Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Specific Difficulties in Learning Irfan Odes (On the example of
Haqqani's irfan odes)
Kamola JUMAYEVA
1
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 January 2021
Available online
10 February 2021
The contribution of religious and secular scientists of Central
Asia to the development of science and spirituality is known and
popular. Samples of fiction created by our ancestors remain a
mystery and secret, and it is difficult to say that their role and
significance are still sufficiently known in human and spiritual
development. The Irfan literature and the ideas put forward in this
literature can be evidence to our opinion. This article, using the
example of Khakani Shirvani, one of the brightest representatives
of Persian classical poetry of the 12th century, illustrates the
emergence of Irfan literature, its penetration into palace literature,
motivating factors, as well as the specific difficulties of the Irfans.
2181-
1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
The Koran
Hadith
Alisher Navoi
Nizami Ganjavi
Abu Hamid Ghazzali
Khaqani Shirvani
Irfan
Tasavvuf
Irfoniy qasidalarni o‘rganishning o‘ziga xos qiyinchiliklari
(Xoqoniyning irfoniy qasidalari misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Qur’oni Karim
Hadisi Sharif
Xoqoniy Shirvoniy
Nizomiy
Alisher Navoiy
Abu Homid Muhammad
G‘azzoliy
Irfon
Tasavvuf
Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan diniy va dunyoviy ilm
ahlining ilm-
fan va ma’naviy taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi ma’lum
va mashhur. Ajdodlarimiz yaratgan badiiy adabiyot namunalari
ham o‘z bag‘rida ne
-ne sirlarni yashirib kelmoqda va
umumbashariy ijtimoiy ma’naviy taraqqiyotda ularning o‘rni va
ahamiyati hanuz yetarli ochib berilgan deyish qiyin. Irfoniy
adabiyot va bu adabiyot zamirida ilgari surilgan g‘oyalar
fikrimizning isboti hisoblanadi. Ushbu maqolada irfoniy adabiyot,
irfoniy adabiyotning saroy adabiyotiga kirib kelishi va unga turtki
bo‘lgan omillar, irfoniy qasidalarning o‘ziga xos qiyinchiliklari XII
1
Phd student, Tashkent State University of Oriental Studies, Tashkent, Uzbekistan
E-mail:
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
213
asr fors mumtoz she’riyatining yorqin vakillaridan biri
Xoqoniy
Shirvoniyning irfoniy qasidalari misolida ochib berildi.
Специфические трудности в изучении ирфанских од
(На примере ирфанских од Хаккани)
АННОТАЦИЯ
Ключевые
-
слова:
Коран
Хадисы
Алишер Навои
Низами Гянджеви
Абу Хамид Газали
Хакани Ширвани
Ирфан
Тасаввуф
Вклад религиозных и светских ученых Центральной Азии в
развитие науки и духовности известны и популярны. Образцы
художественной литературы, созданные нашими предками,
остаются загадкой и тайной, и трудно сказать, что их роль и
значение еще достаточно известны в общечеловеческом и
духовном развитии. Литература Ирфана и идеи, выдвинутые
в ней, могут подтвердить наше мнение. В данной статье на
примере Хакани Ширвани, одного из ярких представителей
персидской
классической
поэзии
XII
века,
проиллюстрировано появление ирфанской литературы, ее
проникновение в дворцовую литературу, мотивирующие
факторы, а также специфические трудности ирфанцев.
Musulmon mintaqa madaniyati rivojida XII asr boshlaridan ma
’
naviy kamolotning yangi
bosqichi boshlandi. Ma
’
lumki, X-XI asrlar mantiqiy tafakkur va ilm birinchi o
‘
ringa ko
‘
tarilgan
davr bo
‘
lib, aqlga tayanish tamoyili yetakchi edi. Yangi bosqichning asoschisi sifatida e
’
tirof etish
mumkin bo
‘
lgan buyuk mutafakkir alloma Abu Homid G
‘
azzoliy (1058-1111) ham bu davrda
ushbu tamoyil namoyondalaridan bo
‘
lgan. Ammo buyuk vazir, ilm va ta
’
lim homiysi
Nizomulmulk ismoiliya terrorchilari qo
‘
lida shahid bo
‘
lgach (1092 yil), siyosiy parokandalik
holatida G
‘
azzoliy tasavvufni jiddiy o
‘
rganishga kirishib ketib, XII asr boshida arab tilida o
‘
zining
to
‘
rt qism 40 kitobdan iborat
“
Ihyoyi ulum ad-din
”
asarini yaratdi va bu asarda rasmiy islom
aqidalari bilan tasavvufiy g
‘
oyalarini uyg
‘
unlashtirishga erishdi. Alloma oxirgi asari fors tilida
yozilgan
“
Kimyoyi saodat
”
ning muqaddima qismida ruh masalasiga maxsus to
‘
xtalib, o
‘
tgan
asrning yetakchi tamoyili
–
“
aqlga tayanish
”
o
‘
rniga
“
ko
‘
ngilni poklash
”
tamoyilini olg
‘
a surdi (3.
95). Bu tamoyilning olg
‘
a surilishi mintaqa ma
’
naviy takomilida yangi bosqich
–
Tasavvuf
tariqatlari yoxud irfon bosqichining boshlanganini bildirar edi (3. 107). Fors mumtoz adabiyotida
ham XII asrdan boshlab, tasavvufiy-irfoniy mavzularga qiziqish kuchaydi. Agar XI asr ikkinchi
yarmida tasavvufiy yo
‘
nalishda ijod qilgan shoirlar alohida bir guruhni tashkil qilgan bo
‘
lib, saroy
she
’
riyatiga ta
’
siri deyarli sezilmagan bo
‘
lsa, XII asr boshlarida o
‘
z ijodini boshlagan Sanoiy
G
‘
aznaviy ko
‘
p o
‘
tmay saroyni tark etib, irfoniy mavzularda asarlar yarata boshladi. Uning
“Tasbih
at-
tuyur” qasidasi, qator
dostonlari ushbu mavzuga
bag‘ishlangan. Ayniqsa,
uning “Hadoyiq ul
-
haqiqa”
asari
o‘z
davrida katta shuhrat qozondi. Undan keyin Anvariy, Xoqoniy, Nizoniy
G‘anjaviy
singari
ulug‘
iste’dod
egalari bu
yo‘nalish
rivojiga
o‘z
hissalarini
qo‘shdilar (3. 111
-150). Bu fors
mumtoz adabiyoti rivojida yangi davrning, irfoniy-tasavvufiy
she’riyatning yuksalish
bosqichining boshlanishi edi (3. 107).
Irfon
–
tasavvufning mohiyatiga aloqador
bo‘lib, Borliq haqiqatini anglab yetishning o‘ziga
xos talqini hisoblanadi ((3. 130)
Sanoiydan keyin, yuqorida koʻrib oʻtganimizdek, zamonasining
boshqa yetakchi shoirlari ham asta-
sekin saroyni va madhiyagoʻylikni tark eta boshladilar. Navoiy
koʻzda tutgan “majoz tariqi”ning birinchi bosqichi asosan ushbu yangi yoʻnalishga oʻta boshlagan
shoirlar ijodidan, yaʼni XII asr ikkinchi yarmidan boshlanadi. Ye.E. Bertels yozadi: “Yaxshi
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
214
maʼlumki, XII asrdan boshlab sufiylik harakati qizgʻin rivojlanib ketdi: shaharlarda darvishlar
behad
koʻpaydi, ularning qarashlari adabiyotga ham taʼsir qilib, asta
-
sekin uning magʻz
-
magʻziga
singib bordi. Ayni shu paytlardan shoirlar orasida madhiya qasidalarga vaqt sarf qilishning
maʼnosizligi va behudaligiga ishonch ortib, adabiy hayotda jiddiy oʻzgarishlar yuz koʻrsata
boshladi”). Bu yo‘nalishga
mansub shoirlarning ijodini, xususan, Xoqoniyning irfoniy qasidalarini
o‘rganish
jarayoni shuni ko‘rsatdiki,
irfoniy mavzudagi asarlarni
to‘g‘ri
anglab yetish uchun davr
tilini yaxshi bilish va
an’anaviy adabiyotshunoslikdan
xabardor bo‘lish
yetarli emas
ekan. To‘g‘ri,
o‘z davrida
turli tasavvuf ulamolari tomonidan tasavvufiy ramz va
timsollar sharhlangan lug‘atlar
tuzilgan. Ammo aniq bir badiiy asar tahliliga ulardagi
ma’lumotlarni qo‘llash
ham oson ish emas.
Adabiyotshunos fors-arab tili va gramatikasini
puxta o‘zlashtirish,
Qur’oni Karim oyatlarini
tafsirlari bilan chuqur o‘zlashtirish,
hadisi sharif ilmidan xabardor
bo‘lishdan tashqari,
avliyolar
va anbiyolar qissalarini, tasavvuf ulamolarining
nazariy asarlarini, shari’at
qoidalarini,
islomgacha
bo‘lgan
adabiy va tarixiy asarlarni, shoir yashagan zamon va makon tarixini tafsilotlari
bilan yaxshi bilishi,
o‘sha
davrda keng tarqalgan turli rivoyat va hikoyatlari, davr ilmlari, falsafasi
o‘sha zamon
va makon odamlarining urf odatlari axloqiy qarashlari va ijtimoiy ahvolidan
xabardor
bo‘lishi kerak.
Aks holda irfoniy adabiyotni tarjima va talqin qilishda adabiyotshunos
shoir aytmoqchi
bo‘lgan
mohiyatni o‘quvchiga
to‘g‘ri
yetkazib bera olishi qiyinlashadi. Ushbu
maqolada yuqoridagilarni inobatga olgan holda,
dastavval Shirvonshohlar saroy shoiri bo‘lgan,
ammo ustozi (qayinotasi) bilan munosabati buzilgach, haj ziyorati bahonasida saroy muhitidan
uzilib, tasavufiy-irfoniy
yo‘nalishga
o‘tg
an, Alisher Navoiydek
buyuk iste’dod
sohibining tahsiniga
sazovor bo‘lgan ozarbayjonlik
forsiyzabon shoir Xoqoniy Shirvoniyning irfoniy qasidalaridan
ba’zi
baytlarni tahlilga tortdik.
1.
Qur’oni Karim
oyatlaridan:
نابز
هب
رهم
نک
و
زج
هاگب
لا
یاشگم
هک
رد
تیلاو
یلباولاق
یسر
زا
لا
Tarjimasi:
“Lo”dan
boshqaga o‘g‘zingni ochmagin, muhrlab qo‘ygin
tilingni
“Qolu balo”
valiyligiga faqat “La” bilan erishasan.
Ushbu baytda zikr etilayotgan “Lo” bu
toyibat kalimasidagi
“Lo”, ya’ni “Lo ilaha illoolloh”
(“Ollohdan o’zga iloh yo‘q”). Shoir:
-
“Yagona
Ollohdan o‘zgasini tilga olmagin. Tiling faqat Olloh
zikri uchun ochilsin”
- demoqchi. Ikkinchi misrada shoir
Qur’oni Karim
“Al
-
a’rof” surasining 172
-
oyatiga ishora qilib, faqat
“Lo” so‘zi
seni Ollohga yaqinlasht
iradi degan ma’noni anglatmoqda.
Chunki
yuqoridagi oyatda islom tarixida “Al
-
misoq” deb nomlangan voqea eslangan. Unga ko‘ra
hazrati
Odam Ato yaratilganidan so‘ng, Olloh
uning pushti kamaridan tarqaladigan bani basharm
ruhlariga
murojaat qilib, “Alastu birabbikum” (ya’ni
“Men sizlarning rabbingiz emasmanmi?”)
deganda bani bashar ruhlari “
لباولاق
“ ( “Xuddi shunday, o‘zgacha bo‘lishi
mumkin emas”) –
deb
javob bergan. Shoir ikki muborak
jumladagi “Lo” inkor qo‘shimchasini birlashtirib, “Lo”
seni
Ollohning sevimli bandasiga aylanishinga sabab
bo‘ladi
degan fikrni bildirmoqda.
هچره
زج
رون
تاومسلا
زا
یئادخ
لزع
نک
رگ
وت
ار
هوکشم
لد
نشور
دش
زا
حابصم
لا
Tarjimasi:
Agar diling
qa’ri “lo” chirog‘idan yorishgan bo‘lsa ,
Unda sen ilohiy nurdan boshqa har narsani hukmdorlikdan tushir.
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
215
Shoir aytmoqchiki, Olloh ishqidan o‘zga har qanday
orzu-havasni dilingdan chiqarib
tashla. Bu
baytdagi “osmonlar nuri” iborasida
Qur’oni karimning “Nur” surasiga
ishora bor.
اب
وت
برق
باق
نیسوق
هگنآ
دتفا
قشع
ار
زک
تافص
دوخ
هب
نیقرشملادعب
یتفا
ادج
Tarjimasi:
Ollohga oshiq bo‘lsang, qiyomatdan so‘ng o‘z sifatlaringdan judo bo‘lgach,
U bilan ikki qosh orasidek yaqinlikka erishasan.
Yuqoridagi birinchi
misrada “An
-
najm”
surasi 9-oyatdan
برق
باق
نیسوق
birikmasi
keltirilgan. So‘zma
-
so‘z
tarjima qilinganda tarjimon shoirning nima demoqchi ekanligini
tushuna olmaydi,
ammo Qur’on oyati
va payg‘ambarimiz
tarixlaridan xabardor
bo‘lsa,
shoir
nazarda tutmoqchi bo‘lgan
mohiyat va mazmunni anglab
yetadi. Payg‘
ambarimiz Muhammad
(s.a.v) me’roj
kechasi Arshi aloga ko‘tarilganlarida, rivoyatda kelishicha,
payg‘ambarimiz (sav)
Olloh taologa ikki qosh orasidek yaqinlashgan ekanlar. Ikkinchi misrada kelayotgan
نیقرشملا
so'ziga
e’tibor qarataylik.
Ushbu
so‘zning
ma’no
sini anglab yetish uchun adabiyotshunos arab
tili va uning gramatikasini bilishidan tashqari, Qur’oni karim
oyatlaridan ham
xabardor bo‘lishi
talab qilinadi. Qur’on
karimning bir necha oyatlarida
(“Shuaro” surasi,
60-
oyat; “Hijr” surasi, 73
-
oyat; “Zuhrof”
surasi, 38-oyat;
“Rahmon” surasi 17
-oyat;) Ollohni
“ikki
mashriq
egasi”
deb qayd
etilgan. Aslida,
“mashriq”
so‘zi
“tongda
quyosh chiqadigan
taraf”ni
bildiradi. Uning ziddi
“mag‘rib”
so‘zi
“kechki
payt quyosh botadigan
taraf”
ma’nosini
anglatadi. Mantiqan
نیقرشملا
-
ya’ni “ikki
mashriq”
bo‘lishi
mumkin emas, chunki quyosh bir tarafdan chiqadi va ikkinchi
tarafga botadi. Islomiy aqidaga
ko‘ra,
faqat qiyomatda,
ya’ni
butun olamda hamma narsa
alg‘ov
-
dalg‘ov
bo‘lgan
paytda ikki tarafdan quyosh chiqib, bandalar soya joy topa olmay qoladilar.
Olloh taolo anashu qiyomat kuninng egasidir.
2.Payg‘ambarlar
va avliyolar tarixidan:
Ma’lumki,
Qur’oni karimda
25 payg‘ambarning
nomlari zikr etilgan. Shulardan
ba’zilari
Xoqoniy qasidalarda tilga olinadi. Masalan -
نیبب
هک
هبکوک
رمع
راورضخ
تشذگ
وت
زاب
هدنام
وچ
یسوم
هب
هیت
فوخ
و
اجر
Tarjimasi:
Ko‘rginki,
umring Xizr singari
o’tib
ketmoqda,
Sen Muso kabi xavfu-rizo sahrosida hayronlikda qolib ketmoqdasan.
Ushbu baytda
Qur’oni karimning “Kahf”
surasi 60-82 oyatlarida tilga olingan Muso
alayhisalom va Ollohning solih bir bandasi haqidagi qissaga ishora qilinmoqda. Bu qissa
yigirma uch oyatdan iborat
bo‘lib,
Imom Buxoriyning
“Jome’
as-
sahih”
kitobida kelgan
rivoyatlarda, solih banda Xazr alayhissalom ekanligi aytilgan.
تخر
زا
نیا
دبنگ
نورب
رب
رگ
یتایح
تدیاب
سفن
یسیع
تسج
یهاوخ
هار
نک
یوس
کلف
شقن
یسیع
رد
ناتسراگن
بهار
نک
اهر
Tarjimasi:
Tiriklikni istasang bu dunyodan lash lushinngni yig‘ishtirib chiqib ket
Iso ruhini istasang, falakka intil!
Monastrdagi Iso rasmini bir chetga surgin!
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
216
Ilohiy kitoblarda bayon qilinishicha Iso (a.s) Ollohning qudrati bilan tirik holida arshi aloga
ko‘tarilgan.
بهار
ناتسراگن
birikmasini biz monastr deb tarjima qildik. Xiristian dinida rohiblik keng
tarqalgan
bo‘lib,
rohiblar (rus tilida
“monax”lar)
alohida mumtoz adabiyotda
“dayr”
deb ataluvchi
alohida maskanlarda kecha
–
kunduz ibodat bilan
mashg‘ul
bo‘lishadi. Bu
e’tiqod
aqidalariga
ko‘ra
Iso (a.s) payg‘ambar
emas,
balki “xudoning
o‘g‘li”
va uning inson qiyofasida namoyon
bo‘lishi
deb
qaraladi. Shu sababdan cherkov va monastrlarda uning surati (ruscha
“ikona”)
osib
qo‘yiladi
va
uning qarshisida ibodat qilinadi. Islomda suratga
sig‘inish qat’iy
taqiqlangan.
3.Payg‘ambarimiz Muhammad
(s.a.v) tarixlari:
اب
راطق
کوخ
رد
تیب
سدقملا
اپ
هنم
اب
هاپس
لیپ
رب
هاگرد
تیب
الله
ایم
Tarjimasi:
Cho‘chqalar qatorida Kabaga qadam qo‘yma
Fil qo‘shini bilan baytullohga kirma.
Ushbu baytda islom tarixidagi mashhur voqealarga ishoralar bor. Birinchi misrada
Xoqoniy salbchilarning Baytulmuqaddasni
(hozirgi Quddus ya’ni
Iyerusalimni) egallashga
bo‘lgan
urinishlari, ikkinchi misrada esa Abrahaning Makkaga yurishini eslatmoqda. Ikkinchi
misradagi voqea payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) tug‘ilishla
ridan oldin yuz bergan. Yaman
diyorida Abraha degan podshoh bo‘lgan. U butun dunyoni hayratda
qoldiradigan kaliso
qurdirgan. U qurdirgan kaliso hammani hayratlantirsada arab diyoridagilar bunga oddiy hol
sifatida qaraganlar. Ular Ibrohim payg‘ambar va o‘g‘
li Isroil tomonidan qurilgan Baytullohdan
hech narsani ustun qo‘yishmas edi. Ushbu ziyoratgohni yo‘q
qilish qasdida Abraha fillar va
juda katta qo‘shin bilan
Makka shahriga yaqinlashganida, Muhammad (s.a.v)ning bobolari
Abumutallib uning oldiga keladi va Abraha lashkari
zo‘rlik
bilan egallab olgan tuyalarini
qaytarib berishni talab
qiladi. Ma’lumki,
Abdulmutallib Baytullohning xodimi edi. Shu sababli
Abraha unga “sen o‘z
tuyalaringni so‘rayapsan,
nega Baytulloh taqdiri haqida
qayg‘urmayapsan”
deb savol berg
anida, Abdulmutallib “men o‘z
tuyalarimning egasiman,
Baytullohning esa o‘z egasi bor, uni o‘zi himoyalay oladi”
deb javob
beradi. Darhaqiqat, qo‘shin
Baytullohga yaqinlashganida, osmonda Abobil qushlari paydo
bo‘lib, mayda
toshchalar bilan
butun
qo‘shinni yakson qilishadi. Bir zumda bahaybat fillar
bu toshchalar zarbidan yerga
bejon qulayboshlashdi. Tarixda
ushbu voqea sodir bo‘lgan yilni “Fil yili“ deb
nomlashgan va
shu yili payg‘ambarimiz
Muhammad (s.a.v) dunyoga kelgan.
هچرگ
ناج
زا
نزور
مشچ
زا
امش
یب
یزور
تسا
زا
هچیرد
شوگ
یم
دنیب
تاعاعش
امش
Tarjimasi:
Garchi jon ko‘z tuynugidan sizni ko‘rmayotgan
bo‘lsa ham
So‘zlaringizda
yuzingiz nuri aks etgay mudom.
Ushbu bayt payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v) ga bag‘ishlangan. Shoir
payg’ambarimizni ko‘rmagan bo‘lsa ham, u kishi
haqidagi ma’lumotlarni, hadis va
oyatlarni
eshitib mehr qo‘yganligi
juda chiroyli tasviriy vositalar bilan ifodalab berilgan.
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
217
4.Mashhur shoirlar va allomalarning asarlarida ilgari surilgan mazmun:
نشوج
تروص
نورب
نک
رد
فص
نادرم
آرد
لد
بلط
نک
راد
کلم
لد
ناوت
دش
اشداپ
Tarjimasi:
Badan sovutini yechib, mardlar safiga qo‘shil,
Ko‘ngil talabida bo‘l, ko‘ngil dil mulki saroyining podshohidir.
Yuqoridagi baytda
تروص
“surat” so‘zi o‘z ma’nosida emas, balki
umuman “moddiylik”
ma’nosida kelyapti. Ya’ni, bu misrada shoir o‘quvchiga: dunyo nozu ne’matlari, hoyu
havaslariga berilmasdan, mardlar safiga, o‘zini Olloh ixtiyoriga topshirganlar safiga qo‘shilgin
demoqda. Ikkinchi misrada ham bu murojaat davom ettirilgan. Shoir
“Ko‘ngil talabida bo‘lgin,
chunki ko‘ngil inson
vujudining hukmdori (4. 10-
18)”
–
g‘oyasini ilgari surgan. Aslida bu g‘oya
Abu Homid Muhammad
G‘azzoliy (1058
-1111)ning
so‘ngi
asari
“Kimyoyi saodat”
muqaddimasida o‘z aksini topgan
bo‘lib (4. 10
-18), Xoqoniy, Nizomiy, Navoiy va boshqa
keyingi davr shoirlarida qayta-qayta
ta’kidlanadi.
Navoiy nazdida ko‘ngil –
Olloh makoni (5.
17)
bo‘lsa, Nizomiy ko‘ngilga Olloh sirlarining xazinasi ((3. 159) “Sirlar xazinasi”
ya’ni oliy
haqiqat sirlarini
qariga yashirgan tilsim ma’nosidadir. Nizomiyning ko‘ngil (dil) mohiyati
haqidagi shoirona aqidasi nihoyatda teran
mazmunga ega. Ko‘ngil bu aql ham emas, chunki
u
oliy tuyg‘ular manbai. Inson
ko‘ngli uni oliy
haqiqat
bilan bog‘lab turuvchi tilsimdir, oliy
haqiqat sirlarini
o‘zida
jilvalantiruvchi ko‘zgudir, faqat unga sayqal berishda
erinmaslik, so‘ng
zang va
chirk bosishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim.) deb ta’rif
beradi. Xoqoniy bu fikrni boshqa
shoirlardan
oldinroq aytib o‘tganligi
biz uchun muhim.
Xoqoniy ko‘ngil talabida bo‘l, ko‘ngilni
pokla, Olloh inson qalbidadir deydi. Darhaqiqat ko‘ngil –
insonning e’tiqodi, iymoni ramzi, aql,
bilimlar, tafakkur - barchasi
ko‘ngilga tobe
va unga xizmat qiladi. Bu sufiyona
ta’limot
shoirona
idrokga ham mos keladigan tushuncha deyish mumkin (5. 17).
هک
تسوپ
هراپ
یا
دمآ
کله
تلود
نآ
هک
زغم
یب
ناهنگ
ار
دهد
هب
اهردژا
Tarjimasi:
Kimki begunohlar miyyasini ajdarxoha bersa
Bir parcha charm uning davlatini halok qilgusidir.
Yuqoridagi baytda
Firdavsiy “Shohnama”sidagi
Zahhok hikoyasiga ishora bor. Arab
diyorida Zahhok otasidan taxtni tortib olib, hukmronlikni
qo‘lga
kiritadi. Iblis oshpaz
qiyofasida Zahhok huzuriga kelib,
o‘zining shirin
taomlari bilan siylaydi. Zahhok oshpazni
mukofotlamoqchi
bo‘lib,
undan
“mukofotga
nima
xohlaysan”
-
deb so‘raydi, shunda oshpaz
menga mukofot kerak emas,
“ikki
yelkangizdan
o‘psam bo‘ldi”
- deb javob beradi. Oshpaz
Zahhokning ikki yelkasidan
o‘pgach
u yerdan ikki ilon
o‘sib chiqadi.
Ilonlar Zahhokning
boshiga hamla qilishadi. Zahhok ilonlarni tinchitish uchun har kuni
ikki yigitni so‘ydirib,
miyasini qovurtirib, ularga beradi. Yuqoridagi baytda Xoqoniy xuddi shu voqeani nazarda
tutgan (3. 85-90). Birinchi misradagi
تسوپ
هراپ
یا
iborasi ushbu voqeaga oid asosiy
qahramonlardan biri - temirchi Kovaning charm peshbandiga ishora
bo‘lib,
ushbu
peshband Zahhok zulmiga qarshi kurashuvchilarning
bayrog‘iga
aylangan edi.
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
218
5.Musulmon mintaqasi tarixini bilish:
نم
نیسح
تقو
و
نلهاان
دیزی
و
رمش
نم
مراگزور
هلمج
اروشع
و
ناورش
لبرک
یا
قارع
الله
کین
مفوعشم
هب
وت
یو
ناسارخ
کرمع
الله
تخس
مقاتشم
وت
ار
Tarjimasi:
Men o‘z davrimning
Husayniman, Noahllar men uchun Shamr va Yaziddirlar,
Mening ahvolim Ashuro, Shirvon men uchun Karbalo.
Ey Ollohning Iroqi men senga oshuftaman,
Ey Ollohning muqaddas maskani -
Xuroson seni qattiq sog‘inaman.
Ushbu ikki baytda Xoqoniyning ichki kechinmalari, uning botinini yemirayotgan anduhlar,
tushkun holati ifodalangan. Shoir o‘z ahvolini Ashuro kunidagi
foje’ holatga
va vatani Shirvonni
Imom Husayn shahid qilingan Karbalo
dashtiga o‘xshatmoqda. Karbalo
yaqinida sodir bo‘lgan
voqealar
shia’larning xotirasida
“Karbalo fojeasi”
sifatida saqlanib qolgan va har yili muharram
oyida, motam kunlarini o‘tkazadilar. Ushbu
kunda Imom Husayn Umaviylar xalifasi Yazid ibn
Muoviyaning
buyrug‘iga ko‘ra
shahid qilingan.
Beruniy o‘zining “Qadim Xalqlardan qolgan
yodgorliklar” asarida shialar bajaradigan marosim va urf odat haqida shunday yozadi: “ Shia’lar
bu kuni yig‘lab aza tutishadi, azob chekkan janoblari
uc
hun qayg‘urishadi”. Muharram oyining o‘n
kuni mobaynida
shia’lar ta’ziya kunlarini o‘tkazadilar (6. 11).
6.Islomiy ibodatlar tavsilotini bilish:
ریرپ
تبون
جح
دوب
و
دهم
هجاوخ
زونه
زا
نآ
یوس
تافرع
تسا
مشچ
رب
ادرف
Tarjima:
Haj ibodati
o‘tgan
kuni edi, xojaning taxtiravoni esa hanuz
Arafotning narigi tomonida haj marosimi ertaga
bo‘ladi deb
kutmoqda.
Haj marosimi bir yilda bir marotaba keladi va zulhijja oyining dastlabki 10 kunida
o‘tadi.
Shoir satrlari har bir ishni
o‘z
vaqtida bajarish kerakligi haqidadir.
7.Dunyoviy bilimlardan xabardor
bo‘lish:
ارم
بیبط
لد
هنوگزردنا
یا
هدرک
تسا
زک
نیا
داوس
سرتب
زا
ثداوح
ادوس
هب
خلت
و
شرت
اضر
هد
ناوخ
یتیگ
رب
هک
رتشین
یروخ
را
رتشیب
یروخ
اولح
ریسا
عبط
فلاخم
رادم
ناج
و
درخ
نوبز
ینابزراچ
نکم
ود
روح
اقل
Tarjimasi:
Menga ko‘ngil
tabibi nasihat qilmoqda,
Bu (moddiy) hayotda savdo muammolaridan
ehtiyot bo‘l!
Bu dunyo dasturxonidagi acchiq va nordon narsalarga rizolik ber
Halvoni ko‘p yesanang
u ham zaharga aylanadi.
Jon va aqlni raqib xohishiga asir qilma!
Bu ikki hurni to‘rt
tilliga
bo‘ysunturib
qo‘ymagin!
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
219
Ushbu baytlarda Sharq tabobatiga oid tushunchalar ishlatilmoqda. Sharqda har bir
inson tabiatida
to‘rt
xilt mavjudligi
ta’kidlanadi. Xoqoniy
inson tabiatidagi moddiy jihatlar
bilan
ma’naviy
-ruhiy jihatlarni qiyoslab, ikkinchilarini birinchilariga
bo‘ysuntirib
qo‘yishdan
saqlanishni maslahat bermoqda. Inson vujudidagi
to‘rt
xilt aro muvozanat buzilsa, bemorlik
yuz beradi.
“Savdo
muammolari”
deganda ushbu xiltlardan biri kuchayganda so
g‘liqqa
oid
yuzaga keladigan muammolar nazarda
tutilmoqda. “To‘rt tilli”
iborasi insonning moddiy
vujudidagi
to‘rt
xilt bilan
bog‘liq
fiziologik jarayonlar
ko‘zda
tutilib, aql va ruhni ularga
bog‘lab
qo‘ymaslik, ya’ni moddiy
muammolar tufayli
ma’naviy
-ruhiy holatda
o‘zgarishlarga
yo‘l
qo‘ymaslik
kerakligi uqtirilmoqda (Yuqorida keltirirgan baytlar (
یناقاخ
یناورش
.
نارهت
-
1375
ناوید
)
Tehronda milodiy 1956
–
yilda nashr etilgan Xoqoniy Shirvoniy devonidagi irfoniy
qasidalardan olindi va tarjimalar maqola muallifga tegishli).
Xulosa shuki, bugungi kunda adabiyotshunos irfoniy-tasavvufiy qasida va asarlarni
tarjima qilishda, fors-arab tili va gramatikasini puxta egallashi,
Qur’oni Karim oyatlarini
tafsirlari bilan chuqur o‘zlashtirishi,
hadisi sharif ilmidan xabardor
bo‘lishi
va undan tashqari,
avliyolar va anbiyolar qissalarini, tasavvuf ulamolarining
nazariy asarlarini, shari’at
qoidalarini, islomgacha
bo‘lgan
adabiy va tarixiy asarlarni, shoir yashagan zamon va makon
tarixini tafsilotlari bilan yaxshi bilishi,
o‘sha
davrda keng tarqalgan turli rivoyat va
hikoyatlardan, davr ilmlari, falsafasi,
o‘sha zamon
va makon odamlarining urf-odatlari, axloqiy
qarashlari va ijtimoiy ahvolidan xabardor
bo‘lishi kerak.
Aks holda irfoniy adabiyotni tarjima
va talqin qilishda shoir aytmoqchi
bo‘lgan
mohiyatni o‘quvchiga
to‘g‘ri
yetkazib bera olishi
qiyinlashadi.
Buyuk ajdodlarimizdan biri Shirvoniy Xoqoniydan bizgacha yetib kelgan badiiy meros
o‘zida ne
-ne bebaho boylik
va qimmatli ma’lumotlarni saql
ab kelmoqda. Xoqoniyning irfoniy
qasidalari
O‘zbekistonda deyarli o‘rganilmagan
mavzulardan biri ekanligi va mazkur maqola
kelajakda “Tasavvufiy irfoniy” she’riyat
badiashunosligini yaratishda tayanch manba bo‘lishi
va o‘z bag‘rida saqlab turgan
ne-ne bebaho badiiy boyliklarning ochilishiga, kitobxonlar
safining ortishi sababchi, shuningdek chet ellik sharqshunos olim va izlanuvchilar uchun
qiziqarli
mavzulardan biri bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Qur’oni
Karim.
2.
Hadisi sharif.
3.
Imomnazarov M. X-
XV asrlar fors mumtoz she’riyati. T., 2013.
4.
Imomnazarov M. Ko‘ngil haqida to‘rt doston sharhi. Sharq mash’ali №1. 2016.
5.
Komilov N. Faqr Nuri porlagan qalb. T., 2001.
6.
Sharq mamlakatlari adabiyotida Dramaturgiya (( Eron Dramaturgi
yasi) O‘quv
uslubiy majmua) T., 2018.
7.
Imomnazarov M. Mumtoz fors sheʼriyati badiiyatshunosligi
va janrlar
tipologiyasi. T., 2015.
8.
Obidov R. Payg‘ambarlar siymosi islomiyat tarixidir. T., 2005.
9.
یناقاخ
یناورش
.
نارهت
-
1375
ناوید
