Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Internet and the right to use the Internet
Jakhongir KUDRATILLAYEV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
The article is devoted to the analysis of the researches of
foreign and domestic scientists, in which the Internet and the
right to use the Internet are covered, in particular, the terms
"Internet" and "the right to use the Internet" are analyzed. The
article reveals the international and local legal system related to
the right to use the Internet. Based on theoretical data, possible
directions of further development of "Internet" and "Internet
access" were determined.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp201-205
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
the Internet,
the right to use the Internet,
natural right,
recognition as an
independent right,
IP address.
Internet va Internetdan foydalanish huquqi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Internet,
Internetdan foydalanish
huquqi,
tabiiy huquq,
mustaqil huquq sifatida tan
olish,
IP adres.
Maqola xorijiy va mahalliy olimlarning tadqiqotlari tahliliga
bag‘ishlangan bo‘lib, ularda Internet va Internetdan foydalanish
huquqi yoritilgan, xususan, “Internet” va “Internetdan
foydalanish huquqi” atamasi tahlil qilingan. Maqolada
Internetdan foydalanish huquqibilan bog‘liq xalqaro va mahalliy
qonunchilik tizimi ochib berilgan.
Nazariy ma’lumotlar asosida
“Internet” va “Internetdan foydalanish huquqi” keyingi
rivojlanishining mumkin bo‘lgan yo‘nalishlari aniqlandi.
1
Teacher, Tashkent State University of Law. E-mail: jakhongir.kudratillayev.1010@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
202
Интернет и право пользования Интернетом
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интернет,
право пользования
интернетом,
естественное право,
признание как
самостоятельное право,
IP-
адрес.
Статья посвящена анализу исследований зарубежных и
отечественных ученых, в которых освещаются интернет и
право
пользования
интернетом,
в
частности
анализируются термины «интернет» и «право пользования
интернетом». В статье раскрывается международная и
отечественная правовая система, связанная с правом
использования сети интернет. На основе теоретических
данных были определены возможные направления
дальнейшего развития «интернета» и «доступа в
интернет».
Internet
–
IP va IP-
paketlarni yo‘naltirish asosida qurilgan butunjahon birlashgan
kompyuter tarmoqlari tizimidir. U o‘ziga ulangan
kompyuterlar bilan birgalikda axborot
jamiyatining rivojlanishi uchun poydevor vazifasini bajaradi. 2011-yil 3-iyunda BMTning
internetdan erkin foydalanishni insonning asosiy huquqi sifatida tan oluvchi qarori qabul
qilindi. Biroq, bu dastlabki qarashda ko‘ringanidek, haqiqatan ham shunchalik ajoyib va
foydali ekanmi? Keling, vaziyatni birgalikda tahlil qilib ko‘raylik. Xo‘sh, cheksiz internet
olamidan foydalanuvchini qanday kutilmagan xavf-xatarlar kutib turishi mumkin?
Bugungi kunda internet inson ijtimoiy hayotining ajralmas qismiga aylanib qolgan.
Internetga kirishni cheklash insonning jamiyat hayotida faol ishtirok etish
imkoniyatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Shu sababli, bugungi kunda Internetga
kirish huquqini inson hayoti, axborot olish huquqi yoki erkin harakatlanish kabi asosiy
inson huquqlari qatoriga kiritish zarurati masalasi dolzarb bo‘lib turibdi.
Internetga kirish huquqi Internetdagi barcha ma’lumotlarga kirish huquqi sifatida
ham, Internetga bevosita ulanish huquqi sifatida ham qaralishi mumkin. Birinchi huquq
xalqaro huquqda to‘liq tan olingan bo‘lsa
-da, Internetga jismoniy kirish huquqini xalqaro
huquqiy hujjatlarda mustahkamlash zarurati hanuzgacha bahsli masala bo‘lib qolmoqda.
Shu ma’noda, Internetga kirish huquqi “uzib qo‘yilmaslik huquqi”
sifatida talqin etilishi
mumkin, chunki aynan barcha insonlar uchun, vaqt, siyosiy vaziyat va ijtimoiy
sharoitlardan qat’i nazar, Internetdan erkin va teng foydalanish imkoniyati ushbu
huquqni mustahkamlashning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Ushbu masala yuzasidan bahslar va muhokamalar to‘lqini 2011
-yildagi
“
Arab
bahori
”
voqealaridan so‘ng avj oldi. Bu paytda Misr, Liviya va Suriyada hukumatga qarshi
ommaviy g‘alayonlar vaqtida hokimiyat tomonidan aholining internetdan foydalanishi
cheklangan edi. Internet namoyishlar va davlat to‘ntarishlarini uyushtirish, ishtirokchilar
o‘rtasida muloqot va axborot almashinuvi uchun qulay maydon bo‘lib xizmat qildi.
Davlatlarning bu harakatlariga jahondagi demokratik mamlakatlar tomonidan keskin
tanqidiy munosabat bildirildi. G‘arb mamlakatlari, tarmoqqa kirishni to‘sib qo‘yishni
qo‘zg‘olonchilarni nazorat qilishga urinish sifatida baholab, buni ularning erkinliklarini
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri cheklash deb hisobladi. 2012
-yilda BMT Internetga kirish huquqini
insonning ajralmas huquqi sifatida e’tirof etdi. BMT Inson huquqlari bo‘yicha kengashi
vakili Frank La Runing 2011-
yilgi ma’ruzasi asosida qabul qilingan qarorida shunday
deyiladi:
“Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro konvensiyalarga muvofiq, alohida, mustasno
va aniq belgilangan holatlardan tashqari, Internetdagi axborot yo‘lida iloji boricha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
203
kamroq to‘siqlar bo‘lishi lozim”
. Dunyoning turli mamlakatlarida odamlarni ataylab
internetga kirish imkoniyatidan mahrum qilish endi inson huquqlarining buzilishi
sifatida e’tirof etilmoqda.
2016-
yil iyulda BMT Internetda fikr bildirish erkinligi huquqi bo‘yicha
kengaytirilgan rezolyutsiyani qabul qildi: BMT Bosh Assambleyasi davlatlarni
“
...shaxsiy
hayot daxlsizligi huquqini himoya qilish maqsadida yozishmalarni tekshirish, shuningdek
shaxsiy ma’lumotlarni ushlab qolish va to‘plash choralari, jumladan ommaviy kuzatuv
amaliyoti bilan bog‘liq tartib
-
qoidalar, amaliyot va qonun hujjatlarini qayta ko‘rib
chiqishga
”
da’vat etdi. Shuningdek, u yana bir bor Internetga kirish huquqini insonning
asosiy huquqi sifatida e’tirof etdi va uning to‘siqsiz amalga oshirilishi hamda himoya
qilinishini ta’minlash davlatlarning vazifasi ekanligini ta’kidladi. Frank La Ryu ma’ruzasi
va BMT rezolyutsiyasidan tashqari, bu g‘oyaning taniqli olimlar, nufuzli siyosatchilar va
jamoat arboblari orasida ham ko‘plab tarafdorlari mavjud. Butunjahon internet
tarmog‘ining asoschisi Tim Berners
-Li 2011-yilda Massachusets texnologiya institutining
simpoziumlaridan birida so‘zga chiqib, internetga kirish imkoniyatini ichimlik suviga
bo‘lgan ehtiyoj bilan tenglashtirgandi. Davlat miqyosida Estoniya, Finlyandiya, Fransiya,
Gretsiya, Ispaniya, Kosta-
Rika allaqachon internetga kirishni o‘z fuqarolarining asosiy
huquqi sifatida e’lon qilgan va qonuniy jihatdan mustahkamlab qo‘ygan.
Shunday qilib, 2000-
yilda Estoniya parlamenti Ommaviy axborot to‘g‘risidagi
qonunni qabul qildi. Unda internetdan foydalanish inson va fuqaroning asosiy
huquqlaridan biri sifatida e’tirof etildi. 2000
-yildan boshlab Estoniya Konstitutsiyasiga
ushbu mamlakatning barcha fuqarolari internetga kirish huquqiga ega ekanligi haqidagi
qoida kiritildi. Bu huquqning konstitutsiyaviy mustahkamlanishi tarixga
“
Estoniya
axborot inqilobi
”
nomi bilan kirdi. Internetga kirish huquqi insonning boshqa asosiy
huquqlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Internetdan erkin foydalanish insonning o‘zini namoyon etish vositalaridan biri
bo‘lib, so‘z erkinligi va shaxsiy fikrni ifoda etish erkinligi kabi ahamiyatlidir. Har bir inson
o‘z fikrlarini “
onlayn
”
tarzda erkin bayon qila oladi. Internet, shuningdek, yig‘ilishlar
erkinligi bilan ham chambarchas bog‘liq. Texnologik taraqqiyot odamlarning o‘zaro
muloqot shakllariga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda: Internet norozilik harakatlari va
namoyishlarni tashkil etish uchun o‘ziga xos maydonga aylandi. Shu munosabat bilan
Shvetsiya tashqi ishlar vaziri Karl Bildt quyidagicha fikr bildirdi:
“
Biz uchun eng asosiy
tamoyil shundan iboratki, odamlarning oflayn holda ega bo‘lgan huquqlari
–
so‘z
erkinligi, jumladan axborot izlash erkinligi, yig‘ilishlar va birlashmalar erkinligi
–
onlayn
muhitda ham himoyalanishi lozim
”
.
Internetga kirishni asosiy huquq sifatida mustahkamlashga qarshi chiquvchilardan
biri amerikalik olim, "Internet otasi" deb nom olgan Vinton Serfdir. U 2012-yildagi
maqolasida o‘z nuqtai nazarini shunday asoslaydi: Internet inson huquqlarini amalga
oshirishning kuchli vositasi bo‘lsa
-
da, undan foydalanish imkoniyati o‘z
-
o‘zidan huquq
hisoblanmaydi. Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi sudyasi 2011
-yil noyabr oyida
Venada o‘tkazilgan “
Bizning Internet
–
bizning huquqlarimiz, erkinliklarimiz
–
Yevropa
Kengashining Internetni boshqarish strategiyasi sari
”
nomli konferensiyada so‘zga
chiqib, quyidagi masalaning dolzarbligini ta’kidladi: Internetdan foydalanish inson
huquqi hisoblanadimi, agar shunday bo‘lsa, bu davlatlarga qanday majburiyatlarni
yuklaydi? Insonning internetga kirish huquqini asosiy huquq sifatida tan olish davlatga
har bir fuqaroga bu imkoniyatni ta’minlash majburiyatini yuklaydi hamda davlat va
shaxsning o‘zi tomonidan ushbu huquqqa nisbatan tajovuzlardan himoya vositalarini
ishlab chiqish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
204
Barcha inson huquqlarining xos tamoyili ularning umumiyligi, ya’ni istisnosiz
hamma uchun taalluqli va ajralmas ekanligi hisoblanadi. Internetga kirish uchun inson
internet-
provayder xizmatlariga haq to‘lashi lozim. Shunday qilib, Internetga kirish
huquqi o‘ziga xos tarzda shakllanishi kerak: bu insonning ajralmas, asosiy huquqi bo‘lib,
uni har oyda to‘lab turishi lozim.
Bu fikrga olimlar qarshi chiqmoqda. Ular Internetni zamonaviy jamiyat hayotida
insonning ishtirok etishining asosiy vositasi, uni boshqa odamlar, davlat va butun jahon
hamjamiyati bilan bog‘lovchi unsur sifatida ko‘rishmoqda. Frank La Rue ta’kidlashicha,
internetga kirishni cheklash, qanday asoslanishidan qat’i nazar, inson huquqlaridan
bo‘lgan so‘z va fikr erkinligini cheklash bilan tenglashtirilishi kerak. Aholini ushbu xizmat
bilan ta’minlash masalasida Frank La Ruening nuqtai nazari quyidagicha: “
Internet bir
qator inson huquqlarini ro‘yobga chiqarish, tengsizlikka qarshi kurashish hamda
rivojlanish va taraqqiyotni tezlashtirish uchun muqobili yo‘q vositaga aylandi.
Internetdan hamma foydalana olishini ta’minlash barcha davlatlar uchun ustuvor vazifa
bo‘lishi lozim”
.
2011-
yilda YEXHTning OAV erkinligi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Dunya
Miyatovich Xelsinki Komissiyasi oldida so‘zlab, quyidagilarni ta’kidladi: “
Internetning
demokratiya va OAV erkinligini rivojlantirishdagi, shuningdek, insonlarning o‘z fikrini
erkin ifoda etish imkoniyatini ta’minlashdagi noyob hissasini e’tirof etishimiz lozim.
Internetga kirish huquqini insonning asosiy huquqlari darajasida mustahkamlash, ya’ni
bu huquqqa konstitutsiyaviy maqom berish zarur
”
[10].
Savol tug‘iladi: bunday sharoitda Internetga kirishni insonning yangi huquqi
sifatida qabul qilish mumkinmi? Internetga kirish xizmatining yangi huquq emasligiga
oid fikr mavjud. Bu qarash qisman zamonaviy internetning asoschilari orasidagi bir
shaxsning nuqtai nazari bilan bog‘liq. V. Serf ta’kidlashicha, internetga kirish huquqini
inson huquqlari qatoriga kiritib bo‘lmaydi, chunki texnologiya hayot va jismoniy
daxlsizlik kabi zaruriy ehtiyoj emas. Internet faqatgina maqsadga erishish vositasi
hisoblanadi (axborot erkinligini ta’minlash uchun ma’lumot olish imkoniyati). Bir qator
rossiyalik tadqiqotchilar ham xuddi shunday nuqtai nazarni qo‘llab
-quvvatlab, Internetga
kirishni huquqlarning o‘ziga emas, balki huquqlar kafolatiga kiritishadi. Shuni ta’kidlash
lozimki, ushbu fikrlar 2012-
yilda bildirilgan edi. Darhaqiqat, dastlab Internetga bo‘lgan
munosabat uning ta’minlovchi vazifasiga asoslangan edi.
Internet dastlab fikr erkinligini, keyinchalik esa ijtimoiy hayotda ishtirok etish
huquqini ro‘yobga chiqarish vositasi sifatida qaralgan edi.
Biroq, hozirda deyarli barcha
ma’lumotlar Internetga ko‘chib o‘tmoqda, shu sababli, Internetga kirishsiz axborot
erkinligini amalga oshirish imkonsiz bo‘lib qoldi.
Internetga kirish muammosi kamida moliyaviy, siyosiy va huquqiy jihatlarni o‘z
ichiga olgan murakkab masala ekanligini ta’kidlash muhimdir. Internetga ulanishni
ko‘pchilik universal xizmat munosabati sifatida ko‘rsa
-da, axborotni erkin izlash,
Internetdan uzilmaslik huquqi, Internetdan xavfsiz foydalanish va istalmaydigan
axborotdan himoyalanish huquqi Internetning mazmuniy jihati bilan shunchalik uzviy
bog‘langanki, ular axborot huquqining tarmoqlarini tashkil etadi. 2016
-yilda qabul
qilingan Fransiyaning
“Raqamli respublika (davlat) to‘g‘risida”
gi qonuni bejiz Internet
kirish huquqini kafolatlamagan. Agar kam ta’minlangan shaxslar Internetga to‘lov qilish
imkoniyatiga ega bo‘lmasa, ularning Internet aloqasi provayderlar tomonidan
departament xizmatlariga moddiy yordam so‘rovi tayyorlanishi va ko‘rib chiqilishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
205
davomida qo‘llab
-quvvatlanadi. Boshqacha aytganda, texnologiya asosiy huquqqa
shunchalik chuqur singib ketadiki, u huquqning ajralmas qismiga aylanadi.
Transformatsiyalovchi ta’sirga ega bo‘lgan Internet axborot olish huquqini sezilarli
darajada o‘zgartirishga qodir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Цит. по: Смирнов С. ООН причисляет доступ в интернет к основным правам
человека [Электронный ресурс] URL: www.vedomosti.ru / (дата обращения:
01.10.2017).
2.
ООН приняла расширенную резолюцию о праве на свободу высказываний
в интернете [Электронный ресурс] URL: http: // www.osce.org / ru / (дата
обращения: 30.10.2017).
3.
Jon Brodkin. Berners
–
Lee: Web access is a ‘human right’ [Электронный
ресурс
] URL: http: // www.networkworld.com / (
дата
обращения
: 11.10.2017).
4.
Закон о публичной информации (Эстония) // Право знать: история,
теория, практика. 2002. № 5–
6 (65
–
66).
С
. 40
–
41.
5.
Vinton G. Cerf. Internet Access Is Not a Human Right [
Электронный
ресурс
]
URL: http: // www.nytimes.com (
дата
обращения
: 21.10.2017).
6.
Vinton G. Cerf. Internet Access Is Not a Human Right [
Электронный
ресурс
]
URL: http: // www.nytimes.com (
дата
обращения
: 21.10.2017).
7.
Andris Mellakauls. Access to the Internet
–
a human right?
[Электронный
ресурс]
URL: http: // www.coe.int
/ (дата обращения: 11.10.2017).
8.
Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to
freedom of opinion and expression [
Электронный
ресурс
] URL: http: // www.ohchr.org
/ (
дата
обращения
: 23.10.2017).
9.
Cerf V. G.
Internet Access Is Nota Human Right // The New York Times, 4 January
2012. Available at: https://www. nytimes.com/2012/01/05/opinion/internet- access-is-
not-a-human-right.html.
10.
Арановский К. В., Князев С. Д., Хохлов Е. Б.
О правах человека и социальных
правах // Сравнительное конституционное обозрение. 2012. № 4. С
. 61
—
91.
11.
URL: https://www.legifrance.gouv.fr/ affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033
202746&fastPos=1&fastReqId=1872424473&categorieLien=id&oldAction=rechTexte.
