation norms,
speech competence,

correct pronunciation.

Nutqiy kompetentlik va muloqot texnikasi ustida ishlash

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

muloqot aspekti,

stilistik me’yor,

talaffuz normalari,

nutqiy kompetentlik,

to‘g‘ri talaffuz

.

Mazkur maqolada nutq va nutq madaniyati muammolari,

muloqot qilishni rivojlantirish masalalari bilan bog‘liq fikrlar
beriladi. O‘quvchilarning o‘zbek adabiy tilining

fonetik,

grammatik va leksik, stilistik me’yorlariga rioya qilgan holda

so‘zlash malakasiga ega bo‘lishi ularni samarali muloqot qila

olishlari uchun tayanch bo‘la oladi.

Работа над речевой компетентностью и техникой
коммуникации

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

коммуникативный аспект,
стилистическая норма,
произношение,

речевая компетентность,
правильное роизношение

.

В данной статье представлены идеи, связанные с

проблемами речи и речевой культуры, вопросами развития

общения. Умение студентов говорить в соответствии с
фонетическими,

грамматическими,

лексическими

и

стилистическими нормами узбекского литературного

языка может быть основой их умения эффективно

общаться.

1

PhD, Acting Associate Professor, Andijan State Pedagogical Institute. E-mail: xoliqovashahnoza86@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

98

Muloqot qilish, so‘z san’ati haqida o‘ylash, fikrlash azal

-azaldan buyon

xalqimizning diqqat e’tiborida bo‘lgan. Muloqot faqat insonlarga xos bo‘lgan jarayon

hisoblanib, kishilarda faoliyat davomida bir-

birlari bilan o‘zaro muloqotda bo‘lish ehtiyoji

tug‘iladi. O‘zaro muloqot esa, tabiiyki, kishilik jamiyati vujudga keli

shining asosiy unsuri

hisoblanadi.

Muloqot odamlar amalga oshiradigan faoliyatlar ichida yetakchi o‘rinni egallab, u

insondagi eng muhim ehtiyojni

–

jamiyatda yashash va o‘zini shaxs deb hisoblash bilan

bog‘liq ehtiyojini qondiradi. Bu ehtiyoj albatta nutq

orqali amalga oshadi. Shu bois inson

farzandi tug‘ilganida uning “tili chiqishi” go‘dak hayotidagi muhim hodisalardan sanaladi.

Agar vaqtida gapirishni boshlamasa, ota-onalar chuqur xavotirga tushishadi va darhol
shifokor tekshiruviga olib borishadi. Shuning uchun ham muloqotning har bir inson
uchun ahamiyati kattadir.

Ona tili o‘qitishda maktabning vazifasi o‘quvchilarni o‘zbek adabiy tilining

fonetik, grammatik va leksik, stilistik me’yorlariga rioya qilgan holda so‘zlash malakasiga

ega qilis

hdan iboratdir. Ularga orfoepik me’yorlarni singdirish ham shu ishning ajralmas

tarkibiy qismidir. Adabiy til me’yorlarini egallashda, orfografiya bilan bir qatorda, to‘g‘ri

talaffuz ham muhim ahamiyatga ega. Bu narsa bir masalaning ikki tomonidir. Adabiy til

talaffuz normalaridan chetlashish, o‘zaro fikr olishuvida, yozuv chalasavodligi bilan

tengdir.[1]

Nutqiy muloqot samarasidagi sifatni ta’minlovchi asosiy jihatlardan yana

biri albatta

–

bu to‘g‘ri talaffuzdir. Chunki inson har qancha go‘zal, kiyinishl

ari bashang,

qaddi-

qomati kelishgan bo‘lmasin, undagi ohang, so‘zlaridagi talaffuz yaxshi bo‘lmas

ekan, muloqotning sifati ham shunga yarasha bo‘ladi. Shoir Iqbol Nazarov aytganidek:

Bilsa kishi so‘z qadrini,

Yuksak tutar o‘z qadrini.

Angla talaffuz qadrini,

Nutqing ravon bo‘lsin, bolam.

(Iqbol Nazarov)[2]

Ta’kidlash o‘rinliki, har bir bolada muloqot jarayonida o‘z nutqiga va

nutqning til elementlariga ongli va ixtiyoriy munosabatda bo‘lishni amalga oshirish,
talaffuzining to‘g‘riligiga e’tibor qaratish umumta’lim maktablaridagi ona tili darsining
muhim vazifalaridan biridir. Muloqotni to‘g‘ri amalga oshirish uchun nutq
tadbirkorligidan unumli foydalanishimiz kerak. Chunki “Nutq tadbirkorligini singdirish

makta

bda ona tili mashg‘ulotlarining bosh vazifasidir. Shuning uchun birinchi soatdan

boshlab oxirgi mashg‘ulotgacha ona tili darslari o‘quvchilarda nutq tadbirkorligini
tarbiyalashga xizmat qilishi kerak”,[3] degan edi A.Q.G’ulomov va B.Sh.Qobilovalar ham.

Shu

o‘rinda prof. Sh.Yusupovaning “O‘qituvchi kitobi” deb nomlangan o‘quv

metodik qo‘llanmasida talabalarning o‘quv jarayonining asosiy ishtirokchisi ekanini,
ularning faol bo‘lishiga to‘siq bo‘luvchi omillar sifatida quyidagilarga yo‘l qo‘ymaslik

kerakligini

ta’kidlaydi:

1.

Gapirishdan qo‘rqish hissi.

2.

Talabaning bildirayotgan fikrlariga hurmatsizlik bilan qarash.

3.

Berilgan materialni yodlab olishga yo‘l qo‘ymaslik.

4.

Bilim oluvchining xotira va qobiliyatini hisobga olmaslik.

5.

O‘qishga bo‘lgan qiziqish

motivasiya hosil qilishga keng yo‘l ochib bermaslik.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

99

Va bu kabi to‘siqlarga chora sifatida, o‘qishga ishtiyoq, qiziqish uyg‘otish, ayniqsa,

o‘zining muvaffaqiyatidan xuzur topib, mamnun bo‘lishga odatlantirish muvaffaqiyat
garovi ekanligini ham aytib o‘ta

di.[4]

Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish bajarilishi muqarrar bo‘lgan vazifalarning

eng muhim omiliga aylangan. Ayniqsa, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning ta’lim
islohotlari orqali O‘zbekistonda yangi Uyg‘onish davri, ya’ni Uchinchi renessans

poy

devorini yaratishni asosiy maqsad qilib belgilaganligi ta’lim sohasiga aloqador

bo‘lgan har bir shaxsni befarq qoldirmasligi kerak. Bu borada olib borilayotgan islohotlar
maktabgacha ta’lim tashkilotlaridan tortib umumta’lim maktablari hamda oliy ta’lim

mu

assasalari faoliyatlariga qadar ta’sir etadi.

Shunday ekan, umumta’lim maktablari hamda oliy ta’lim muassasalarida ta’lim

sifatini oshirish, ona tilini o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish, ayniqsa, talaba va
o‘qituvchilarning muloqot madaniyatini r

ivojlantirish zarur masalalardan biridir.

Ma’lumki, har bir fanni o‘zlashtirish, avvalo, ona tilimiz orqali amalga oshadi.

Hattoki, oila davrasida bo‘ladimi yoki jamoat joyidami har bir inson o‘z ona tilida

muloqot qilishga ehtiyoj sezadi. Va aynan kishini

ng muomalasi va nutq madaniyati o‘sha

shaxs uchun ma’lum baho berilishiga sabab bo‘ladi. Demakki, ta’lim maskanlarida ona tili
darslarida, eng avvalo, o‘quvchilarning nutqiy muloqot kompetensiyasiga alohida
ahamiyat qaratilmog‘i lozim bo‘ladi. Bu borada kompetensiyaviy ta’limni amalga oshirish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Kompetensiya (lotincha so‘z bo‘lib, “erishaman”, “to‘g‘ri
kelaman” ma’nolarini bildiradi) –

subyektning maqsadni qo‘yish hamda unga erishish

uchun tashqi va ichki zaxiralarni samarali amalga oshirishga tayyorgarligi, boshqacha

qilib aytganda, bu subyektning muayyan faoliyat obyekti bilan bog‘liq muammolarni

muvaffaqiyatli hal etishga doir shaxsiy qobiliyatidir.[5] Kompetensiyaviy yondashuvga

asoslangan ta’lim –

bu o‘quvchilarda egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘z

shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy faoliyatlarida amaliy qo‘llay olish nuqtai nazaridan
beriladigan ta’limdir. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’limdan maqsad esa
o‘quvchini keng qamrovli fikr

-mulohaza yuritadigan va muloqotga kirisha oladigan

barkamol shaxs qilib yetishtirishdir.[6]

Kompetensiyaning turlari juda ko‘p. Biroq nutqiy muloqot kompetensiyasini

rivojlantirish hamon dolzarb masala bo‘lib kelmoqda. Chunki yaxshi nutq va samarali

muloqot odamlar amalga oshiradiga

n faoliyatlar ichida yetakchi o‘rinda turadigan va u

insondagi eng muhim ehtiyojni, ya’ni jamiyatda yashash va o‘zini shaxs deb hisoblash
bilan bog‘liq ehtiyojni qondiradigan vositadir. Buning esa umumta’lim maktabi
o‘quvchilari uchun ham ahamiyati kattadi

r.

“So‘zlashni biladigan har bir inson notiqlikni ham, albatta, uddalaydi... Buning

uchun fikrlash va gapirish uslubi ustida uzoq va davomli mashq qilish lozim. Ko‘pgina

olimlar borki, ularning ilmlari chindan-

da bisyor, ammo uni ommaga ko‘ngildagidek

yetk

aza olmaydilar. Ammo, kutilmaganda ularning qo‘liga notiqlik san’ati haqida biror

qo‘llanma tushib qolsa

-

chi?! Ular darhol bu ilmni ham o‘zlashtirib oladilar. Chunki ularda

ilmiy salohiyat, qobiliyat bor! Ularga faqat yo‘llanma ko‘rsatilsa, bas”.[7]

So‘nggi yillarda ona tili ta’limida kompetentlik, kompetensiyaviy yondashuv

kabi atamalar keng qo‘llanilmoqda. Shuni aytish o‘rinliki, ona tili o‘qitishda
layoqatlilikning bir qirrasi nutqiy kompetentlikdir. Shunday ekan, umumta’lim maktabi
o‘quvchilari nafaqat

ona tilini o‘zlashtirishda, balki boshqa fanlarni o‘zlashtirish va

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

100

keyinchalik kasbiy faoliyati doirasida ham, eng avvalo, nutqiy kompetentlikka ega bo‘lishi

lozim.

Nutqiy kompetentlik deganda, asli o‘zlashtirilgan bilimning mukammal va yetuk

ifodasi sifa

tida qarash mumkin. Ya’ni:

a) mustaqil fikrlay olish;

b) o‘z fikrini ona tilida ravon, tushunarli, aniq va lo‘nda ifodalay olish;

ye) adabiy tilda so‘zlash;

f) yozma nutq savodxonligini yaxshi o‘zlashtirgan holda imloviy, ishoraviy va

uslubiy xatolarsiz yoza olish;

g) xorijiy tillarni bilish va hokazo.

O‘tkir Hoshimov yozganidek, “Qancha ko‘p tilni bilsangiz, shuncha yaxshi. Biroq

odam ona tilida tafakkur qiladi, ona tilida tush ko‘radi, ona tilida yig‘laydi... O‘limi oldidan
onasini ona tilida yo‘qlaydi...”[8]

Bugun O‘zbekistonimiz “Milliy tiklanishdan –

milliy yuksalish sari” degan bosh

tamoyil asosida taraqqiyotning yangi, yanada yuksak bosqichiga ko‘tarilmoqda. Bu
jarayonda o‘zbek tilining ahamiyati yuqori cho‘qqilarga chiqishi ham bejiz emas. Ayniqsa,

o

na tilimizning xalqaro miqyosdagi o‘rni va nufuzi, uning boshqa tillar bilan aloqalari

istiqbollarini belgilash, yosh avlod uchun xorijiy tillar, axborot va kommunikatsiya

texnologiyalarini har tomonlama puxta egallashni ta’minlash, hatto o‘zbek tilining

kompyuter dasturlarini yaratish kabi bir-

biridan muhim vazifalar kun tartibiga qo‘yildi

va bu jarayonlar bugun ham izchillik bilan amalga oshirilmoqda.

Xalqimizda “Ona tili –

bu millatning ruhidir” degan hikmat bor. Til millat ko‘zgusi,

uning

g‘ururi, tafakkuri manbaidir. Abdulla Avloniy yozganidek: “Har bir millatning

dunyoda borlig‘ini ko‘rsatadurg‘on oyinai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni
yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur”.[9] Bu borada professor N.Uluqovning ham

quyidagi fik

rlari mavjud: “Anglashiladiki, ona tili –

insonning mavjudligi asosi, tamal

toshi. Inson ona tillisi bilan tirik. Shu bois maktab, akademik litsey va kollej o‘quvchisida,
oliy o‘quv yurti talabasida lingvistik kompetentlikni shakllantirish, avvalo, ona til

ining

muqaddas-u-

mo‘tabarligini, azizu

-

mukarramligini uqtirishdan boshlanmog‘i va uni ta’lim

oluvchining yosh xususiyatiga ko‘ra rivojlantirib borilmog‘i kerak”.[10]

Shu o‘rinda aytish mumkinki, umumta’lim maktablarida ona tili ta’limida nutqiy

kompetentli

kka xos malaka va ko‘nikmalarni tarbiyalashga, muloqot qila olish darajasini

egallashga alohida e’tibor qaratish lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Abdurasulova U.S. Ona tili ta’limida o‘quvchilarda morfologik

kompetentlikni shakllantirish va rivojlantirishning zamonaviy texnologiyalari: p.f.d. Diss.

–

Namangan, 2020.

–

12 B.

2.

Ahmedov N. Dialektal sharoitda o‘quvchilarni talaffuzga o‘rgatish (Ona tili

o‘qituvchilari uchun qo‘llanma). –

Andijon, 1992. 66 b.

–

3 B.

3.

Inomxo‘jayev S. Notiqlik san’ati asoslari. –T.: O‘qituvchi, 1982, 110

-111-

betlar.

4.

Yusupova Sh. Ona tili talimi samaradorligini oshirish va ilg‘or

pedagogik

texnologiyalarni joriy etish. Ped. Fan. Nom-di diss.- Toshkent:TPDI, 1998. -137b.

5.

Yo‘ldoshev R.A. O‘zbek tili darslarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini ularni

ko‘p gapirtirish orqali o‘stirish metodikasi. –

T.: Fan va texnologiya, 2012.

–

216 b.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

101

6.

G’ulomov A.Q., Qobilova B.Sh. Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari: (O‘qituvchilar

uchun metodik qo‘llanma). –

T.: O‘qituvchi, 1995.

160 b.

–

3 B.

7.

Yusupova Sh. O‘qituvchi kitobi. –

T.: “Yangi asr avlodi”, 2003. 148 b. –

37 B.

8.

Inoyatov

U.,

Xodjayev

B

.

Umumta’limiy

kompetensiyalarni

loyihalashtirishning konseptual asoslari // Xalq ta’limi ilmiy

-metodik jurnali, 2016. -

№

2.

–

B. 8.

9.

Qahhorov I. Notiqlik san’ati 170 maslahat. –

T.: “Turon zamin ziyo”, 2015.

216 b.

–

3 B.

10.

Hoshimov O‘. Daftar hoshi

yasidagi bitiklar. T.: Sharq, 2009. 39-bet.

11.

Xalikova Sh. O‘zbek muloqot kompetensiyasida milliy qadriyatlar ifodasi //

Journal of Academic research in educational science. ISSN 2181-1385. Volume 2, issue 6,
june, 2021.

–

B. 33-37. (23) Scientific Journal Impact Factor. 5.7.

12.

Uluqov N. Lingvistik kompetentlikni shakllantirish omillari. Til va adabiyot

ta’limi. 2018, 6 –

son. 16-17- betlar.