Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The general concept and importance of history teaching
methodology in comprehensive secondary schools
Bobirjon SAFAROV
1
National Institute of Pedagogical Excellence named after Abdulla Avloni
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
15 February 2025
Accepted 15 March 2025
Available online
25 April 2025
This article explores the general concept and significance of
the methodology of teaching history in general secondary
schools. The author emphasizes the need to develop students’
historical thinking and foster a critical and independent
approach to studying historical events. The study includes an
analysis of both domestic and international experiences,
particularly the approaches of Peter Seixas, Sirkka Ahonen,
Robert Thorp, and others. The relevance of applying research-
based teaching methods and innovative pedagogical
technologies is justified. Special focus is given to the teacher’s
role in generating student interest and enhancing analytical
thinking through history education.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
History education,
historical thinking,
methodological
development of history
teachers.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarix fanini o‘qitish
metodikasining umumiy konsepsiyasi va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tarix ta’limi,
tarixiy tafakkur,
tarix fani o‘qituvchilarning
metodik rivojlanishi.
Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarix
fanini o‘qitish metodikasining umumiy
konsepsiyasi va uning
ahamiyati tahlil etilgan. Muallif tarixiy tafakkurni shakllantirish,
tanqidiy va mustaqil fikrlaydigan yoshlarni tarbiyalashda tarix
fanining o‘rni va o‘qituvchining roli muhimligini asoslab bergan.
Xorijiy olimlar
–
Piter Seixas, Sirkka Ahonen, Robert Thorp
kabi tadqiqotchilarning yondashuvlari tahlil qilinib, ularning
tajribasi asosida maktablarda tarixni samarali o‘qitish yo‘llari
ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqotga asoslangan metodlar, interfaol
texnologiyalar, o‘yinli yondashuvlar va
tarixiy tafakkurni
1
PhD student, National Institute of Pedagogical Excellence named after Abdulla Avloni.
E-mail: bobur.safarov.94@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
94
rivojlantirish usullari maqola asosini tashkil etadi. Tarix fanini
o‘qitishda innovatsion metodlardan foydalanish o‘quvchilarning
fanga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularning shaxsiy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi qayd etilad
i.
Общая концепция и значение методики преподавания
истории в общеобразовательных школах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
преподавание истории,
историческое мышление,
методическое развитие
учителей истории.
В статье рассматривается общая концепция и значение
методики преподавания истории в общеобразовательных
школах. Автор акцентирует внимание на необходимости
развития
исторического
мышления
у
учащихся,
критического и самостоятельного подхода к изучению
исторических событий. Проведен анализ отечественного и
зарубежного опыта, включая подходы Питера Сейкса, Сиркки
Ахонен, Роберта Торпа и других. Обоснована актуальность
внедрения исследовательских методов в преподавание
истории,
а
также
использования
инновационных
педагогических технологий. Особое внимание уделено роли
учителя в формировании интереса учащихся к предмету и
развитии их аналитического мышления.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida tarixni bilish har doimgidan ko‘ra yanada muhim
ahamiyat kasb etgan.
Dunyoda yuz berayotgan sivilizatsion o‘zgarishlar esa
maktablardagi tarix fani o‘qitish metodikasini yanada takomillashtirish masalasini
tadqiqotchilarning diqqat markaziga olib chiqdi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh. Mirziyoyevning 2017-yil 30-iyun, PQ
–
3105-
sonli, “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi huzurida O‘zbekistonning eng yangi tarixi bo‘yicha jamoatchilik kengashi
faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarorining o‘ziyoq tarix va tarixni o‘qitish
mamlakatimiz siyosiy hayotida nec
hog‘lik muhimligini asoslab berdi. Tuzilgan
jamoatchilik kengashining asosiy vazifasi O‘zbekistonning eng yangi tarixini tadqiq etish
va o‘qitish samaradorligini, mazkur sohada ilmiy, o‘quv
-
metodik adabiyotlar, ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar sifatini oshirish et
ib belgilangan [1]. Maktablarda tarix darslarini
o‘rgatishdan asosiy ko‘zlangan maqsad har qanday yod g‘oyalarga manipulyatsiya
bo‘lmaydigan, jamiyatga o‘z qilayotgan ishlari orqali foyda keltiradigan fuqarolarni
tarbiyalashdir. Tarixni o‘rganish orqali o‘
quvchilarda intellektual va axloqiy mezonlar
rivojlantiriladi. Ular tarixni tanqidiy tafakkur orqali o‘rganish davomida Nimaga?
Qachon? Qayerda? degan savollarga javob izlash jarayonida tarixiy tafakkur darajasi
rivojlanib boradi. Hozirgi kunda tadqiqotchilarimiz oldida axborot asri yanada rivojlanib
borgan bir pallada yoshlarni turli xil manipulyativ g‘oyalarga aldanmasligi uchun
maktablarda tarix fanini qanday qilib yanada samarali o‘rgatish muammosi dolzarblik
ahamiyatini yo‘qotmay kelmoqda. Tarix ta’limi o‘quvchilarni turli stereotiplarga, diniy va
dunyoviy buzg‘unchi g‘oyalarga qarshi hurfikrlik ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Tarix fani shunchaki o‘tilishi kerak bo‘lgan fan emas, balki voqea va hodisalarga ongli,
tanqidiy, empatiya bilan qaraydigan yoshlarni shakllantiruvchi asosiy gumanitar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
95
fanlardan biridir. Tarix fani darsini samarali o‘tishga asoslangan metodikalarning
umumiy konsepsiyalari, xorij tajribasi, tadqiqotchilarning taklif va mulohazalari muhim
ahamiyat kasb etadi. Tarix fani darsini samarasini oshirish masalasi 20-asrning
70-yillaridan boshlab xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar,tarixchilar va tarix fani
o‘qituvchilarini e’tiborini o‘ziga jalb etib kelmoqda. Muammoga yechim tarzida o‘z
modellarini, nazariy dasturlarini ilmiy
nashrlarda e’lon qilishgan va bu jarayon hali ham
to‘xtab qolgani yo‘q. Chunki ular taklif qilayotgan yechim barcha davlat va hududlar
uchun birdek qulay va samarali yechim taklif etmaydi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI VA QO‘LLANILGAN METODLAR
Tadqiqot jarayoni mavzuga oid adabiyotlar sharhi, qiyosiy tahlil va xorijiy
olimlarning maktablarda tarix fanini o‘qitish metodikasining umumiy konsepsiyasi va
ahamiyati mavzusidagi tadqiqot natijalarini tahlil qilish metodlari asosida olib
borildi.Shuningdek ushbu olimlarning xulosalari va bergan takliflaridan faol foydalanildi.
Tadqiqotchi olimlar Maroz Petro Volodimirivich va Moroz Irina Volodimirovnaning
“
Conceptual bases of the research activity in the process of teaching world history at the
secondary school” nomli taqdiqod ishida asosiy e’tibor asosan o‘quvchilarning belgilangan
topshiriqlariga emas balki, mustaqil izlanishlariga berilgan. Shuningdek o‘qituvchilarga bu
jarayonni nazorat qilishda nimalarga e’tibor berishlari borasida tavsiyalar keltirilgan.
Olima
Sirkka Ahonen “Historical consciousness: a viable paradigm for history education”
nomli tadqiqot ishida asosan tarixiy tafakkur orqali tarix ta’limini rivojlantirish
mumkinligi to‘g‘risidagi g‘oyalarni ilgari suradi. Tadqiqotchilar Robert Thorp va Anders
Persson “On historical thinking and the history educational challenge” nomli maqolasida
tarixiy tafakkur borasida tadqiqot olib brogan Peter Seixas modeli maktab tarix darsi
akademik tarix dars saviyasida bo‘la olmasligi va uning modelida o‘quvchilarning
mustaqil ishlash imkoniyatini chegaralab qo‘yganligini tanqid ostiga oladi.
TAHLILLAR
Tadqiqotchilar Epstein va Fosterlar turli mamlakatlardagi maktablarda tarix
ta’limi o‘rtasida shakl va maqsad jihatidan farq borligiga e’tibor qaratishgan. Ular o‘z
tadq
iqotlarida ba’zi davlatlardagi maktabda o‘tiladigan tarix darslari va darsliklarida
davlatga sodiqlik va milliy g‘ururni shakllantiruvchi qurol sifatida foydalanishlarini
keskin qoralashadi [2]. Ushbu tadqiqotchilar tarixni o‘rganishda dalillar orqali tadq
iq
etish hamda tarixiy ong ta’sirida talqin qilish g‘oyalarini ilgari surishadi. Tarix darslarida
tadqiqot usulining konseptual asoslarini ishlab chiqish va uni tarix o‘qituvchilarga
malaka oshirish kurslaridagi ahamiyatini tushuntirish samarali natijalarga olib kelishi
mumkin. Tadqiqot usulini qo‘llash bosqichma
-bosqich amalga oshiriladi.
1.
Muammoni aniqlash-
ko‘plab yechimga olib keladigan muammoli savol tanlash.
2.
Gipotezalarni shakllantirish-
o‘quvchilarga savol yuzasida farazlarni ishlab
chiqishda yordam berish.
3.
Manbalarni tahlil etish
–
turli manbalar bilan ishlash strategiyasini o‘quvchilarga
o‘rgatish.
4.
O‘z
-
o‘zini o‘qitish –
mustaqil ravishda o‘rganishni rag‘batlantirish.
5.
Tadqiqotchi nuqtai nazari-muammoga tadqiqotchi nazari bilan qarash
ko‘nikmas
ini shakllantirish.
6.
Natijalarni taqdim etish
–
muammoni javobini samarali yetkazib berish
usullarini o‘rgatish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
96
O‘quvchilarga tarixni o‘rganishda tadqiqot usulidan foydalanish kelajakda nafaqat
tarix, balki istalgan muammolarga mustaqil javob izlash
ko‘nikmasini shakllantiradi va
uning shaxs sifatida rivojlanishiga ijobiy ta’sir qiladi.Tadqiqot usulida muammoga yechim
topish maqsadida turli manbalar: xaritalar, tarixiy hujjatlar, fototasvirlar, kundaliklar va
yana boshqa manbalar asosida o‘quvchilar m
uammoga shaxsiy fikr bildiradilar hamda shu
orqali ularda tarixiy ong shakllana boshlaydi. Bu usuldan foydalanish orqali
o‘quvchilarning yoshi va dunyoqarashini rivojlantirish ehtimoli katta, ayniqsa bu
boshlang‘ich sinflarda tarix faniga bo‘lgan qiziqishlarini uyg‘otadi. Tadqiqotchilar Maroz
Petro Volodimirivich va Moroz Irina Volodimirovna tarix darslari metodikasini
rivojlantirish uchun tadqiqot metodini rivojlantirishni targ‘ib etadilar, ular bergan
yechimning foydali xususiyatlari shundaki, o‘quvchilar
da mustaqil manba topish qobiliyati
shakllanadi. Lekin bu usulni qo‘llashda bir qator kamchiliklari ham bor. O‘quvchilarda
mustaqil izlab topgan manbalarning to‘g‘riligi va ishonchliligini baholash bo‘yicha
malakaning yetishmasligi ularda noto‘g‘ri tushunc
halarni paydo qilishga olib kelishi
mumkin. Ko‘plab manbalarning hozir qo‘llanilmaydigan yozuvdaligi yoki asl nusxa va
tarjimalarning aniq bo‘lmasligi manbalar bilan ishlash samaradorligini pasaytiradi.
O‘qituvchilar va o‘quvchilar tadqiqot usulini dars jarayonida qanday qo‘llash bo‘yicha
dasturning mavjud emasligi, bu usulni qo‘llash ko‘p vaqt talab etgani uchun jarayonda vaqt
menejmentiga alohida e’tibor berish lozim. Darslik va tadqiqot usulida topilgan
ma’lumotlar o‘rtasida farq bo‘lishi mumkin, bu esa o‘quvchilarda fikriy nomutanosiblikni
yuzaga keltiradi. Agarda tadqiqot usuli doimiy va to‘g‘ri tanlangan yo‘nalishda olib borilsa,
albatta o‘quvchilarning tarix darslariga bo‘lgan qiziqishlari samaradorligini oshiradi.
AQShda universitetlarga kirish imti
honlarida tarix fanidan o‘quvchilarning past
ball to‘plashlari tadqiqotchilarni tarix ta’limini qayta ko‘rib chiqish masalasini o‘rtaga
tashladi. O‘quvchilar AQSh tarixi fanidan me’yorlashtirilgan savollardan past ball
to‘plashi milliy sharmandalik sifatida qaraldi. Tahlilchilar tomonidan o‘quvchilarning
ballari pastligiga sabab qilib o‘qituvchilarning ularga yetarlicha bilim bermayotganligi
ko‘rsatildi. Oqibatda o‘qituvchilar yangicha qarashlardan foydalanish o‘rnida ko‘proq
tarixni xronologik usulda yodla
shga urg‘u berdilar va tizim yaxshilanmasligiga sabab
bo‘ldi. Ko‘plab tadqiqotchilar tarixiy tafakkur qobiliyatini rivojlantirish orqali tarix
ta’limini rivojlantirish mumkinligi g‘oyasini ilgari surishadi. Zamonaviy pedagoglarga
amaliy konsepsiyalar va ul
arga konkret yordam ko‘rsatadigan ularning metodikasini
oshirishga yordam beradigan qo‘llanmalar salmog‘i yetarli emas. Shu sababli ham ko‘plab
tarix fani o‘qituvchilari an’anaviy uslubda dars o‘tadilar, o‘quvchilarning test va
kontekstlarni yodlashiga jid
diy e’tibor qaratadilar. Bu esa o‘quvchilarda tarixiy
voqealarni tahlil qilish va undan xulosa chiqarish imkoniyatlarini keskin kamaytiradi.
Tarix ta’limidagi dastlabki islohotlar ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlar ichida
Angliyada 1972-yilda kuzatildi.
Ushbu loyihadan ko‘zlangan asosiy maqsad an’anaviy
yodlash texnikasiga mo‘ljallangan tarix ta’limini o‘zgartirishdan iborat edi. Loyihaning
asosiy obyekti tarix ta’limida o‘zlashtirishi past bo‘lgan o‘quvchilar hisoblangan va
Britaniya maktablar kengash
ida ishlab chiqilgan bo‘lib, o‘quvchilarni mustaqil fikrlash
hamda dalillar asosida tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantirishdan iborat edi.
Ushbu loyiha quyidagi loyiha va tamoyillardan iborat:
1.
Tarixiy dalillardan mustaqil foydalangan holda tahlil qilish;
2.
Tarixni faktlar majmui sifatida emas, balki vaqtlar o‘tishi davomida davlatlar,
madaniyatlar va jamiyatlar qanday o‘zgarganini jarayon sifatida ko‘ra olish qobiliyatini
shakllantirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
97
3.
Tarixiy faktlarni yodlash emas, balki sabab va natijalarini ko‘ra olis
h.
4.
Tarixiy jarayonlardagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlab olish.
5.
O‘quvchilarni passiv tinglovchi rolidan mustaqil o‘z ustida ishlaydigan
o‘quvchiga aylantirish [5].
SCHP loyihasi tarixiy tafakkurga asoslangan tarix ta’limi metodologiyasini
shakllantirishga asos bo‘ldi va Buyuk Britaniya, AQSH va Kanadada maktab tarix ta’limini
o‘zgartirishga o‘z hissasini qo‘shgan. Tadqiqotchi Peter Seixas o‘z tadqiqotlarida tarixiy
tafakkur tushunchasini turli davlatlar (Buyuk Britaniya, AQSH, va Kanada) talqinidagi
farqlar va uning fandagi ahamiyatini isbotlashga harakat qilgan. Biz yuqorida ko‘rib
chiqqan tarixiy tafakkur tushunchasiga Buyuk Britaniyada 2-darajali konsepsiya sifatida
qaralgan bo‘lsa, Germaniyada1
-
darajali konsepsiya sifatida e’tibor qarati
lgan. Tarixiy
tafakkur tushunchasini o‘rgatishni esa jamiyat va shaxsiy tushunchalar yordamida
bog‘lab tushuntirishga harakat qilishgan. Peter Seixasning tarixiy tafakkurning 6 usuli
hozirda ham Kanada maktab tarix ta’limida keng qo‘llanilishiga sabab bu m
odel
o‘quvchilarda keng dunyoqarash va voqea hodisalarga mustaqil fikr berish qobiliyatini
shakllantiradi. Maktab tarix darsliklari ham shu model g‘oyasi ta’sirida yaratilgan. Ushbu
model barcha davlatlar tarix ta’limida birdek muaffaqiyat keltirmaydi. Nem
is
tarixshunosi Rusen tarixiy ong tushunchasi 4 bosqichda bo‘lishini isbotlab bergan, bular:
1.
An’anaviy bosqich –
bunda o‘quvchilar tarixiy voqealarni oddiy hikoya tarzda
qabul qiladilar va ulardagi farqlar mohiyatini to‘la anglab yetmaydilar.
2.
Ibrat bosqichi-
bunda o‘quvchilar o‘tmishdan ibrat oladilar va tarix
takrorlanishdan iborat degan xulosaga keladilar.
3.
Kritik (tanqid) bosqichida o‘quvchilar tarixga tanqid ko‘zi bilan qaraydilar va
shaxsiy qarashlarini olg‘a suradilar.
4.
Dinamik bosqich
–
bu jarayonda o‘quvchilar tarixni kelajakka ta’sirini o‘rganadilar.
AQSH maktab ta’limida tarix fani tadqiqotga yaqinlashtirilgan holda o‘quvchilar
mustaqil izlanishi tamoyiliga asoslangan holda olib boriladi. Tadqiqotchi Peter Seixas
Kanadada tarix ta’limining Buyuk Britaniya, Germaniya va AQSH ta’limi
yondashuvlaridan ilhomlangan holda yangi modelini tashkil etgan. Bu modelga Historical
Thinking Project (HTP ya’ni tarixiy tafakkur loyihasi)
deb nom berilgan. Loyiha Buyuk
Britaniyada qo‘llanilgan 2 darajali tarixiy ta
fakkur nazariyasi asosida tashkil etilgan va
o‘z navbatida AQSH tarixiy ta’limida qo‘llanilgan tadqiqotchilik,mustaqil izlanuvchanlikni
targ‘ib qilish vositalari ham mavjud. Tadqiqotchilar Robert Thorb va Anders Personlar bu
qarashlari bilan Sexiasning mod
eli o‘quvchilarda tanqidiy fikr bildirish qobiliyatini
rivojlantirishga qo‘shgan hissasini inkor etmaydilar.Shuning bilan birga bu yagona
yechim ham emasligini ta’kidlab o‘tadilar. Tarixiy voqealarning boshqalar talqinidagi
nazariyalarni ham tushunish lozi
m va buni tarix o‘qituvchilarni o‘z o‘quvchilarga
o‘rgatishlari lozimdir. Ayni vaziyatda biz o‘rganayotgan tarix biz yashab turgan muhit va
madaniy holatga ham uzviy bog‘liqdir. O‘qituvchilar nafaqat tarixni o‘rgatishlari balki
shaxsiy va boshqalarning taj
ribalari asosida tarixni o‘rganishni tushuntirishlari lozimdir.
Shu orqali tarix ta’limi insonparvarlashtirilishi mumkin. Tarix ta’limi bu faqatgina
akademik tarix nazariyalarni o‘rgatish emas balki fuqarolarni kelajakka tayyorlaydigan
fanlar sirasiga kira
di. O‘quvchilarga akademik tarixni o‘rgatishdan tashqari ularni
ijtimoiy va siyosiy jihatdan tarbiyalashni ham unutmaslik kerak. Hozirgi kunda internet
tizimining nihoyatda rivojlanganligi muqobil tarzda o‘quvchilarning bu ma’lumotlarni
baholash qobiliyati
yetishmasligi, o‘qituvchilarning zamon talablariga moslashishda
qiyinchiliklarga uchrayotgani turkiyalik tadqiqotchilarning ham bu muammolarga e’tibor
qaratishga sabab bo‘ldi. Tarix o‘qituvchilar fanning passiv hikoyachilari emas, balki jonli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
98
ishtirokchil
ari bo‘lishi, zamonaviy texnika vositalaridan foydalanishda qiyinchiliklarga
uchramasligi lozim. O‘qituvchilarning zarur bilim va ko‘nikmalariga egaligidan tashqari
o‘quvchilarda ham bazaviy bilimlarga ega bo‘lishi ta’kidlanadi. Shundagina dars
mashg‘uloti
zerikarli bo‘lmasligi ta’minlanadi. Bu borada tadqiqotchi tajriba ham o‘tkazib
ko‘radi, ya’ni universitetda ta’lim olayotgan 30 nafar ishtirokchi (mamlakatning turli
qismidan kelgan ularning 15 nafari tarix yo‘nalishida,
15 nafari esa matematika yo‘nalish
i
talabalari) bo‘lib, ulardan intervyu tarzda suhbat qilinganida ularning maktab davridagi
tarix o‘qituvchilarining shaxsiy sifatlari va qo‘llagan metodlari ularning hayotida muhim
ahamiyat kasb etganligi aniqlangan. Ulardan tarix fanini yoqtirishining asosiy sabablari
so‘ralganda, 30 nafardan 20 nafari o‘qituvchining dars o‘tishdagi mahorati sabab tarix
darslariga qiziqishgani, 5 nafari esa yoqtirmasligi va bunga shaxsiy qiziqishlarini sabab
qilib ko‘rsatgan bo‘lsalar, qolgan 5 nafar ishtirokchi betaraf
pozitsiyada qolgan [8].
Albatta tarix fani o‘qituvchisining shaxsiy fazilati va qiziqarli metodlardan foydalanishi
o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi, lekin noto‘g‘ri metodni qo‘llashi esa
o‘z navbatida o‘quvchilarni qiziqishlarini pasaytirishi ham mumkin. O‘qituvchining faol
tarzda o‘z ustida ishlashi uning nafaqat kasbiy rivojlanishi va tarix darsining samarali,
shu bilan birga qiziqarli qilishini tadqiqotchi ta’kidlab o‘tadi. Lekin hamma mas’ulyatni
o‘qituvchiga qo‘yish faqat unga mas’ulyatni yuklash orqali sifatli dars mashg‘ulotiga
erishib bo‘lmaydi. Bunga albatta o‘quvchilarning ham mustaqil ishlashlari, tarixiy voqea
hodisalarga tanqidiy nazar tashlash qobiliyatisiz erishib bo‘lmaydi.
Hozirgi kunda
o‘quvchilarning tarix darsiga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish va an’anaviy darslar
o‘quvchilarning tarix faniga bo‘lgan qiziqishlarini yetarli darajada qondira olmasligini
hisobga olgan holda tarix fanida o‘yin metodidan foydalanish samarali natijalarga olib
kelishi mumkin. Dars jarayonida o
‘yin metodidan foydalanish orqali o‘quvchilar savol
-
topshiriqlarga javob topsa, dofamin garmoni ajralishi kuchayadi va ularning fanga
bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi. Lekin bu metodlarni me’yorida qo‘llash lozim agarda
me’yoridan oshirilsa, bu metodning samarasini kamaytiradi. O‘yin metodini qo‘llashda
vaqtni aniq taqsimlash va unga rioya qilish talab etiladi.
NATIJA
Maktablarda tarix fanini o‘qitish metodikasi konsepsiyasi va uning ahamiyati
zamonaviy ta’lim jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarning tarixiy
tafakkurini shakllantirish, tahliliy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va milliy hamda
umumbashariy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot natijasi shuni ko‘rsatadiki, samarali tarix ta’limi quyidagi jihatlarga bog‘liq:
1.
Tarix ta’limini samarali qilish uchun o‘qituvchilar o‘zlari qo‘llayotgan
metodlarning ahamiyati, qo‘llash strategiyalarini mukammal bilishlari va uni qo‘llash
jarayonini izchil tashkil etishlari talab etiladi. Bu metodlar samarasining katta qismi tarix
fani o‘qituvchilarning shaxsiy sifatlariga bevosita bog‘liq.
2.
Innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash –
tarix darslarida interfaol
usullar, raqamli resurslar va muqobil ta’lim yondashuvlaridan f
oydalanish
o‘quvchilarning bilim olish jarayonini sezilarli rivojlantiradi.
3. Tarixiy tafakkurni rivojlantirish
–
faqatgina faktlarni yodlatish emas, balki
tarixiy jarayonlarni tahlil qilish, sabab-
oqibat munosabatlarini tushunishga yo‘naltirish
muhimdir.
Tarix fani o‘qituvchilarning tarixiy tafakkur konsepsiyasi haqida bilimlarini
oshirishi kelajakda ularning metodikasini rivojlantiradi va ular tarbiya qilgan
o‘quvchilarning bilimlari va dunyoqarashlarini rivojlantiradi.
4. Milliy va umumbashariy qadriyat
larga asoslangan ta’lim –
tarix darslari
o‘quvchilarda o‘zlikni anglash, madaniyatlararo muloqotga tayyorlik va tarixiy
jarayonlarga tanqidiy yondashuv shakllantirishga xizmat qilishi kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
99
O‘rganilgan tadqiqotlar natijasida aniqlandiki, tarix fanining samarali o‘qitilishi
nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini oshirish, balki ularning ijtimoiy faolligi va ma’naviy
yetukligini shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Tarix ta’limida yangi innovatsion
metodlardan foydalanish, o‘quvchilarda tarixiy tafakkurni rivojlantirish, o‘qituvchilarning
kasbiy rivojlantirish orqaligina biz kutgan samarali va sifatli tarix darsiga erishish mumkin.
XULOSA
Maktablarda tarix fanini o‘qitish metodikasining takomillashtirilishi ta’lim sifatini
oshirishning muhim omillaridan biri
bo‘lib, quyidagi tavsiyalar asosida rivojlantirilishi lozim:
1.
Ta’lim jarayonida zamonaviy texnologiyalardan keng foydalanish –
tarix
darslarini interaktiv va qiziqarli qilish uchun AKT vositalari, virtual ekskursiyalar, tarixiy
hujjatlar va multimedia r
esurslarini qo‘llash lozim.
2.
O‘qituvchilarning tarixiy jarayonlarni faqatgina faktlar asosida emas, balki
ularning sabab-
oqibat aloqalarini o‘rgatishga qaratilgan metodikalarini rivojlantirish.
3. Fanlararo integratsiyani kuchaytirish
–
tarix fanining adabiyot, geografiya,
iqtisod va huquq kabi fanlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatish orqali o‘quvchilarning keng
dunyoqarashini shakllantirish mumkin.
4.
O‘qitish metodikasini muntazam takomillashtirish –
pedagoglarning malakasini
oshirish, yangi metodikalar va
yondashuvlarni o‘quv jarayoniga joriy etish zarur.
Shunday qilib, tarix fanini samarali o‘qitish nafaqat o‘quvchilarning bilim
saviyasini oshiradi, balki ularning tanqidiy fikrlashi, tarixiy voqeliklarga obyektiv
yondashuvi va ijtimoiy faolligini shakllantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev.
PQ-3105-
sonli,”O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi huzurida O‘zbekistonning eng yangi tarixi bo‘yicha
jamoatchilik kengashi
faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida” qarori.Lex.uz.
2.
Epstein T.
Research methodologies in history education
.
–
Charlotte, NC:
Information Age Publishing, 2009.P.23-26.
3.
Maroz P.V, Maroz.I.V.
Conceptual bases of the research activity in the process of
teaching world history at the secondary school.
Український
педагогічний
журнал
№ 3.
-2015. P.102-111.
4.
Sirkka Ahonen. Historical consciousness: a viable paradigm for history
education? Journal of Curriculum November-37Vol.-2005.P 698-707.
5.
Peter Seixas. A Model of Historical Thinking. Educational Philosophy and
Theory.-2015.10.27.P1-13.
6.
Peter Seixas. A Model of Historical Thinking. Educational Philosophy and
Theory.-2015.10.27.P1-13.
7.
Robert Thorp,Anders Persson. On historical thinking and the history educational
challenge. Educational Philosophy and Theory.UK,-2020.P.892-901.
8.
Meliha Köse. The Role of High School History Teachers on University Students’
Attitudes toward History Classes. Kuram ve uygulamada eğitim bilimleri educational
sciences: theory & practice April 26, -2017.-P 1291-1316.
9.
Keith C, Barton,Linda, S. Levsti. Why don’t more history teachers engage students in
interpretation. Research and Practice Social Education 67(6),-2003.-P 358-361.
10.
F.Axmedshina, F.Aqchayev. Tarix fanini o`qitishda o‘yinli
texnologiyalardan
foydalanish,Tashkent,-2018.17-20.
