Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some theoretical and practical aspects of the institute of
parliamentary control under democratization
Zarina ABDURASHIDOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
This article examines and analyzes the theoretical
foundations of parliamentary control, in particular the concept
of parliamentary control, its legal analysis and today's
importance, specific aspects of parliamentary control in foreign
countries, and the experience of developed countries in terms of
parliamentary control.
As noted in the article, parliamentary control is important in
improving legislation, ensuring human rights and legal interests,
and achieving the effectiveness of the separation of powers
system. Laws are adopted in order to regulate certain social
relations in society. The best way to get acquainted with the state
of implementation of the law is control. The main purpose of such
control of the Parliament is not to punish those who do not
implement the law or those who hinder its implementation (this
task is performed by other control bodies), but it is considered to
eliminate the shortcomings of the law enforcement mechanism
and to improve this mechanism.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
parliament,
parliamentary control,
representative div,
legislative power,
parliamentary inquiry.
Demokratlashtirish
sharoitida
parlament
nazorati
institutining ayrim nazariy va amaliy jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
parlament,
parlament nazorati,
vakillik organi,
qonun chiqaruvchi
hokimiyat,
parlament so‘rovi.
Mazkur maqolada parlament nazoratining nazariy asoslari,
xususan, parlament nazorati tushunchasi, uning yuridik tahlili
va bugungi kundagi ahamiyati, xorijiy mamlakatlarda parlament
nazoratining o‘ziga xos jihatlari, parlament nazorati bo‘yicha
rivojlangan mamlakatlar tajribasi o‘rganib chiqiladi va tahlil
qilinadi.
Maqolada ta’kidlanganidek, parlament nazorati qonunchilikni
1
Master degree student, Tashkent State University of Law
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
169
takomillashtirishda, inson huquq va qonuniy manfaatlarining
ta’minlanishida, hokimiyatlar bo‘linishi tizimining samaradorligiga
erishishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Qonunlar jamiyatdagi
muayyan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish maqsadida qabul
qilinadi. Qonunning ijro etilishi holati bilan tanishishning eng
maqbul usuli nazorat qilish hisoblanadi. Parlamentning bunday
nazorat qilishdan asosiy maqsadi qonunni ijro etmayotganlar yoki
uni ijro etishda to‘sqinlik qilayotganlarni jazolash emas (bu vazifa
boshqa nazorat organlari tomonidan amalga oshiradi), balki
qonunlarni ijro etish mexanizmidagi kamchiliklarni bartaraf etish
va mazkur mexanizmni takomillashtirishdan iborat.
Некоторые теоретические и практические аспекты
института парламентского контроля в условиях
демократизации
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
парламент,
парламентский контроль,
представительный орган,
законодательная власть,
парламентский запрос
.
В данной статье рассматриваются и анализируются
теоретические основы парламентского контроля, в
частности понятие парламентского контроля, его правовой
анализ
и
современное
значение,
особенности
парламентского контроля в зарубежных странах, а также
опыт развитых стран в части парламентского контроля.
Как отмечается в статье, парламентский контроль важен в
совершенствовании законодательства, обеспечении прав и
законных интересов человека, достижении эффективности
системы разделения властей. Законы принимаются в целях
регулирования тех или иных общественных отношений в
обществе. Лучший способ ознакомиться с состоянием
исполнения закона –
это контроль. Основной целью такого
контроля Парламента является не наказание тех, кто не
исполняет закон или тех, кто препятствует его исполнению
(эту задачу выполняют другие контрольные органы), а
считается устранение недостатков правоприменительного
механизма. и усовершенствовать этот механизм.
Oliy davlat vakillik organi deb e’tirof etiluvchi O‘zbekiston Respublikasi parlamenti
o‘z funksiyasiga ko‘ra, nafaqat qonun chiqaruvchi organ, balki parlament nazoratini
tashkil etuvchi va uni amalga oshiruvchi organ ham hisoblanadi.
Davlat konstitutsiyaviy-
huquqiy tizimining ajralmas qismi bo‘lgan
parlament
quyidagi uchta asosiy funksiyani amalga oshiradi:
1. Vakillik funksiyasi;
2. Qonunchilik funksiyasi;
3. Nazorat funksiyasi.
Shu nuqtai nazardan, nazorat funksiyasi siyosiy organga ijro hokimiyati faoliyatini
nazorat qilish va xalq manfaatlarini himoya qilish imkonini beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
170
O‘zbekiston Respublikasida parlament nazorati O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi, xususan, uning palatalari, qo‘mitalari va komissiyalari, Qonunchilik palatasining
siyosiy fraksiyalari va guruhlari, deputatlar va senatorlar tomonidan amalga oshiriladi.
Mazkur nazorat qonunlar, palatalar qarorlarini tayyorlash va qabul qilish, hukumat
a’zolarining, davlat organlari, xo‘jalik boshqaruvi organlari rahbarlarining o‘z faoliyatiga
doir masalalar yuzasidan axborotini eshitish, d
eputatlik so‘rovlarini yuborish va
hokazolarda amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 94
-
moddasiga asosan O‘zbekiston
Respublikasi Davlat budjetining ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish, davlat
organlarining mansabdor
shaxslariga parlament so‘rovini yuborish va parlament
nazoratining boshqa shakllarini amalga oshirish O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasining mutlaq vakolatlari sirasiga kirishi belgilab qo‘yilgan.
Mamlakatimizda huquqiy islohotlar amalga oshirilayotgan bir davrda, inson
huquqlarining himoya qilinishida, qabul qilingan qonunlar ijrosining ta’minlanishida,
davlat boshqaruvi hokimiyatlarining o‘zaro bir
-birini tiyib turishi va muvozanatini saqlab
turishida, shu bilan birgalikda mamlakatni modernizatsiyalashda parlament nazoratini
kuchaytirish dolzarb ahamiyat kasb etib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston
Respublikasi Qonunchilik palatasining nazorat funksiyasini amalga oshirishdan
ko‘zlangan asosiy maqsad ham aynan qab
ul qilingan qonunlarning samaradorligi va
natijaviyligiga erishish hisoblanadi. Chunki, qabul qilingan qonunlar, eng avvalo, xalqimiz
manfaatlariga xizmat qiladi va ularning huquqlari kafolatlanishini ta’minlaydi. Bundan
tashqari, Qonunchilik palatasi tomo
nidan parlament nazoratining amalga oshirilishi o‘z
navbatida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 11
-
moddasida belgilab qo‘yilgan
–
hokimiyatlar bo‘linishi prinsipining to‘laqonli ijrosini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xususan, parlamentning nazorat
funksiyasi davlat boshqaruvi hokimiyatlarining o‘zaro
bir-
birini tiyib turishini, hokimiyat vakolatlarining aynan bir sub’yekt tomonidan
o‘zlashtirilishining oldini olish bilan birga, ularning o‘zaro muvozanatini saqlashni
ta’minlaydi va kafolatlaydi.
Qo
nunchilik palatasining nazorat funksiyasini amalga oshirish ob’yekti bo‘lib,
davlat organlarining, xo‘jalik boshqaruvi organlarining hamda mansabdor shaxslarining
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarini, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi palatalarining va ular organlarining qarorlarini, davlat dasturlarini ijro etish,
shuningdek o‘z zimmalariga yuklatilgan vazifalar hamda funksiyalarni amalga oshirish
bo‘yicha faoliyati tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasida parlament nazorati quyidagi yo‘nalishlarda amalga
oshiriladi:
1.
O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
qarorlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlari ijrosi yuzasidan umumiy nazorat va
monitoring;
2. Moliyaviy parlament nazorati;
3. Inson huquqlari sohasida parlament nazorati;
4. Davlat organlarini shakllantirish va mansabdor shaxslarni tayinlash yuzasidan
parlament nazorati;
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan muhim siyosiy qarorlar qabul
qilinganda parlament nazorati (dastlabki yoki keyingi).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
171
Demokratiya nafaqat fuqarolarning saylov kuni ovoz berishidan, balki davlat
vazifalarini amalga oshirish uchun mas’ul bo‘lgan shaxslarning harakati va hokimiyatini
nazorat qilishdan ham iboratdir. Zero, Harakatlar strategiyasida ham
“Xa
lq davlat
idoralariga emas, balki davlat organlari xalqimizga xizmat qilishi kerak”
degan
tamoyilning ilgari surilganligi fikrimizning tasdig‘i deb hisoblaymiz.
Parlament nazorati
–
bu hukumat va davlat boshqaruvi organlarining xatti-
harakatlarini nazorat
qilish va sanksiyalash imkoniyati bo‘lib, hukumatning o‘z faoliyati
uchun jamoatchilik oldida hisobot berishini taqozo etadi. Mazkur konsepsiya o‘z
navbatida davlat va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni ta’minlaydi. Bundan tashqari, ijro
etuvchi hokimiyatning
institutsional faoliyatini diqqat bilan kuzatib boradigan bo‘lsak,
parlament nazoratining ahamiyati dolzarb ekanligini kuzatish mumkin. Parlament
o‘zining nazorat funksiyasi orqali hokimiyatlar bo‘linishining muvozanatini saqlab
turuvchi balanslardan biri hisoblanadi. Bunda agar parlament tomonidan nazorat
funksiyasi orqali hukumat faoliyati tekshirilmasa va tanqid qilinmasa ushbu
muvozanatning buzilishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, yuzaga kelgan
muammolarni hal qilish va ularga samarali munosabat bildirishda parlament nazorati
juda muhim ahamiyat kasb etadi. Fransuz olimi M.Lesajning ta’kidlashicha, qonunni
chiqargan organ uning ijrosini ta’minlash imkoniyatiga ega bo‘lmasa, qonun “o‘lik
harflar”ga aylanib qoladi.
Fikrimizcha, qonunlar shunchaki emas, balki, muayyan ijtimoiy munosabatlarning
tartibga solinishi, samarali ishlashi, mavjud muammolarning yechim topishi uchun qabul
qilinadi. Biroq ularning qay darajada ishlayotganligini, samaradorligini va natijaviyligini
o‘rganish uchun esa, albatta parlam
entlar tomonidan amalga oshiriladigan nazorat zarur.
Aks holda fransuz olimi M.
Lesaj tomonidan ilgari surilgan fikrlar o‘z tasdig‘ini topishiga
olib kelishi va o‘z navbatida jamiyat va davlat inqiroziga sabab bo‘lishi mumkin.
Bugungi kunda parlament nazorati jarayonining ilmiy asoslarini rivojlantirishga
xizmat qilib kelayotgan ko‘pgina yuridik adabiyotlar mavjud bo‘lib, parlament nazorati
tushunchasiga ta’rif berishda ko‘pgina olimlar tomonidan turlicha yondashuvlar ilgari
surilgan. Xususan, huquqshunos A.X.
Saidovning fikriga ko‘ra, parlament nazoratining
manbaini davlat hokimiyati tizimida parlamentning ustuvorligi, ijro etuvchi hokimiyat
tarmog‘i tomonidan hokimiyatning o‘zlashtirilishini oldini olish, hokimiyat tizimida “tiyib
turish va muvozanatni sa
qlash tizimi tashkil etadi. Huquqshunos olimning fikriga ko‘ra,
parlament nazorati-amaldagi qonunlarning samaradorligi va ijrosini tekshirish va ijro
etuvchi hokimiyat organlari faoliyatining qonunchilikka va huquq normalariga qat’iy
muvofiqlikgini tekshirish shuningdek, bunday tekshirish natijasida aniqlangan
nuqsonlar, qonun buzilishlarini bartaraf etish hamda ularni oldini olish maqsadida
doimiy monitoring olib borish bo‘yicha kompleks chora
-tadbirlardir [1].
Huquqshunos olim E.X. Xalilov qonunchilik organi faoliyati nazorat funksiyasining
asosiy maqsadi qonunchilikdagi kamchiliklarni zudlik bilan bartaraf etish ekanligini
ta’kidlaydi.
Ilmiy adabiyotlarda parlament nazorati, asosan, ijro hokimiyati organlari
faoliyatini kuzatish va tekshirishning belgilangan tartibini tartibga soluvchi normalar
tizimi sifatida ta’riflanadi. Shu bilan birga, uni sanksiyalarning mumkin bo‘lgan
qo‘llanilishi (ishonchsizlik votumi, ishonchsizlik rezolyutsiyasi, impichment va
boshqalar) bilan baholashga qaratilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
172
A. Latifovni
ng fikriga ko‘ra parlament nazorati davlat nazoratining bir ko‘rinishi
bo‘lib, qonunlar va boshqa qonunchilik hujjatlarning amalga oshirilishini o‘rganish orqali
jamiyatda ro‘y berayotgan jarayonlar va hodisalar haqida ma’lumotlar olish va tahlil
qilishga
qaratilgan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi hamda uning organlari
faoliyatining mustaqil va alohida shaklidir [2].
Parlament nazoratini amalga oshirishda xorijiy tajribani huquqiy tahlil qilish jahon
amaliyotida parlament nazoratining model va shakllarining xilma-xil ekanligini
ko‘rsatadi. Bu esa o‘z navbatida O‘zbekiston Respublikasida parlament nazorati
mexanizmini takomillashtirish maqsadida ularni o‘rganishni taqozo etadi.
Parlament nazorati epizodik xarakterga emas, balki regulyar xarakterga ega
b
o‘lishi kerak. Uning regulyarligini ta’minlashning turli xil usullari orqali amalga
oshirilishi mumkin. Xususan, xorijiy tajribaga yuzlanadigan bo‘lsak, parlament
nazoratining amalga oshirilishi qonunning qabul qilinganligi muddatiga bog‘liq
hisoblanadi. M
asalan, Niderlandiya qonunchiligiga ko‘ra ushbu davlatda parlament
nazorati har bir qonun qabul qilinganidan so‘ng uch, to‘rt yoki besh yil o‘tgach amalga
oshirilishi belgilangan. Mazkur parlament nazorati jarayonida ushbu qonunni qo‘llash
amaliyoti o‘rganiladi va natijasiga qarab zarur hollarda muayyan o‘zgartirish kiritish
yuzasidan takliflar ishlab chiqiladi. Biroq, Fransiyada parlament nazoratini amalga
oshirish muddati Niderlandiyanikidan keskin farq qiladi. Xususan, Fransiyada parlament
nazorati qoida
tariqasida qonun qabul qilinganidan so‘ng olti oy o‘tgach amalga
oshiriladi. Bunda mazkur qonunning ijrosini ta’minlash uchun amalga oshirilgan ishlar
o‘rganiladi. Jumladan unda tegishli qonunosti hujjatlari qabul qilingan yoki
qilinmaganligi, ularning qonunga zidligi yoki zidmasligi, aholiga yetkazilganligi yoki
yetkazilmaganligi, e’lon qilinganligi yoki e’lon qilinmaganligi va shu kabi masalalar ko‘rib
chiqiladi. Fikrimizcha, O‘zbekistonda ham ushbu amaliyotni qo‘llash maqsadga muvofiq
bo‘lgan bo‘lar edi
.
Ta’kidlash joizki, xorijiy mamlakatlarda parlament nazorati jarayonida
davlatlarning umumiy jihatlari bilan birgalikda o‘ziga xos jihatlari ham mavjud. Bunday
o‘ziga xoslik tarixiy, madaniy, iqtisodiy, siyosiy va boshqa omillar bilan bevosita
bog‘liqdir. Davlat boshqaruviga ko‘ra parlament nazoratining ikki turini ajratish mumkin:
1. Parlamentar respublika yoki konstitutsiyaviy monarxiyalarda parlament nazorati;
2. Prezidentlik respublikalarda parlament nazorati.
Parlamentar respublikalarda (GFR, Italiya) va konstitutsiyaviy monarxiyalarda
(Skandinaviya mamlakatlari, Ispaniya, Benilyuks mamlakatlari), parlamentar
monarxiyalarda (Buyuk Britaniya) parlament oldida hukumat mas’uliyati instituti
mavjud. Xususan, vakillik organida hukumatni shakllantirish huqu
qi mavjud bo‘lib,
hukumat o‘z faoliyati haqida hisobot berishi va agarda uning ishi qoniqarsiz deb topilsa,
hukumatning iste’foga chiqishiga sabab bo‘ladi.
Shu bilan birga, hukumatni shakllantirishda parlamentning o‘rni asosiy bo‘lgan
joyda oliy vakillik
institutining ijro etuvchi hokimiyat ustidan nazorat funksiyasi o‘zining
nazorat funksiyasi asosida emas, balki parlamentning siyosiy o‘zini
-
o‘zi tasdiqlashi
ko‘rinishida ifodalandi.
Parlament nazoratining shakllari axborot, sanksiyaviy va budjet-moliyaviy
xarakterga ega. Ushbu tasnif parlament nazorati instituti va uning yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan oqibatlari haqida eng to‘liq tasavvurni beradi
[3].
Parlament nazoratining axborot shakli quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Fuqarolar va jamoat tashkilotlaridan parlamentga axborot taqdim etilishi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
173
2. Deputat savollari va so‘rovlari;
3. Parlament qo‘mitalarining majlislari;
4. Parlament tekshiruvlari;
5. Parlamentni qo‘llab
-quvvatlash xizmatlari va organlarining (ombudsmanlar,
hisob palatalari va boshqalar) faoliyati.
Parlament nazoratining budjet-moliyaviy shaklini parlament tomonidan budjetni
tasdiqlash va uning ijrosini nazorat qilish tashkil etadi.
Parlament nazoratining sanksiyaviy shakli asosida boshqaruvning turli shakllari
ha
qida tasavvurga ega bo‘lish mumkin:
1. hukumatga ishonchsizlik yoki ishonchni rad etish;
2. alohida vazirlarni (parlament monarxiyalar va respublikalarda) impichment qilish;
3.
mansabdor shaxslarni impichment yo‘li bilan jinoiy javobgarlikka tortish
(prezidentlik respublikalarida).
Xorijiy amaliyotni huquqiy tahlil qilish shuni ko’rsatadiki, parlament nazoratini
amalga oshirishning turli shakllari davlatlarda konstitutsiya yoki maxsus qonun bilan
mustahkamlangan bo‘lishi, shu bilan birgalikda, ba’zi hollarda ular an’anaviy tarzda
ishlab chiqilgan va hatto normativ-
huquqiy hujjat bilan belgilanmagan bo‘lishi ham
mumkin. Parlamentning nazorat vakolatlarini tartibga solishning Yevropa amaliyotida bu
vakolatlar mamlakat konstitutsiyasida belgilangan va qonun chiqaruvchining hech
qanday ixtiyorini bildirmaydi. Biroq, parlament nazorati tartib-
taomillarining o‘zi, qoida
tariqasida, konstitutsiya bilan tartibga solinmaydi, balki amaldagi qonun hujjatlarida
belgilanadi [4].
Yuqoridagilardan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki, Parlament nazorati davlatda
hokimiyatlar bo‘linishi tizimining eng muhim elementlaridan biri bo‘lib, parlamentga ijro
hokimiyati va boshqa davlat hokimiyati organlari faoliyati, shu bilan birgalikda
fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga rioya etilishi ustidan nazoratni
amalga oshirish va shu orqali qonunchilikni takomillashtirish imkonini beruvchi
mexanizm hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Саидов А.Х. Парламент назорати назариясининг долзарб муаммолари //
Фалсафа
ва ҳуқуқ. Ғ №2. –
2006.
–
Б.7.
2.
Қаранг: Латифов А. Проблемы совершенствования парламентского
контроля в Узбекистане: Автореф. дисс... канд.юрид.наук. –
Т., 2002. –
С.8.
3.
Коврякова Е.В. Санкционирующий парламентский контроль в системе
разделения властей // Актуальные проблемы экономики и права. 2014. № 3 (31). С.
158
–
164.
4.
Тлембаева Ж.У. Зарубежный опыт организации... с. 91–105. Научный
ежегодник ИФиП УрО РАН. 2016. Том 16. Вып. 4
