Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Geographical indications
–
a new effective instrument of socio-
economic development of regions
Esemurat KANYAZOV
1
Agency under the Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2020
Received in revised form
15 October 2020
Accepted 15 November 2020
Available online
31 December 2020
The article focuses on the importance of geographical
indications as an efficient tool for the rural development of the
country. Regularities of GIs development, its concept as well as
types have been thoroughly analyzed. It is found that though the
country possesses the full-fledged potential to become one of the
major producers of products that can qualify for GIs, the country
lacks a legal basis for GIs that can serve as a mainspring to boost
the development of regions of the country. The article considers
practices of developed countries in relation to GIs by providing
relevant examples and statistical figures. Moreover, the article
contains the author’s vision regarding the draft law of the
Republic of Uzbekistan on geographical indications.
2181-
1415/© 2020 in Science
LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Geographical indication
Appellations of origin
Trademark
Geographical origin
Legal protection.
SUMMARY
There are numerous tools that can contribute to the country’s
economical growth and social development, but it is vital to be
able to make a right choice when it comes to the tools that can
intervene businesses and create more issues that it can help
solving.
Introduction of Geographical Indications into the social
system of Uzbekistan may prove to be difficult, however, it is now
evident these reforms are needed to build a sense of respect for
intellectual property inside the country, increase the share of
intellectual property in state economy, and to present high
profitability through the effective use of intellectual property.
Uzbekistan is putting significant efforts into effective usage of GI,
since it is one of the criteria to become a member of the World
1
PhD in Law, Deputy director of the Intellectual Property Agency under the Ministry of Justice of the Republic of
Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan
E-mail:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
51
Trade Organization, which will help the country to develop
further.
Another benefit of GI implementation in the country is that it
also serves to preserve ancient knowledge, skills and any
heritage that have been passed down from the ancestors for a
long time. Along with aforementioned benefits, the most
important aspect of GI is that the quality of geographically
indicated products is constantly monitored, because of which the
basis is laid for the delivery of only quality and original products
to consumers.
Overall, recognizing goods as geographical indication and the
process of creating a legal framework for their registration and
legal protection, can not only develop the IP sector, but also use
the real potential of the regions and improve the quality of goods.
Географик кўрсаткичлар –
ҳудудларни ижтимоий
-
иқтисодий ривожлантиришнинг янги самарали воситаси
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Географик кўрсаткич
Товар келиб чиққан жой
номи
Товар белгиси
Географик келиб чиқиш
Ҳуқуқий
муҳофаза.
Ушбу
мақолада
географик
кўрсаткичларнинг
мамлакатнинг ҳудудлари ривожланиши учун самарали
восита сифатида тутган ўрнига урғу берилган. Географик
кўрсаткичларнинг
ривожланиш
қонуниятлари,
концепциялари ҳамда турлари батафсил таҳлил қилинди.
Аниқландики, гарчи мамлакат географик кўрсаткич
сифатида
эътироф
этилиши
мумкин
бўлган
маҳсулотларнинг асосий ишлаб чиқарувчиси бўлиш
истиқболига эга бўлишига қарамай, мамлакатда ҳудудлар
ривожланишини кучайтиришда асосий куч бўлиб хизмат
қилиши мумкин бўлган географик кўрсаткичлар учун
ҳуқуқий
асос
етишмайди.
Мақолада
ривожланган
мамлакатларнинг географик кўрсаткичларга оид амалиёти
тегишли мисоллар ва статистик рақамлар асосида кўриб
чиқилган.
Бундан
ташқари,
мақолада
“Географик
кўрсаткичлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси
қонуни лойиҳасига муаллифнинг қарашлари келтирилган.
Географические
указания
–
новый
эффективный
инструмент
социально
-
экономического
развития
регионов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Географическое указание
Место происхождения
товара
Товарный знак
Географическое
происхождение
В статье акцентируется внимание на важности
географических указаний как действенного инструмента
для
развития
регионов
страны.
Подробно
проанализированы
закономерности
развития
географических
указаний,
их
концепции
и
виды.
Установлено, что, хотя страна обладает широким
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
52
Правовая охрана.
потенциалом для того, чтобы стать одним из основных
производителей продукции, которая может признана в
качестве географических указаний, в стране отсутствует
правовая база для географических указаний, которая могла
бы служить движущей силой для стимулирования развития
регионов страны. В статье рассматривается практика
развитых стран в отношении географических указаний на
соответствующих примерах и статистических данных.
Кроме того, в
статье изложено авторское видение
законопроекта Республики Узбекистан «О географических
указаниях».
Мамлакатимизда тадбиркорликни ривожлантириш, ишбилармонлик муҳитини
яхшилаш, Ўзбекистоннинг инвестициявий жозибадорлигини ошириш ҳамда ҳалқаро
рейтинг ва индекслардаги ўрнини мустаҳкамлашга қаратилган самарали ислоҳотлар
амалга ошириб келинмоқда.
Ушбу ислоҳотларни мамлакатда интеллектуал мулкка бўлган ҳурмат ҳиссини
шакллантириш, интеллектуал мулкнинг янги объектларини ҳаётга тадбиқ этиш,
иқтисодиётимизда интеллектуал мулк капитали ҳиссасини ошириш, маҳаллий
тадбиркорларимиз фаолиятида интеллектуал мулк объектларини самарали қўллаш
орқали юқори фойда олиш тизимини жорий этмасдан туриб амалга ошириб
бўлмаслигини бугунги замоннинг ўзи кўрсатиб турибди.
АҚШ,
Германия,
Франция,
Япония,
Сингапур
каби
ривожланган
мамлакатларнинг иқтисодий ва ижтимоий соҳаларда эришган ютуқларини таҳлил
қиладиган бўлсак, ушбу жараёнда интеллектуал мулкнинг ҳиссаси сезиларли
даражада юқори бўлганлигини кўришимиз мумкин. Хусусан, бу фикрни нечоғлиқ
тўғри эканлигини АҚШнинг ялпи ички маҳсулотидаги интеллектуал мулкнинг улуши
39 %, Европа Иттифоқида эса 45 % ни ташкил этганлигининг ўзи тасдиқлаб
турибди[1].
Шунингдек, ҳозирги кунда республикамизда Бутунжаҳон савдо ташкилотига
аъзо бўлишга қаратилган тизимли ишлар амалга ошириб келинмоқда. Ташкилотга
аъзо бўлишнинг асосий шартларидан бири ҳам мамлакатда интеллектуал мулк
объектларининг ҳуқуқий ҳимоя ва муҳофазасини таъминлаш ҳисобланади. Ушбу
жараёнда шундай объектлар жумласига кирувчи “географик кўрсаткичлар”га
нисбатан ҳуқуқий муҳофаза бериш тизимини яратиш муҳим аҳамият касб этади.
Амалдаги Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида “географик кўрсаткич”
тушунчаси мавжуд эмас, балки “товар келиб чиққан жой номи” ҳуқуқий
тартибга
солинган. Ваҳоланки ушбу икки тушунча бир
-
биридан фарқ қилувчи интеллектуал
мулкнинг алоҳида объектларидир.
Хўш
географик
кўрсаткич
нима?
Унинг
мамлакат
иқтисодиёти
ва ҳудудлар ривожланишида аҳамияти нимадан иборат?
Географик кўрсаткич
тушунчаси илк бор халқаро ҳуқуқ тизимида
1883 йил 20 мартда қабул қилинган Саноат намуналарининг муҳофазаси бўйича
Париж конвенциясининг 1
-
моддасида “келиб чиқиш кўрсаткичи” ёки
“келиб чиқиш
жой номи”
сифатида келтирилган[2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
53
Мазкур белги дастлаб Францияда вино маҳсулотларига нисбатан “келиб чиқиш
назорати”
(Appellation d'origine contrôlée)
шаклида XX аср бошларида қўлланила
бошланган[3].
Географик кўрсаткичлар тўғрисидаги асосий қоидалар Бутунжаҳон савдо
ташкилотини ташкил этиш тўғрисидаги ҳужжатлар мажмуига кирувчи ва
интеллектуал мулк объектларини тан олиш ҳамда муҳофаза қилиш бўйича минимал
стандартларни белгиловчи Интеллектуал мулкнинг савдо жиҳатлари тўғрисидаги
халқаро келишув
(
ТРИПС
–
Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property
Rights)
да ўз аксини топган.
Ушбу келишувнинг 3
-
бўлими географик кўрсаткичларга доир муносабатларни
тартибга солишга қаратилган нормаларни ўз ичига олади. Хусусан, Келишувнинг 22
-
моддасида интеллектуал мулкнинг янги объекти ҳисобланган географик кўрсаткич
тушунчасига илк
бор ҳуқуқий жиҳатдан таъриф берилган.
ГЕОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР
–
товарни аъзо мамлакат ҳудудидан ёки ушбу ҳудуднинг минтақаси ёхуд
жойидан келиб чиққанлиги сифатида аниқлайдиган белгилар бўлиб, бунда товарни
маълум бир сифати, обрўси ёки бошқа хусусиятлари
унинг географик келиб чиқиши
билан сезиларли даражада боғланади[4].
Географик кўрсаткичлар дейилганда асосан қишлоқ ҳўжалиги ва вино
-
алкоголь
маҳсулотлари кўз олдимизга келади. Ваҳоланки, географик кўрсаткичлар инсон
фактори ҳамда маълум бир ҳудудда
қўлланилувчи анъанавий усуллар, билимлар
билан боғлиқ бўлган ҳолда яратилувчи маҳсулотларга нисбатан ҳам тадбиқ этилади.
Ҳозирги
кунда миллий қонунчилигимизда товар келиб чиққан жой номларини
рўйхатдан ўтказиш бўйича талабнома топшириш, уларни кўриб чиқиш ва
экспертизадан ўтказиш ҳамда уларга ҳуқуқий муҳофаза ҳужжатини бериш билан
боғлиқ муносабатларни тартибга солишга қаратилган нормалар ўз ифодасини топган.
ТОВАР КЕЛИБ ЧИҚҚАН ЖОЙ НОМИ
–
мамлакат, аҳоли пункти, жой ёки бошқа географик объектнинг товарни
белгилаш учун ишлатиладиган, унинг алоҳида хусусиятлари тамомила ёки асосан
мазкур географик объектга хос табиий шароитлар билан ёки бошқа омиллар ёхуд
табиий шароитлар ва ушбу омилларнинг бирикмаси билан белгиланадиган
номидир[5].
Ҳозирги
кунга қадар республика миқёсида бор йўғи “Chortoq” минерал суви,
“Bagizagan” виноси, “Карачинский источник” минерал суви, “Parmigiano reggiano”
пишлоқлари каби 4 та товар келиб чиққан жой номлари рўйхатдан ўтказилган бўлса,
уларнинг 2 таси маҳаллий тадбиркорлик субъектлари томонидан рўйхатдан
ўтказилган. Ваҳоланки, Россия Федерациясида 232 та, Европа Иттифоқи давлатларида
3000 дан ортиқ товар келиб чиққан жой номи ва географик кўрсаткичлар ҳуқуқий
муҳофазага олинган.
Республикада ушбу турдаги товарлар сони жуда кам, улар ҳам савдога чиқариш
ёки экспорт қилиш жараёнида тадбиркорлар томонидан ушбу интеллектуал мулк
объектининг афзалликларидан хабарсизлиги сабабли товар келиб чиққан географик
ном
сифатида
эмас
балки
товар
белгисига
қарагандек
қараш
билан
фойдаланилаётганлигини кўришимиз мумкин. Бу эса ўз навбатида ушбу маҳсулотлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
54
ишлаб чиқарилаётган географик ҳудудларнинг хорижда танилиши ҳамда бу каби
товар келиб чиққан жой номлари остида ишлаб чиқарилувчи маҳсулотлар
савдосининг ўсишига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиши мумкин.
Бундан ташқари, тадбиркорларнинг товар келиб чиққан жой номларини товар
белгисидан фарқли ўлароқ бир неча шахслар фойдаланиши мумкинлигини
билмасликлари, ушбу объектлардан фойдаланиш бўйича барча ҳуқуқий асос ва
шароитлар яратилган бўлишига қарамасдан улардан фойдаланиш бўйича ташаббус
кўрсатилмаётганлиги, шунингдек маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ушбу
соҳа бўйича жонбозлик кўрсатмаётганлиги интеллектуал мулкнинг ушбу объекти
ривожланмаслигига сабаб бўлаётган омиллардан ҳисобланади.
Ваҳоланки, ривожланган хориж давлатларида маҳаллий давлат ҳокимияти
органлари бу соҳада бевосита иштирок этишади. Хусусан, “Саноат мулки тўғрисида”ги
Польша Республикаси Акти (Act of June 30, 2000, on Industrial Property (as amended up
to Act of February 13,
2020))нинг 176
-
моддасига мувофиқ географик кўрсаткичларни
рўйхатдан ўтказиш бўйича талабнома билан ваколатли давлат органи ёки маҳаллий
давлат ҳокимияти органлари ҳам мурожаат қилишади[6].
Сўнги пайтларда амалга оширилган ҳуқуқни қўллаш амалиёти мазкур турдаги
муносабатларни ҳуқуқий тартибга солишда бир қатор муаммоларни очиб берди,
мазкур муаммолар интеллектуал мулк объектларига хос бўлган салоҳиятдан тўлиқ
фойдаланишга имкон бермаётганлиги кўрсатмоқда.
Хусусан, миллий қонунчилигимизда географик кўрсаткичлар тўғрисидаги
қоидаларнинг мавжуд эмаслиги асосий муаммолардан бири саналади.
Мамлакатимизда товар белгилари ва товар келиб чиққан жой номлари бўйича
муносабатлар 2001 йил 30 августда қабул қилинган “Товар белгилари, хизмат
кўрсатиш белгилари ва товар келиб чиққан жой номлари тўғрисида”ги Ўзбекистон
Республикаси Қонуни билан тартибга солинади.
Ваҳоланки, Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлигига кирувчи Арманистон, Беларусь,
Грузия, Молдова, Россия Федерацияси, Туркманистон каби давлатлар қонунчилигида
“географик
кўрсаткич”ларга доир нормалар ўз ифодасини топиб улгурган[7].
2020 йилнинг 10 декабрь куни Россия Федерациясининг Интеллектуал мулк
федерал хизмати (Роспатент) томонидан Россия тарихида илк бор «Шуйское мыло»
совуни географик кўрсаткич сифатида рўйхатдан ўтказилди
[8].
Ушбу муаммолардан яна бири сифатида юртимизда фаолият олиб бораётган
тадбиркорлик субъектларининг бу турдаги интеллектуал мулк объектлари
мавжудлиги ҳамда уларни ўз фаолиятларида қўллаш орқали катта фойда олиш
имконияти мавжуд эканлигидан хабарсизлиги саналади.
Бунинг натижасида эса Ўзбекистон кенг иқтисодий бозорга, бир неча минг
йиллик тарихий анъана ва усулларга эга соҳаларга бой, бир сўз билан айтганда юқори
ижтимоий
-
иқтисодий салоҳиятга эга бўлишига қарамасдан маҳаллий тадбиркорлар
ва ишлаб чиқарувчилар томонидан ушбу салоҳият тўлақонли ишлатилмаяпти.
Ривожланган давлатлар тажрибасига назар соладиган бўлсак Испанияда
биргина гўштнинг 16 хил тури [9], Грузияда 16 хил турдаги вино маҳсулотлари
географик кўрсаткич сифатида рўйхатга олинганлиги бу объектнинг нечоғлик
тадбиркорлик субъектларига фойдали эканлигини кўришимиз мумкин.
Худди шунингдек Ўзбекистонда ҳам кулолчилик, гилам
-
каштачилик ва озиқ
-
овқат соҳаларида бир неча турдаги бир хил махсулотларни уларни бир биридан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
55
ажратиб турадиган хусусиятларини инобатга олган ҳолда географик кўрсаткичлар
сифатида рўйхатдан ўтказиш мумкин.
Ҳозирги
вақтда бутун дунёда интеллектуал мулк соҳасида бўлаётган жараёнлар
соҳа бўйича миллий қонунчилигимизни такомиллаштириш, унга замонавий
ёндашувлар асосида интеллектуал мулк ҳуқуқи объектларининг ҳуқуқий
муҳофазасини таъминлашга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритишни тақазо
этмоқда.
Шунингдек, Бутунжаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш жараёнида ТРИПС
талабларини миллий қонунчилигимизга имплементация қилиш орқали географик
кўрсаткичлар тўғрисидаги муносабатларни тартибга солувчи қонун ҳужжатини
ишлаб чиқиш ҳозирги куннинг муҳим талаби ҳисобланади.
Шу сабабли, Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк агентлиги
томонидан Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Озиқ
-
овқат ва қишлоқ ҳўжалиги
ташкилоти (ФАО) билан ҳамкорликда Ўзбекистон Республикаси “Географик
кўрсаткичлар тўғрисида”ги Қонуни лойиҳасини ишлаб чиқиш бўйича ишлар амалга
ошириб келинмоқда. Мазкур Қонунни қабул қилиш орқали географик
кўрсаткичларни интеллектуал мулк соҳасига тадбиқ этиш Ўзбекистонда мавжуд
бўлган кўплаб маҳсулотларнинг халқаро муҳофаза этилишига, ушбу маҳсулотларни
ишлаб чиқарувчи маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг кўпроқ фойда
олишларига ҳамда мамлакатимизда туризм соҳасининг ривожланишига, ўз навбатида
эса ҳудудларнинг ижтимоий
-
иқтисодий ривожаланишига туртки бўлади.
Мазкур жараёнда “географик кўрсаткичлар” тушунчасининг ҳуқуқий
таърифини ҳар томонлама таҳлил ва ўрганишлар асосида ишлаб чиқиш, унда ушбу
янги объектнинг товар белгиси ва товар келиб чиққан жой номидан фарқланадиган
жиҳатларини аниқ кўрсатиб бериш энг асосий эътибор қаратилиши лозим бўлган
жиҳат саналади.
Товар келиб чиққан жой номини давлат рўйхатидан ўтказиш бўйича
талабларнинг қатъийлиги, уни рўйхатдан ўтказиш тартиб
-
таомилларининг
мураккаблиги ва товар айнан бир географик ҳудудга тамомила ёки асосан боғланган
бўлиши лозимлиги каби ҳолатлар ҳам ушбу турдаги интеллектуал мулк объектлари
сони кам эканлигига сабаб бўлаётганлиги юқоридаги фикрни қанчалик долзарб
эканлигини ифодалайди.
Географик кўрсаткичлар товар келиб чиққан жой номидан фарқли равишда
ушбу товар ишлаб чиқариладиган ҳудуд билан бутунлай боғланган бўлмайди.
Товарнинг маълум бир ҳусусиятлари ва уни ишлаб чиқаришнинг битта босқичи у
ишлаб чиқариладиган ёки тайёрланадиган ҳудуд билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Шунингдек географик кўрсаткичларни амалиётга киритишда географик
кўрсаткич сифатида рўйхатдан ўтказиб бўлмайдиган ҳолатлар доирасини аниқ
белгилаб қўйиш келгусида ушбу объект бўйича муҳофаза ҳужжатлари олган
шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашнинг гарови бўлади.
Шу сабабли, истеъмолчиларни товар келиб чиққан географик ҳудуд бўйича
чалғишига олиб келадиган, олдин рўйхатдан ўтган белгилар билан бир ҳил бўлган ва
товар ишлаб чиқариладиган ҳудуд билан боғлиқ бўлмаган ҳамда маълум бир товарни
билдирувчи умумэътироф этилган белгиларни географик кўрсаткичлар сифатида
рўйхатдан ўтказмаслик масаласини ўрганиб чиқиш ўринли бўлади. Бунда рўйхатдан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
56
ўтказиб бўлмайдиган ҳолатлар рўйхати қатъий белгиланиши келажакда келиб
чиқадиган низоларни олдини олишга хизмат қилади.
Бундан ташқари, хорижий давлатлар амалиётида кенг қўлланиладиган
географик кўрсаткичларни рўйхатдан ўтказишда маҳаллий давлат ҳокимияти
органларига талабнома билан мурожаат қилиш ҳуқуқини беришни назарда тутиш
мақсадга мувофиқ. Буни амалиётга жорий қилиш эса рўйхатдан ўтказиладиган
географик кўрсаткичларни оммалашувига ва улардан фойдаланиш сердаромад
йўналишга айланишига тўртки бўлади.
Географик кўрсаткичлар тўғрисидаги қоидалар қонунчиликда акс эттирилиши
натижасида Ўзбекистонда интеллектуал мулкнинг ушбу янги объектини рўйхатга
олиш юзасидан талабнома топширишдан тортиб уларга ҳуқуқий муҳофаза
ҳужжатларини беришга қадар бўлган янги механизм ишга туширилади. Бунинг
натижасида эса барчага маълум ва машҳур бўлган Самарқанд нони, Чуст пичоқлари,
Бахмал олмалари каби миллий маҳсулотларимизни географик кўрсаткич сифатида
ҳуқуқий муҳофазага олиш имконияти яратилади.
Ушбу қонун қабул қилинишининг яна бир аҳамиятли жиҳати шундаки,
географик кўрсаткичли маҳсулотларнинг сифати доимий назорат қилиб борилади,
бунинг натижасида истеъмолчиларга сифатли ва асл маҳсулотларнинг етказилишига
замин яратилади.
Қонун
лойиҳасида товар келиб чиққан жой номи талаблари географик
кўрсаткич талабларидан қатъийроқ эканлиги, унинг хусусиятларининг барчаси
табиат билан узвий боғлиқ бўлиши, географик кўрсаткичларда эса кўрсаткичнинг
айрим жиҳатларигина ушбу маҳсулот чиқариладиган ҳудуд билан боғлиқ бўлиши ҳам
мумкинлигини инобатга олиш республикада ўз маҳсулотларини
географик кўрсаткич
сифатида рўйхатдан ўтказмоқчи бўлган талабгорлар учун қулайлик яратади.
Шу ўринда бир мисолни келтириш орқали юқорида келтириб ўтилганларнинг
нечоғлиқ муҳим эканлигига тўхталиб ўтсак.
Барчамизга маълум бўлган Швейцария соатлари (Swiss watches ёки Swiss Made
watches) деган географик кўрсаткичли маҳсулот бўлиши соат тайёрловчи ёки ишлаб
чиқарувчиларнинг маҳсулоти қуйидаги мезонлардан бирига жавоб бериши лозим
саналади:
соатларнинг механизми Швейцарияда ихтиро қилинган бўлса;
соатларда Швейцарияда ишлаб чиқарилган соат механизми ўрнатилган бўлса;
соат механизми Швейцарияда соат корпусига жойлаштирилган бўлса;
якуний сифат назорати ишлаб чиқарувчи томонидан Швейцарияда ўтказилган
бўлса;
маҳсулотнинг ишлаб чиқариш баҳосининг 60 фоизидан кам бўлмаган қисми
Швейцарияда қўшилган бўлса[10].
Кўриб турганингиздек, маҳсулотларни географик кўрсаткич сифатида эътироф
этиш учун ушбу маҳсулот бўйича етарли билим ва кўникмаларга эга бўлиш ва уларни
таркибини чуқур тахлил қила олиш лозим саналади.
Маҳаллий
тадбиркорлар томонидан ушбу маҳсулотлар географик кўрсаткичлар
сифатида муҳофазага олингач уларни ишлаб чиқариш, бошқа давлатларга экспорт
қилиш жараёнларида кўплаб ютуқ ва имтиёзлар қўлга киритилади. Маҳсулотларнинг
халқаро бозорларда қўшимча қиймат қўшиш орқали сотиш имконияти пайдо бўлади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
57
Ўзбекистон ҳудудидаги мавжуд географик кўрсаткичларни чет элда муҳофаза
қилиш ҳамда ҳуқуқ эгаларининг рўйхатдан ўтказиш билан боғлиқ ортиқча
ҳаражатларини қисқартириш мақсадида “Товар келиб чиққан жой номларини ҳимоя
қилиш ва уларни халқаро рўйхатдан ўтказиш тўғрисида”ги Лиссабон битимига
қўшилиш масаласини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ.
Лиссабон битими географик кўрсаткичларнинг ягона халқаро рўйхатини
шакллантиради ва ушбу рўйхатдан жой олган кўрсаткичлар битимга аъзо бўлган
барча давлатлар ҳудудида муҳофаза қилинади. Бу эса ўз навбатида муҳофаза учун ҳар
бир давлатнинг ваколатли органига бирма бир мурожаат қилишдек кўп вақт талаб
этувчи жараёнларга эҳтиёж қолдирмайди.
Бундан ташқари, географик кўрсаткич истеъмолчиларда ушбу маҳсулот
алоҳида аҳамият касб этувчи аниқ сифат ва ҳусусиятларга эга эканлигини, шу турдаги
бошқа маҳсулотлардан ажратиб олишда ёрдам кўрсатишини инобатга олган ҳолда
географик кўрсаткич сифатида эътироф этилган маҳсулотларни ишлаб чиқарувчилар
ўзларининг брендларини яратиш орқали бошқа тадбиркорлик субъектлари билан
рақобатда устунликка эга бўладилар.
Энг ажабланарли жиҳати шундан иборатки, географик кўрсаткичлар
ҳудудларда туризм соҳасини ривожлантиришга ҳам хизмат қилади.
Шу ўринда мисол сифатида Италиянинг Калабрия вилоятида етиштириладиган
қизил пиёзнинг қай тариқа Италия туризм соҳасига мўмай даромад олиб
келаётганлиги ҳақида тўхталиб ўтсак.
Ушбу қизил пиёз географик кўрсаткич сифатида 2008 йилда рўйхатдан
ўтказилган бўлиб, фақатгина Италиянинг Калабрия вилоятида етиштирилади.
Италияга ташриф буйрувчи сайёҳларнинг деярли 80 % Италияга қилган ташрифи
чоғида айнан мазкур пиёздан истеъмол қилиш ва сотиб олиш мақсадида ушбу
вилоятига ташриф буюришади. Бу эса ўз навбатида ушбу вилоятнинг иқтисодий
ривожланишига катта таъсир кўрсатади[11].
Бундан ташқари, Ҳиндистоннинг “Darjeeling” чойи, Франциянинг бундан 50 йил
олдин рўйхатдан ўтказилган “Roquefort” пишлоғи, “Cognac” коньяги, Италиянинг
“Prosciutto di parma” дудланган гўшти бутун дунёга машҳур бўлган географик
кўрсаткичлар ҳисобланади.
Агар республикамиз миқёсида айтадиган бўлсак, бизда ҳам бошқа хорижий
давлатлар фуқаролари орасида машҳур бўлган маҳсулотлар анчагинани ташкил
этади. Хусусан, Бухоронинг гиламлари бутун дунёдан Ўзбекистонга келадиган
сайёҳлар орасида катта обрў
-
эътибор қозонган маҳсулотлардан бири саналади. Ушбу
маҳсулот Халқаро географик кўрсаткичлар тармоғида (The Organization for an
International Geographical Indications Network) халқаро эътироф этилувчи географик
кўрсаткич сифатида кўрсатиб ўтилган[12].
Географик кўрсаткичларни амалиётга жорий этиш орқали узоқ даврлардан
буён авлоддан авлодга ўтиб келаётган анъанавий билим ва ҳунарларни сақлаб
қолишга ҳам хизмат қилади.
Қорақалпоғистон
Республикасида бир неча минг йиллардан буён ясаб
келинаётган “Қора уй”ларни ясаш услублари, Ромитанда тайёрланувчи “керамика
маҳсулотлари” ясовчи ҳунармандчилик, Фарғона ва Намангандаги кулолчилик
мактаблари томонидан яратилган маҳсулотларнинг географик кўрсаткчилар
сифатида рўйхатдан ўтказилиши уларга бўлган ҳурмат ва қизиқишни ошириши, ота
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue - 1,
№
03 (2020) / ISSN 2181-1415
58
боболаримиздан сақланиб келаётган ҳунармандчилик сир
-
синоатларининг келгуси
авлодларга етказилишига замин яратади.
Ўзбекистонда товарларни географик кўрсаткичлар сифатида эътироф этиш ва
бу жараёнда уларни рўйхатга олиш ҳамда ҳуқуқий муҳофаза қилиш билан боғлиқ
қонун ҳужжатлари базасини яратиш натижасида нафақат интеллектуал мулк
соҳасини ҳуқуқий жиҳатдан ривожлантиришимиз, балки ҳудудларнинг реал
салоҳиятини ишга солиш ва товарлар сифатини юқори даражага кўтарилишига
эришишимиз мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Intellectual property rights strongly benefit the European economy, EPO-EUIPO study
finds.
URL:
2.
Парижская конвенция по охране промышленной собственности (измененная 28
сентября 1979 г.)
URL:
https://wipolex.wipo.int/ru/text/379398
3.
Географическое указание.
URL:
https://ru.qwe.wiki/wiki/Geographical_indication
4.
Соглашение по торговым аспектам прав интеллектуальной собственности
(Соглашение ТРИПС).
URL:
https://wipolex.wipo.int/ru/text/329636
5.
Ўзбекистон Республикаси “Товар белгилари, хизмат кўрсатиш белгилари ва
товар келиб чиққан жой номлари тўғрисида”ги Қонуни. Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлисининг Ахборотномаси, 2001 й., 9
-10-
сон, 178
-
модда.
6. Act of June 30, 2000, on Industrial Property (as amended up to Act of February 13,
2020). URL:
https://wipolex.wipo.int/en/text/571176
7.
Правовая
защита
географических
указаний
в
СНГ.
URL:
http://sudsng.org/download_files/publication/2015/article_20150423.pdf
8.
В России впервые зарегистрировано географическое указание.
URL:
https://rospatent.gov.ru/ru/news/vpervye-zaregistrirovano-gu-11122020
9.
Испания: от шафрана до хамона.
URL:
https://ru.euronews.com/2020/10/08/spain-
10.
Географическое
указание.
URL:
https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/ru/wipo_pub_952.pdf
11.
Красный лук из тропеи: все очарование этого
овоща.
12. Key-Concepts of GIs. URL:
