Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of physical training and healthy living of
preschool children
X.A. KENJAYEVA
1
Uzbek state university of physical culture and sports
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
15 Fabray 2022
We know that children spend a lot of time in kindergarten.
The main goal of preschool education is not only to look after
children in the absence of parents, but also to prepare children
for independent living, to teach them basic knowledge, skills
and abilities.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
preschool children,
first step,
child,
program,
physical education,
spiritual,
physical,
mental,
medical,
principle,
physical qualities.
Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy tayyorgarligini
rivojlantirish va sogʻlom turmush
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
maktabgacha yoshdagi
bolalar,
ilk qadam,
“Bolajon”dasturi,
jismoniy tarbiya,
ma
’
naviy,
jismoniy,
ruhiy,
Bizga ma
’lumki, bolalar koʻp vaqtini bolalar bogʻchasida
oʻtkazadi. Maktabgacha ta’
lim tashkilolatlarining asosiy maqsadi
nafaqat bolalarni ota-
onasi yoʻqligida qarash, balki bolalarni
mustaqil hayotga tayyorlash, ularga asosiy bilim, koʻnikma va
malakalarni oʻrgatishdir. Shu nuqtayi nazardan, tarbiyalanuv
-
chilarining sogʻligʻiga boʻlgan mun
osabatda, tarbiyalanuvchilari-
ning sogʻlig‘ini saqlashda innovatsion texnologiyalarni toʻgʻri
qoʻllash muhim rol oʻynaydi.
1
teacher, department of Theory and methodology of physical culture, Uzbek state university of physical
culture and sports, Tashkent, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
167
tibbiy,
tamoyil,
jismoniy sifatlar.
Развитие физической подготовленности дошкольников и
здорового образа жизни
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дошкольное учреждение,
первая ступень,
ребенок,
программа,
физическое воспитание,
духовное,
физическое,
умственное,
лечебное,
принцип,
физические качества.
Мы знаем, что дети проводят много времени в детском
саду. Основной целью дошкольного образования является
не только присмотр за детьми в отсутствие родителей, но и
подготовка детей к самостоятельной жизни, обучение их
базовым знаниям, навыкам и умениям.
2017-yil 9-sentabrdagi 3261-
son “Maktabgacha ta’
lim tizimini tubdan isloh qilish
chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”
gi Qarori, 2017-yil 30-sentabrdagi 5198-son
“
Maktabgacha
ta
’
lim tizimi jismoniy tarbiya boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”
gi Farmonlari hamda mazkur sohaga tegishli me
’
yoriy-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu tadqiqot muayyan darajada xizmat
qiladi. Bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha ta’
lim vazirligi tomonidan
30 dan ortiq me
’yoriy hujjatlar qabul qilinib, ular orasida “Il
k va maktabgacha yoshdagi
bolalarning tarbiyasiga qoʻyiladigan davlat talablari”, “Ilk qadam” oʻquv dasturi va unga
muvofiq ishlab chiqilgan guruhlar kesimida mavzuiy rejalashtirish, jismoniy tarbiyadan
nazariy va amaliy majmua, maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida jismoniy tarbiya
yoʻriqchilarining ish jurnali shular jumlasidandir.
Maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida kun tartibi aniq belgilangan faoliyatlar orqali
quyidagi yosh guruhlarida kichik (3-
4 yosh); oʻrta (4
-5 yosh); katta (5-6 yosh), maktabga
tayyorlov guruhlari (6-7 yosh) rejalashtiriladi va shunga mos ravishda tashkillashtiriladi.
Ta
’lim muassasasida 5ta yoʻnalish boʻyicha ta’
lim-
tarbiya berilib, ilk boʻgʻini bu jismoniy
tarbiya va sogʻlom turmush tarzini tashkil etish boʻlib, u oʻz ichiga “Jismoni
y tarbiya va
sogʻlom turmush tarzini amalga oshirish”ni qamrab oladi.
Maktabgacha yosh davrida bolalarning jismoniy tarbiyasini toʻgʻri tashkil etish, ilk
yoshdan boshlab jismoniy koʻnikma va malakalarini shakllantirish va har tomonlama
uygʻun rivojlantir
ish maktabgacha jismoniy tarbiya nazariyasining asosiy talablaridan
hisoblanadi. Maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida bolaning jismoniy rivojlanishi va uning
faol harakatlanishiga imkon yaratish, ta
’
lim-tarbiyaviy jarayonning mazmuni va
metodlarini ishlab chiqishga ilmiy yondashish, tizimli yondashuvga rioya qilish,
chiniqtirish, chidamlilikni oshirish, zarur koʻnikma va malakalarini tarbiyalash; mashgʻu
-
lotlarda va oʻyin faoliyatida mustaqil fikrlashga, jismoniy tarbiya va sportga boʻlgan
qiziqishlarini tarbiyalashga oid muhim masalalarni hal etish lozim.
Maqsad:
Maktabgacha yoshdagi bolalar salomatligini saqlashdan iborat boʻlgan
maktabgacha ta
’lim muassasalarida sogʻliqni saqlash texnologiyalarini joriy etishni
bosqichma-bosqich amalga oshirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
168
Vazifalari:
1. Salomatlik dasturini ishlab chiqish.
2. Davolash va profilaktika choralarining ishlab chiqilganligi.
3. Bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishga ta
’
sir etuvchi harakatli
o‘
yinlar.
4. Yurak
–
qon tomir tizimi, mushak va nafas olish tizimini mustahkamlashga
yordam berish.
Tadqiqotlarda aniqlanishicha, insonning 5-
7 yoshida morfofunksional oʻzgarishlari
ancha yuqori organizmning kasalliklarga chidamliligini koʻrsatuvchi ma’
lumotlar ham
mavjud.Turmush tarzini shakllantirishning mazmunini, uslublarini va uni tashkil etishni
baholashda insonning yoshi katta ahamiyat kasb etadi. Individual koʻrsatkichlari:
•
modda almashinuvining xarakteri;
•
vegitativ asab tizimining ustun turi (simpatik, parasimpatik);
•
ruhiy holati;
•
ustun turuvchi ehtiyojlar va qiziqishlar.
Bolalarda salomatlikni shakllantirishning elementlarini samarali olib borish uchun
salomatlikning 4 ta asosiy tamoyili ma
’
naviy, jismoniy, ruhiy, tibbiy jihatlariga e
’
tibor
qaratish zarur. Bunday yondashuv aniq maqsadga yoʻnalgan holda
salomatlikni organiz-
mning hayotiy faoliyatini ham yaxshilaydi. Shakllantirish, saqlash va mustahkamlash:
sogʻlom insonning salomatligi.
MTT larda
“
Yangi innovatsion texnologiyalaridan foydalangan holda salomatlikni
mustahkamlash
”
tajribasini rivojlantirish uchun qulay muhit yaratishda maktabgacha
ta
’
lim eng muhim b
o‘g‘
in hisoblanadi. Ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz sharoitida bizning
mintaqamizdagi bolalar muammosi butun jahonda b
o‘
lgani kabi keskin va ularni
shoshilinch hal qilish juda muhim. Demografik jarayonlar va bolalar salomatligi holatida
hamon noj
o‘
ya tendensiyalar saqlanib qolmoqda. Ayniqsa, pandemiya sharoitida bolajon-
lar salomatligini,jismoniy imkoniyatlarini amalga oshirish juda muhim hisoblanadi.
Bolalar salomatligini saqlash va mustahkamlash muammosi eng dolzarb muam-
molardan biridir. Maktab-internatlarda,maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida yashovchi
tarbiyalanuvchilarning bolalarning umumiy kasallanish darajasi 10 %ga oshadi. Bu
bolalarning ruhiy kasalliklari va sezgi organlarining
o‘
sish tendensiyasini ta
’
kidlaydi.
Kasallik darajasi tarkibida yetakchi
o‘
rinni nafas olish kasalliklari (43,3 %), asab tizimi va
sezgi a
’
zolari (8,8 %), yuqumli kasalliklar va parazitar kasalliklar (4,2 %), jismoniy
shikastlanishlar va intoksikatsiya (4,1 %), teri kasalliklari va gipodermiya (4,0 %) tashkil
qiladi.
Barcha yoshdagi bolalarni tibbiy k
o‘
rikdan
o‘
tkazishda uzoq muddatli kuzatuvga
muhtoj bolalar sonining k
o‘
payganligini ta
’
kidlashimiz mumkin. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning salomatligi t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri maktabgacha ta
’
lim tashkiloti sharoitiga,
jismoniy mash
g‘
ulotlarga, darslarning t
o‘g‘
ri tartibiga va b
o‘
sh vaqtlariga, oilaviy sharoit
va ta
’
limga bo
g‘
liq. Bundan tashqari, jinsiy va shaxsiy xususiyatlar katta ahamiyatga ega.
Bolalar salomatligini inobatga olgan holda,
o‘
quv materialining qiyinchiligi,
tibbiyot xodimlari va tarbiyachilarning sa
’
y-harakatlari ushbu kasalliklarni keltirib chiqa-
radigan yoki ularning paydo b
o‘
lishiga yordam beradigan omillarni y
o‘
q qilishga
qaratilgan b
o‘
lishi lozim.
2019
–
2020-yillarda biz so
g‘
liqni saqlash bilan bo
g‘
liq quyidagi choralarni k
o‘
rdik:
bolalarni mutaxassislar tomonidan tibbiy k
o‘
rikdan
o‘
tkazish (5-6 yosh);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
169
Kalendar rejasiga k
o‘
ra, biz profilaktika qilamiz: yassioyoqligi mavjud bolalarni
r
o‘
yxatga olish; jadvalini muntazam nazorat qilish; tibbiyot xodimlari tomonidan
bolalarni natijalarini qabul qilish.
Bolalar k
o‘
p vaqtlarini televizor k
o‘
rishga va kompyuter
o‘
yinlariga sarflashadi.
Mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning beqarorligi, ekologik, siyosiy va
ma
’
naviy inqirozlar mavjudligi ongda insoniy turmush tarzida chuqur va oldindan aytib
b
o‘
lmaydigan
o‘
zgarishlarni keltirib chiqaradi. Odamlarga zudlik bilan ta
’
sir k
o‘
rsata-
digan va ularning axloqiy, jismoniy va psixologik salomatligini yomonlashishiga olib
keladigan ortib borayotgan ijtimoiy, jismoniy va ruhiy bosim bilan birga, ayniqsa, bu
o‘
sayotgan avlod salomatligiga ta
’
sir qiladi.
Shunday qilib, bu faktlarning ahamiyati
“
Hayot xavfsizligi asoslari
”
,
“
Tibbiy bilim-
larning asoslari
”
,
“
Yosh anatomiyasi, fiziologiyasi va gigiyenasi
”
kabi kurslarga alohida
ahamiyat beradi.
Bu bilim tarbiyalanuvchining so
g‘
li
g‘
ini tejaydigan joyini kengaytirish va mustah-
kamlash uchun zarurdir. Zamonaviy gumanistik shaxsga y
o‘
naltirilgan ta
’
lim tenden-
siyasi, inson qobiliyatlari va ekzistensial kuchlarini rivojlantirish va
o‘
z-
o‘
zini anglash,
insoniy qadriyatlar, hayotning ustuvorligi va tarbiyalanuvchilarning so
g‘
li
g‘
ini saqlash,
b
o‘
sh joyni saqlash, shaxsning erkin rivojlanishini
o‘
z ichiga oladi va pedagogik sikl
shakllanadi.
So
g‘
liqni saqlash pedagogikasi
o‘
z mazmuniga k
o‘
ra innovatsion b
o‘
lib,
o‘
qituvchi-
dan
“
Eksperimental psixologiya
”
kursida taqdim etiladigan psixologik eksperiment,
psixologik testlar, ilmiy va maxsus usullarni q
o‘
llashni bilishni talab qiladi.
So
g‘
lom odamni tarbiyalash uchun mas
’
ul b
o‘
lgan
o‘
qituvchi kichik guruh
faoliyatining xususiyatlarini, guruhning shaxsga ta
’
sirini bilishi, guruh ta
’
siriga dosh bera
olishi, amaliy mash
g‘
ulotlarni kuchaytirishi, so
g‘
liqni saqlashni yanada samarali tashkil
etishga yordam berishi kerak. Sinfda ishlash texnologiyasi,
“
Psixologiya
”
kursini
o‘
rganish jarayonida olingan bilimlar
o‘
qituvchi va tarbiyalanuvchilar, ota-onalar
o‘
rtasi-
dagi aloqani osonlashtiradi, maktab tarbiyalanuvchilari
o‘
rtasidagi nizolarni kamay-
tirishga, ularga boshqa odamga ta
’
sir
o‘
tkazish usullarini beradi. Yangi munosabatlar,
shaxsiy hislar, motivlar yaratish, ular maktab muhitida xatti-harakatlarning sabablari va
obyektiv qonuniyatlarini aniqlash va tahlil qilishga yordam beradi.
Psixologik va pedagogik fanlar sikliga muhim q
o‘
shimcha
–
bu
o‘
quv jarayonining
moslashuvchanligini ta
’
minlaydigan q
o‘
shimcha kurslar, ammo ular fakultativ, ixtiyoriy
va hamma tarbiyalanuvchilarda qatnashish istagi bor.
O‘
quv rejalarimizga odatdagidek
“
Tarbiyalanuvchining so
g‘
li
g‘
ini tejaydigan joy
”
kursini kiritishni maqsadga muvofiq deb
bilamiz.
Mavzular b
o‘
yicha
o‘
tkazilgan tahlil maktabgacha tarbiyalanuvchilarining so
g‘
li-
g‘
iga b
o‘
lgan e
’
tiborning kuchayganligidan dalolat beradi, bu, birinchi navbatda, mavzu-
larning kengayishi, ikkinchidan, dasturlarning maxsus qismlarini yozish, uchinchidan, bir
qator maxsus kurslar yaratish orqali namoyon b
o‘
ladi va standart
o‘
quv dasturiga
q
o‘
shimcha tanlanishi mumkin b
o‘
lgan kurslar shakllantiriladi. Bularning barchasi
o‘
qituvchilar uchun so
g‘
liqni saqlash joyini yaratish uchun ishlash imkoniyatini yaratadi.
Shu bilan birga shuni ta
’
kidlash kerakki, biz so
g‘
liqni saqlash bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan
savollarning ahamiyatining oshishi bilan taqqoslaganda, yetarlicha harakat qilmayapmiz
va turli kurslar mazmunida tarqalgan, ba
’
zida takrorlangan, lekin tarbiyalanuvchilarga
ular haqida t
o‘
liq tasavvur bermaganmiz. Shu munosabat bilan tarbiyalanuvchining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
170
so
g‘
li
g‘
ini tejash joyini yaratishning muhim sharti so
g‘
liqni saqlash va uni y
o‘
qotmaslik
y
o‘
llari haqidagi integratsiyalashgan bilimlarning turli qismlarini
o‘
z ichiga olgan,
o‘
quv
rejasidagi subyektlar
o‘
rtasida topiladigan, aniq jihatlar b
o‘
yicha subyektlararo aloqalarni
o‘
rnatishdir. Bu va uning mustahkamlanishi ta
’
lim fanlari
o‘
rtasida subyektlararo
aloqalarni
o‘
rnatish, so
g‘
liqni saqlash b
o‘
yicha nazariy bilimlarni q
o‘
llashni oldindan
bilish va so
g‘
liqni saqlash sohasidagi k
o‘
nikmalarni shakllantirish orqali amalga
oshiriladi.
Tabiatning
o‘
ziga xos xususiyati va so
g‘
liqni saqlash makonining ahamiyatini ochib
berib, ular diqqatini
o‘
rganilayotgan jarayonni aniqlaydigan omillarga qaratadilar: asr-
ning ijtimoiy, iqtisodiy va insoniy biologik evolyutsiyasi
o‘
rtasidagi ziddiyat tufayli
kasalliklardan, ijtimoiy muammolardan jamiyatning iqtisodiy y
o‘
qotishlari, insonning
hayot sifati va faol uzoq umr k
o‘
rish istagi bilan belgilanadi; ushbu holat fandagi
antroposentrik va integratsion jarayonlar va
“
Inson va uning salomatligi
”
muammosiga
qiziqish bilan bo
g‘
liq.
Tarbiyalanuvchilarning so
g‘
li
g‘
ini tejash, b
o‘
sh joyni tejash va qiziqish uy
g‘
otish
qiyinchiliklarini tushuntirib, biz tarbiyalanuvchilarning so
g‘
lom turmush tarzini shakl-
lantirish uchun psixologik reaksiyasini bartaraf etishning murakkab muammosini hal
qilishlari kerak b
o‘
lgan amaliy mash
g‘
ulotlardan kelib chiqqan holda tahlil qildik.
Muammoni hal qilishning mumkin b
o‘
lgan usullari t
o‘g‘
risida
o‘
z takliflarini berish va
taklif qilish uchun muammoli vazifani taklif qildik. Qisqa jamoaviy munozaradan s
o‘
ng,
o‘
qituvchi yangi
o‘
qituvchilar tomonidan q
o‘
llaniladigan yechimlarni taklif qiladi.
Tarbiyalanuvchilar salomatligini mustahkamlash va so
g‘
ligini saqlash uchun
innovatsion y
o‘
lakcha yaratish zarurligi. Shu munosabat bilan tarbiyalanuvchilarga
o‘
z
kuchiga ishonmaganlar uchun rejalashtirilgan savol berildi:
“
Ta
’
lim qobiliyatiga ega
b
o‘
lmagan odam bunday darajaga erisha oladimi?
”
. K
o‘
tarilgan savolga javoban biz
A.S.ning
g‘
oyalariga murojaat qildik. Makarenko:
“
Ta
’
lim k
o‘
nikmalari iste
’
dodni talab
qiladigan maxsus san
’
at emas, bu siz
o‘
rganishingiz kerak b
o‘
lgan ish
”
,
–
deb
o‘
ylagan.
Xulosa. So
g‘
liqni saqlash ta
’
limi
–
bu shaxslar salomatligini mustahkamlash,
saqlash yoki tiklashga yordam beradigan xulq-atvorni
o‘
rganish prinsipi sifatida ta
’
rif-
lanishi mumkin. Biroq so
g‘
liqni saqlashning bir nechta ta
’
riflari b
o‘
lgani uchun so
g‘
liqni
saqlash ta
’
limining ham bir nechta ta
’
riflari mavjud. Amerikada 2001-yildagi So
g‘
liqni
saqlash ta
’
limi va tar
g‘
ibot terminologiyasi b
o‘
yicha q
o‘
shma q
o‘
mitasi
“
So
g‘
liqni saqlash
ta
’
limi
”
ni
“
shaxslarga, guruhlarga va jamoalarga ma
’
lumot olish va sifatli so
g‘
liqni saqlash
uchun zarur b
o‘
lgan k
o‘
nikmalarni olish imkoniyatini beradigan so
g‘
lom nazariyalarga
asoslangan rejalashtirilgan
o‘
quv tajribalarining har qanday birikmasi
”
deb ta
’
riflagan.
Ushbu tadqiqotda 2018-yildan 2021-yilgacha davom etgan pedagogik eksperiment
natijalari e
’lon qilingan. Tajribada 82 bola ishtirok etdi, ular orasida 42 oʻgʻil va 40 qiz bor
edi.Bolalarning haqiqiy yoshi toʻqqiz yoshda edi. Ishning
maqsadi maktabgacha yoshdagi
oʻquvchilarda jismoniy tayyorgarlik, psixo
-emotsional holatga fitnes vositalarining
ta
’sirini aniqlash edi. Natijalar tahlilining koʻrsatishicha, jismoniy rivojlanish natijalari
sezilarli darajada yaxshilandi. Xususan, bu yuqori darajadagi (16,9% dan 43,1% gacha),
oʻrtacha (54,4% dan 46,8% gacha) va ayniqsa jismoniy rivojlanish darajasining pastligi
(28,7% dan). 10,1%gacha), (p <0,05). Ruffier indeksi boʻyicha, oʻrta darajadagi
yaxshilanish koʻrsatkichlari (4,8% dan 14,1% g
acha), (p <0,05) natijasida ijobiy
oʻzgarishlar paydo boʻlgan, past –
oʻrta darajadagi koʻrsatkichlarning pasayishi (38,4%
dan 16,7% gacha), (p <0,05)ni tashkil qildi. Jismoniy tayyorgarlik natijalarida barqaror
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
171
dinamika sezildi (p <0,05), xususan,
“
30 m yugurish
”
mashqidan keyin oʻgʻil bolalar 6,2 ±
0,7 sekunddan 5,4 ± 0,5 sekundgacha, qizlar 6,9 ± 0,5 sekunddan 6,1 ± 0,5 sekundgacha
natijaga erishdilar;
“
joydan uzunlikka sakrash
”
mashqlari oʻgʻil bolalar oʻrtasida 14,7 sm,
qizlar oʻrtasida 22,5 sm;
“
Yugurish
”
mashqida oʻgʻil bolalar 11,7 ± 1 sekunddan 9,2 ± 0,9
sekundgacha, qizlar esa 12,1 ± 1,2 sekunddan 10,2 ± 1 sekund
-gacha natijaga
erishdilar.Bundan tashqari, ijobiy va statistik jihatdan muhim oʻzgarishlar (p <0,05), bu
yerda oʻquvchilarning psixo
-emotsional holatini baholash natijalari orqali biz farovonlik,
faollik, kayfiyat darajalari oshayotganini koʻrishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.
Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaati. T.: 2017-yil 22-dekabr
–
B. 23.
2.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2017 йил 19 июлдаги
“Мактабгача таълим муассасаларининг фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги
528-
сонли Қарори
.
3.
Ўзбекистон Республикасининг илк ва мактабгача ёшдаги болалар
ривожланишига
қўйиладиган Давлат талаблари.Т.: 2018. –
Б.
55.
4.
Айзятуллова
Г.Р.
Современные
компьютерные
технологии
в
профессионально
-
прикладной физической подготовке воспитателей дошкольных
образовательных учреждений // Научно
-
методический электронный журнал
«Концепт». –
2013.
–
Т. 3. –
С. 28–
71
5.
Акбаров
А., Мусаев
Б.Б. Спортда математик таҳлил усуллари (Дарслик). –
Т., «Тафаккур қаноти» –
2014.
–
Б.
442.
6.
Алматов К.Т. ва бошқалар.Улғайиш физиологияси. Т.:
2014
. Б.
65.
7.
Бола шахсини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари. Т.:
2008.
–
Б.
125.
8.
Болалар боғчасида жисмоний тарбия дастури.
Т.:
2004.
–
Б.
55.
9.
Болажон дастури. Тошкент 2016
.
–
Б.
290.
