Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of basic STEAM knowledge and competencies
as a condition for preparing a competitive person
Gulshad YUNUSOVA
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 15 July 2024
Available online
25 August 2024
The 4k competencies are used to identify competencies from
the cognitive, metacognitive, social and emotional areas. These
include critical thinking, creative thinking, collaboration, and
communication. These competencies are mentioned in the
projects of the US Foundation, the Federal State Educational
Standard of Russia, as well as in the programs of presidential
schools in Uzbekistan.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
critical thinking,
creative thinking,
cooperation,
social,
habits,
social,
vital,
emotional.
Bazali
STEAM
bilimlar
va
kompetentsiyalarini
shakllantirish konkurent-qobiliyatli shaxsni tayyorlash
sharti sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
tanqidiy fikrlash,
kreativ fikrlash,
kooperatsiya,
kommunikatsiya,
konikmalar,
sotsial,
hayotaviy,
emotsional.
“4k” kompetentsiyalar kognitiv, metakognitiv, sotsial va
emotsional sohalardan kompetentsiyalarni aniqlab olish uchun
q
o‘
llaniladi. Ularga tanqidiy fikrlash, kreativ fikrlash,
kooperatsiya va kommunikatsiya kiradi. Bu kompetentsiyalar
AQSh
mamlakati
Fondlarining
loyihalarida,
Rossiya
mamlakatining FGOS syandartida, qolaversa
O‘
zbekistonning
president maktablari dasturlarida tilga olinadi.
1
Professor, PhD, Namangan State University, Uzbekistan.
2
Head of the Department of Finance and Economy of Namangan Region.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
120
Формирование базовых знаний и компетенций STEAM
как
условие
подготовки
конкурентоспособной
личности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
критическое мышление,
творческое мышление,
сотрудничество,
общение,
навыки,
социальные,
витальные,
эмоциональные.
Компетенции «4k» используются для выявления
компетенций
из
когнитивной,
метакогнитивной,
социальной и эмоциональной областей. К ним относятся
критическое
мышление,
творческое
мышление,
сотрудничество и общение. Эти компетенции упоминаются
в проектах Фонда США, ФГОС России, а также в программах
президентских школ Узбекистана.
KIRISH
Ma
’
lumki, rivojlanib kelayotgan iqtisod va axborotning katta hajmdagi oqimi 4.0.,
iqtisodiy inqilob bilan bo
g‘
liq strategik jarayon tez orada tashkilotlar uchun 4ta sohani
egallagan mutahassislarni etishmovchiligini aniqlashi mumkinligi bashoratlamoqda,
ta
’
lim jarayonini beshta soha yangiliklari asosida b
o‘
lajak kadrlarni tayyorlashni taqozo
etmoqda. Bu esa ularni turli k
o‘
nikmalarga ega b
o‘
lishlarini talab etadi, uning zaminida
esa hayotaviy, kognitiv, emotsional va sotsial k
o‘
nikmalar bisyordir. Mamalakatimiz bilan
q
o‘
llab quvatlangan
“Davlat –
fan
–
biznes” modeli ko‘
plab ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlarning belgisi sifatida inson va jamiyat hayotining amaliy sohasiga mustahkam
kirib keldi. Bu faqat q
o‘
llaniladigan sohalardagi muammolarni k
o‘
rib chiqishning tizimli,
kompleks yondashuvi b
o‘
lib, ularni eng samarali tarzda va eng qisqa vaqt ichida hal qilish
imkonini beradi. Fan va texnika taraqqiyot etib, universitetlar professor-
o‘
qituvchilariga
yangi
g‘
oyalarni taqdim etadi, y
’
ani ularga sohalarni rivojlantirish y
o‘
llarini amalga
oshirish
g‘
oyalarini ishlab chiqish vazifasi yuklatiladi, ular esa loyihalar taqdim etib,
davlat strukturalarini biznes strukturaladan loyihalarni amalga oshirishga mabla
g‘
larni
jalb etishni taqozo etmoqda, sifatli kadrlarni tayyolash bilan birgalikda, b
o‘
lajak kadrlarni
butun umri davomida STEAM ta
’
limini olib, uning zaminida butun umri b
o‘
yi karerasini
oshirish uchun va yirik mutahassis b
o‘
lib borish uchun butun umri davomida
o‘
qishi
zarurligini qayd etishimiz mumkin. Ya
’
ni buni amalga oshirish uchun tashkilotlarga
qanday mutahassislar kerak va ularni tayyorlash uchun qanday yangi moddiy bazalar
kerakligini aniqlash zarurligini ilmiy universitetlarga aylangan universitetlar belgilab
bersa, davlat ersa biznes strukturalarni eng z
o‘
r loyihalarni q
o‘
llab quvatlashni amalga
oshiradi. Bilimga asoslangan jamiyatda universitetlar tobora muhim rol
o‘
ynay boshlaydi,
universitetlar innovatsiyaning asosiy markaziga aylanadi.. Ma
’
muriy-buyruq modelidan
farqli
o‘
laroq,
Ucvh tomonli eqtisodiyotni rivojlanish modelida boshqarish jarayoni kamroq
davlat nazoratiga ega. Bu uchta tashkilotlar: Davlat-Universiet-Tashkilot modelidagi
sektorlar
o‘
zaro teng sherikchilikda hamkorlik asosida ishlaydi, hech qaysi ikkinchisi
ustidan hukmronlik qilmaydi, ular
o‘
zaro teng b
o‘
lib ishlashadi, jamiyat muammolarini
ilmiy jihatdan yechib boriladi, amalga oshiriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
121
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bir necha adabiyotlar tahlili [1]. [2]. [3]. [10] shuni k
o‘
rsatdiki, tashkilotlarga
qanday mutahassislar kerakligini tashkilotlar hal qilib bersa, ilmiy maskanlar ularni
tayyorlab berishlari zarur, ular
o‘
z navbatida ilmiy jihatdan paydo b
o‘
lgan muammolarga
ilmiy, amaliy loyihalarni yozib, ilmiy grantlar doirasida mavjud
muammolarni hal qilib,
tashkilotlar, universitetlar ishini, qolaversa moddiy bazasini hamda ularni yangi
zamonaviy texnologiyalar bilan ta
’
minlash jarayonini y
o‘
lga q
o‘
yib amalga oshirish
masalalarini hal qilish bilan shu
g‘
ullanishni y
o‘
lga q
o‘
yadilar. [5], [6], [7], [8]. [9], [10]
ishlarni tahlil qilib ciqdik va ulardan muhim
g‘
oyalarni ajratib lib, ular ustida ishlandi,
shuni aytish kerakki. Ularda turli talqinlar bor, ulardan biri, 15 mingga yaqin
universitetni tahlil qilgan britaniyalik mutaxassislar 78 ta davlatning 1500 ta
mintaqasida, mamlakatda aholi jon boshiga universitetlar sonini ikki baravar oshirish
yalpi ichki mahsulotning
o‘
sishiga sabab b
o‘
lishii k
o‘
rsatilgan, y
’
ani jon boshiga 4% ga.
METODOLOGIYA
Ma
’
lumki, bazali STRAM bilimlar va kompetentsiyalarni shakllantiriah, bu
kelajakda tashkilotlar bir nechta sohalarni mukammal egallagan universitetlar
b
o‘
limlarini bitirgan mutahassislarni ishga qabul qilinishini talab etadi. bu esa
o‘
z
navbatida fan, texnika yutuqlarini
o‘
z sohasiga q
o‘
llay oladigan, texnika va texnologiya
hamda ta
’
lim, ijod hamda matematika sohalarini egallagan, ijod deganda ham dizayn va
grafikani tushungan mutahassislarni talab etishini hayot taqozo etadi.
Shuni aytish
kerakki, AQSHda STEAM tashkiloti tomonidan tashkil etilgan kompyuter
o‘
yinlari ham
guruhli
o‘
yonlar yordamida kreatuvlikni, tanqidiy fikrlashni hamda kollektiv
o‘
yinlar orqali
o‘
z
o‘
zini sinab k
o‘
rish, komandada
o‘
rnini toppish kabi jarayonlarni
o‘
rgatishga
qaratilganp
[10], [11.
MUHOKAMA
Har bir b
o‘
lajak mutahassis
o‘
zi ta
’
lim olayotgan soha b
o‘
yicha hayotaviy
k
o‘
nikmalari b
o‘
lishi kerak. Wuyidagi rasmda sohalar va ularni ehallash uchun qanday
k
o‘
nikmalar b
o‘
lishi hamda 4 k kompetentsiyalarining nomlari k
o‘
esatilgan, Bu
kompetentsiyalarga ega b
o‘
lish uchun qanday qobiliyatlarni egallash kerak ejan degan
savolga javob beramiz.
1
-
rasm. 4K kompetentsiyalar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
122
Insonning kapitali bu uning so
g‘
li
g‘
I, ta
’
lim olishi. Kelajakda qulay hayotni
o‘
ziga
zamin etishi b
o‘
lsa, uning hayotida ta
’
lim olish va kelajakda kar
’
era po
g‘
onasida
k
o‘
tarilish uchun katta zamin yaratadi, uning kapitalining bosh omili b
o‘
la oladi. STEAM
ta
’
lim
o‘
z navbatida 4K kompitentsiyali kadrlarni shaklantirib borishni maktagacha
yoshdan insonning butun umri davomida texnik, tabiiy, ijodiy matematik fanlarning
integratsiyasi asosida tashkil qilib borishi zarurdir. Endi biz aytgan k
o‘
nikmalar esa
o‘
z
navbatida b
o‘
lajak kadrlardan 4ta kompetentsiyalarni tarbilashni, shakllantirishni talab
etadi [10], [11].
STEAM tafakkurni b
o‘
lajak mutahassislarda shakllantirish uchun esa, unga doir
k
o‘
mikmalarni hosil qilish zarurdir.Tanqidiu fiklash uchun quyidagi k
o‘
nikmalar uchun
mezonlarni ishlab chiqdik. Bu mezonlarni biz AqSH millliy Fondi tomondan ishlab
chiqilgan mahsus hyjjatdan, Rissutaning FGOS davlat standartida k
o‘
rsatilgan meyorlari
asosida ishlab chiqdik, Jadval 1.
Tanqidiy firlash komponentalari va mezonlari
Komponentalari
Mezonlari
1.
Analiz
Tasdiqlar, argumetlkar va
savollar
o‘
rtasida
bo
g‘
lanishlarni topishni
bilish
2.
Baholash
Argumentlarning
ishonchliligini, ularga
ishontirishga baholashni
bilish
3.
Tushuntirish
O‘
zining nuqtai nazarinin
argumentlashtirishni bilish
4.
Gipotezalarni ol
g‘
a surishb
Qanday axborotni
yetishmasligini bilish va
bundan kelib chiqib
mustaqil hulosalar qiliosh
5.
O‘
z
o‘
zini regulaTsiya qilish
O‘
z
o‘
zini tekshirish ,
natijalar korrektsiyasi va
refleksiya
Rasm 2. Tanqidiy tafakkir.Uning tashkil etuvchilari hamda k
o‘
nikmalari
hamda mezonlarni keltiramiz. Jadval 2.
Analiz
Baholash
Tushun-
tiriash
Gipoteza-
larni olg
‘
a
surish
O
‘
z-o
‘
zini
regulyat-
siya qilish,
boshqarish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
123
TANQIDIY FIRLASH KOMPONENTALARI VA MEZONLARI
Komponentalari
Mezonlari
1.
Analiz
Tasdiqlar, argumetlkar va
savollar
o‘
rtasida
bo
g‘
lanishlarni topishni
bilish
2.
Baholash
Argumentlarning
ishonchliligini, ularga
ishontirishga baholashni
bilish
3.
Tushuntirish
O‘
zining nuqtai nazarinin
argumentlashtirishni bilish
4.
Gipotezalarni ol
g‘
a surishb
Qanday axborotni
yetishmasligini bilish va
bundan kelib chiqib
mustaqil hulosalar qiliosh
5.
O‘
z
o‘
zini regultarsiya qilish
O‘
z
o‘
zini tekshirish ,
natijalar korrektsiyasi va
refleksiya
Rasm 3,4. Tanqidiy tafakkur. Kreativ rafakkur.Jadval 3.
TANQIDIY FIKRLASH
Sotsial muloqot
vaziyati
Axborotni tanqidiy
baholash va italqin
(interpretatsiya) qilish
ko’nikmasi
Axborotning turli
manbalarida
oriyentirlashni bilish
ko’nikmasi
Kreativlik yoki Kreativ tafakkur
G’OYALARNING
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
124
KREATIV TAFAKKUR TASHKIL ETUVCHILARI VA UNGA DOIR MEZONLAR
1.
QIZIQUVCHANLIK
Tevarak atrofga qiziqish va
uning haqida k
o‘
pni
bilish,
o‘
zining savollariga
mustaqil javob berish va
ularga javonlarni mustaqil
izlash va toppish;
2.
TASAVVUR
K
o‘
pkina
g‘
oyalarni idrokdan
o‘
tkaza bilish;taklif etilgan,
o‘
ylab qidirib topib olingan
g‘
oyalarni originalligi
3.
G‘
OYALARNING RIVOJLANISHI
Turli pozitsiyalarda
g‘
oyalarni baholash, turli
sharoitlarda pozitsiyani
qayta qurishni bilish
qobiliyati ,
o‘
zgargan
sharoitlarda va va yangi
axborotni paydo b
o‘
lishi
bilan
o‘
z faoliyatini tez qayta
qurishni bilish
Rasm 5.6.Jadval 4. Koomunikatsiya.
KOMMUNIKATSIYA
SOTSIAL VA
MADANIY
KONTEKSTLA
RDA
MUSTAQIL
KOMMUNIKA
TSIYAYANI
AMALGA
OSHIRISH
G’OYALARNI,
FAKTLARNI VA
OG’ZAKI VA
YOZMA
RAVISHDA
INTERPRETATSIYA
QILISH VA
IFODALASH
QOBILIYATI
G’OYALARNI
ANIQLASH
VA
INTERPRETA
SIYA QILISH
QOBILIYATI
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
125
KOOPERATSIYA VA UNGA QARASHLI MEZONLAR-K
O‘
NIKMALAR
1.
Umumiy maqsadlarni
o‘
zingiznikidek qabul qilish
qobiliyati;
MASULIYAT GIS QILISH
2.
Ijtimoiy
o‘
zaro ta
’
sir, ya
’
ni umumiy maqsadlarni
muhokama qilish, muzokaralar olib borish,
o‘
z
harakatlarini boshqa odamlarning harakatlari bilan
muvofiqlashtirish qobiliyati;
Ijtimoiy harakatlarda
qatnashish
3.
zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarish;
mustaqillik va tashabbuskorlik.
Masjburiyatlarni
o‘
z hohishi
bilan bajarish
4.
Rasm 5. Kooperatsiya. Jadval 6. Kooperatsiya.
Endi qattiq va yumshoq qobiliyatlar haqida fikr yuritamiz. Qattiq k
o‘
nikmalar
–
"qattiq" yoki professional k
o‘
nikmalar. K
o‘
nikmalarsiz siz ma
’
lum bir sohada rivojlana
olmaysiz. Misol uchun, kopirayter savdo matnlarini yozishi uchun siz marketing
asoslarini bilishingiz, ma
’
lumot bilan ishlay bilishingiz va savodli b
o‘
lishingiz kerak.
Masalan, tarjimon uchun qattiq malaka chet tilini bilish, dasturchi uchun
–
kod yozish
qobiliyati, huquqshunos uchun
–
qonunlar va huquqiy normalarni bilishdir. Mutaxassis
qaysi kompaniyada ishlashidan qat
’
i nazar, qattiq k
o‘
nikmalarga muhtoj [10],[11].
Yumshoq qobiliyatlar va qattiq k
o‘
nikmalar atamalari
–
zamonaviy dunyoda
muvaffaqiyatli martaba uchun bir xil darajada muhim b
o‘
lgan ikki guruh
mutaxassisliklarini bildiradi.
Qattiq k
o‘
nikmalarga misollar:
o‘
qish, yozish, hisoblash;
avtomobilni ta
’
mirlash qobiliyati;
inson jarrohligi;
dasturlash tillarini bilish,
grafik muharrirlarda tajriba,
O’ZIGA OLGAN
MAJBURIYATLA
RNI BAJARISH
MUSTAQILLIK
VA
TASHABUSKO
RLIK
SOTSIAL
O’ZAROTA’SIR.
UMUMIY
MAQSADLARNI
MUHOKAMA QILISH,
BOSHQALAR BILAN
KELISHISHNI BILISH,
O’Z MAQSADLARNI
BOSHQALAR BILAM
KOORDINATSIYA
QILISHNI BILISH
UMUMIY
MAQSADLARNI
O’Z G’OYALARI
KABI QABUL
QILA BILISH
KOOPERATSIYA
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
126
dasturiy ta
’
minot kodini yozish,
chet tilini bilish,
yuk, q
o‘
lda, avtomatlashtirilgan sinov,
Rasm 6,. Yumshoq va qattiq k
o‘
nikmalar.
Yumshoq k
o‘
nikmalar, "yumshoq" qobiliyatlar
–
bu har qanday aniq ish uchun
muhim b
o‘
lmagan professional, universal k
o‘
nikmalar, ammo ularsiz muvaffaqiyatga
erishish mumkin emas. Oddiy qilib aytganda, bu shaxsiy fazilatlar va k
o‘
nikmalar.
K
o‘
nikmalar yumshoq k
o‘
nikmalar va qattiq k
o‘
nikmalarga b
o‘
linadi. Ikkinchisi
o‘
ziga xos
professional kompetentsiyalarni
o‘
z ichiga oladi: dasturlash, matnni tahrirlash, mobil
ilovalarni sinovdan
o‘
tkazish.
Yumshoq k
o‘
nikmalarga ijtimoiy-psixologik k
o‘
nikmalar kiradi: muloqot va
empatiya, tanqidiy fikrlash, jamoada ishlash qobiliyati. Ular yumshoq k
o‘
nikmalar deb
ham ataladi. Yumshoq k
o‘
nikmalar, "yumshoq" qobiliyatlar
–
bu har qanday aniq ish
uchun muhim b
o‘
lmagan professional, universal k
o‘
nikmalar, ammo ularsiz
muvaffaqiyatga erishish mumkin emas. Oddiy qilib aytganda, bu shaxsiy fazilatlar va
k
o‘
nikmalar [10], [11].
HULOSA
Shuni aytish kerakki, STEAM ta
’
limida q
o‘
llanadigan k
o‘
nikmalar kompyuter
o‘
yinlari, kompyuter bilan ishlash, nobil ilovalarfan foydalanish, nasofaviy ta
’
lim
platformalarida, onlayn tizimlarida, Google ilovalarida ishlash va boshqalar hammasi
progessional k
o‘
nikmalarni shakllamtirishdan kelib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Adova I.B., Milexina O.V., Piskunov N.A. Ixtisoslashgan bandlikni faol boshqarish
kontekstida menejer vakolatlarining dinamik modelini loyihalash algoritmi // Uzluksiz
ta
’
limni rivojlantirishning zamonaviy tendentsiyalari: raqamli iqtisodiyotning
muammolari: xalqaro materiallar. ilmiy usul. konf. Tomsk, 2020.
–
b. 107-109.
2.
Aslanova I.V.. Sokolov V.V. Qishloq x
o‘
jaligi korxonalarida kadrlar tayyorlash
tizimini kompetensiyaga asoslangan yondashuv nuqtai nazaridan takomillashtirish //
Biznes. Ta
’
lim. T
o‘g‘
ri.
–
2017.
–
No 4(41).
–
c. 99-105
3.
Genri
Ittskovich.,
Model
troynoi
spirali.,Edinburg.,
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/model-troynoy-spirali/viewer.
4.
Formirovaniye bazovih umeniy v kompetentsiy kak usloviye formirovaniya,
podotovki konkuretnosposobnoq lichnosti., URL: https://infourok.ru/formirovanie-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
127
bazovih-umeniy-i-kompetenciy-kak-uslovie-formirovaniya-podgotovki-
konkurentosposobnoy-lichnosti-769001.html.
5.
Kompetentsii
4k:
formirovaniye
i
otsenka
na
uroke.,
URL:
file:///C:/Users/Admin/Desktop/4%D0%9A_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D
1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%80
%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86
%D0%B8%D0%B8%20(2).pdf.
6.
Pleshanova
A.R.,
Formirovaniye
klyuchevih
kompetentsiy.,
URL:
https://mcoip.ru/blog/2022/10/19/formirovanie-klyuchevyh-kompetenczij/
7.
Ritorika, Praktikum, Verbalniye I neverbalniye sredstva obshnbiya., URL:
https://bookonlime.ru/lecture/23-verbalnye-i-neverbalnye-sredstva-obshcheniya.
8.
Leydesddorf L., Institutsionalnoye modelirovaniye innovatsionnogo razvitiya ot
troynoy k N-spiralyam., URL: https://www.leydesdorff.net/th_kazan/index.htm.
9.
Hamidullina V.S., Model troynoy spirali I regionalnoye ekonomicheskoye
razvitiye:rol
universiteta.,
URL:
http://model-troynoy-spirali-i-regionalnoe-
ekonomicheskoe-razvitie-rol-universiteta%20(1).pdf.
10.
Yunusova G.N., Improving Steam Technologies by Strengthening Modeling,
Programming and Robotics in Higher Steam Education and Lifelong Learning., 2024.,
14(2).,
pp.1244-1262.;
Journal
of
Chemical
Health
Risks;https://jchr.org/index.php/JCHR/article/view/3653/2442.
11.
Yunusova G.N.,
O‘
zbekiston respublikasida axborot texnologiyalari va
kompyuter dasturlari yordamida steam uzluksiz ta
’
limni shakllantirish., Namangan
davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi, , 523-533., 2023.
