Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Whose interests should directors prioritize when
managing a company?
Ibrakhim SAIDOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
This article explores the ongoing debate about whose
interests’
directors should prioritize when managing a
company. Traditionally, corporate governance systems,
particularly in the UK, have been dominated by the shareholder
primacy model, which emphasizes maximizing shareholder
wealth. However, this approach has been criticized by
proponents of stakeholder theory. They argue that corporations
should be held accountable for the social, environmental, and
economic impacts of their activities, not just for making a profit.
The article examines the key legal principles, theoretical
approaches, and significant court cases that have shaped the
field of management. It also examines the challenges of
balancing shareholder and stakeholder interests and assesses
the effectiveness of existing governance mechanisms for
aligning
directors
’
actions
with
broader
corporate
responsibilities.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp244-252
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
corporate governance,
shareholder primacy,
stakeholder theory,
directors
’
liability,
UK corporate law,
principal-agent
relationships,
control and monitoring
mechanisms,
long-term sustainability.
Direktorlar
kompaniyani
boshqarishda
kimning
manfaatlarini k
o‘
zlashi kerak?
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
korporativ boshqaruv,
aksiyadorlar ustuvorligi,
manfaatdor tomonlar
nazariyasi,
direktorlar mas
’
uliyati,
Buyuk Britaniya korporativ
huquqi, prinsipal-agent
munosabatlari,
Ushbu maqola direktorlar kompaniyani boshqarishda
kimning manfaatlarini ustuvor q
o‘
yishi kerakligi haqidagi
davom etayotgan bahsni
o‘rganadi. Anʼanaviy ravishda,
aksiyadorlar
boyligini
maksimal
darajada
oshirishni
ta
’
kidlovchi aksiyadorlar ustuvorligi modeli, ayniqsa Buyuk
Britaniyada, korporativ boshqaruv tizimlarida yetakchi b
o‘
lib
kelgan. Biroq, bu yondashuv manfaatdor tomonlar nazariyasini
1
Lecturer, Department of Business Law, Tashkent State University of Law. E-mail: ibrahim.saidov.1991@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
245
nazorat va monitoring
mexanizmlari,
uzoq muddatli barqarorlik
q
o‘
llab-quvvatlovchilarning tanqidlariga uchramoqda. Ular
korporatsiyalar faqat foyda olish bilan cheklanmay, balki
ijtimoiy, ekologik va iqtisodiy taʼsirlarga ham javobgar
b
o‘
lishlari kerakligini ta
’
kidlaydilar.
Maqola boshqaruv sohasini shakllantirgan asosiy huquqiy
tamoyillar, nazariy yondashuvlar va muhim sud ishlarini tahlil
qiladi. Shuningdek, aksiyadorlar va manfaatdor tomonlar
manfaatlarini muvozanatlashdagi qiyinchiliklarni k
o‘
rib chiqadi
va direktorlar harakatlarini kengroq korporativ masʼuliyatlar
bilan moslashtirishdagi mavjud boshqaruv mexanizmlarining
samaradorligini baholaydi.
Чьи интересы должны учитывать директора при
управлении компанией?
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
корпоративное
управление,
главенство акционеров,
теория заинтересованных
сторон,
ответственность
директоров,
корпоративное право
Великобритании,
отношения принципал
-
агент, механизмы
контроля и мониторинга,
долгосрочная
устойчивость.
В данной статье исследуются продолжающиеся дебаты
о том, чьим интересам должны отдавать приоритет
директора при управлении компанией. Традиционно в
системах корпоративного управления, особенно в
Великобритании, доминировала модель приоритета
акционеров,
которая
акцентирует
внимание
на
максимизации их благосостояния. Однако этот подход
подвергается критике со стороны сторонников теории
заинтересованных
сторон.
Они
утверждают,
что
корпорации должны нести ответственность за социальные,
экологические и экономические последствия своей
деятельности, а не только за получение прибыли.
В статье анализируются основные правовые принципы,
теоретические подходы и значимые судебные дела,
которые сформировали сферу менеджмента. Также
рассматриваются проблемы обеспечения баланса между
интересами акционеров и заинтересованных сторон, и
оценивается эффективность существующих механизмов
управления для согласования действий директоров с более
широкими корпоративными обязанностями.
KIRISH
Korporativ olimlar va qonun chiqaruvchilar o
‘
rtasidagi eng qizg
‘
in bahslardan biri
bu kompaniyani kimning manfaatlarida boshqarish kerakligi yoki direktorlar turli
manfaatdor tomonlar o
‘
rtasidagi muvozanatni qanday ushlab turishi kerakligi haqidadir.
Bu masala bir asrdan k
o‘
proq vaqt davomida muhokama qilingan b
o‘
lib, hali ham t
o‘
liq
hal etilmagan. Ba
’
zi olimlar kompaniya xususiy muassasa ekanligini va shu sababli faqat
ishtirokchilar (ta
’
sischilar) manfaati uchun xizmat qilishi kerakligini ta
’
kidlashgan.
Boshqa olimlar esa kompaniya faqat pul topish vositasi emas, balki jamiyatga katta
iqtisodiy va ijtimoiy ta
’
sir k
o‘
rsatadigan tashkilot ekanligini aytishadi. Shunday qilib,
olimlar
o‘
rtasida kompaniyada kimning manfaati ilgari surilishi kerakligi haqida keng
miqyosli munozaralar mavjud. Ushbu bob turli korporativ nazariyalarni tahlil qiladi va
ularning qaysi biri Buyuk Britaniyaning joriy korporativ boshqaruv tizimiga mos
kelishini aniqlashga qaratilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
246
1.1. Ishtirokchilarning ustuvorligi nazariyasi va prinsipal-agent (vakil)
munosabatlarini qadrlash
“
Ishtirokchilar ustuvorligi nazariyasi Buyuk Britaniya korporativ boshqaruv
tizimida aniq ustunlikka ega. Ushbu nazariyaga k
o‘
ra, kompaniya faqat
o‘
z
ishtirokchilarining manfaatlariga xizmat qilishi kerak
”
, deydi A. Berle. Ba
’
zi olimlar
ishtirokchilarni kompaniyaning asosiy egalari va qoldiq da
’
vogarlari sifatida qarashadi.
Biroq, boshqalar bu argumentni eskirgan deb hisoblaydilar va zamonaviy korporativ
qonunchilikning maqsadlariga mos emasligini ta
’
kidlaydilar.
1.1.1. Buyuk Britaniya qonunchiligi ishtirokchilarning ustuvorligini qanday
himoya qiladi?
Buyuk Britaniya qonunchiligi ishtirokchilarning ustuvorligini himoya qilishga
qaratilgan. Umumiy qonun qoidalariga k
o‘
ra, direktorlar kompaniya oldida, xususan
ishtirokchilar oldida ishonchli majburiyatlarga ega. Masalan,
“
Aberdin Rly Co v Blaikie
Bros
”
ishida k
o‘
rilganidek, direktor kompaniyani sotishda eng yuqori narxni belgilab,
ishonch majburiyatlarini buzgan va sud bu bitimni haqiqiy emas deb topgan. Bu holat
direktorlarning faqat ishtirokchilar manfaati uchun ishlashlari va manfaatlar
t
o‘
qnashuvidan qochishlari kerakligini aniq k
o‘
rsatadi. Shuningdek, kompaniya
qonunchiligi ishtirokchilarga direktorlarni lavozimga tayinlash va lavozimidan ozod
qilish huquqini beradi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya korporativ boshqaruv tizimi
ishtirokchilarga direktorlarni haq t
o‘
lash paketlari uchun ovoz berish va ularning
mustaqilligini baholash uchun taftish komissiyalarini tayinlash orqali javobgarlikka
tortish huquqini beradi.
Britaniyada Ishtirokchilarning ustuvorligini q
o‘
llab-quvvatlash uchun korporativ
boshqaruvning bir nechta sharhlari e
’
lon qilindi. Bunga misol sifatida 2009-yilgi Walker
Review va Hampel hisobotlarini keltirishimiz mumkin. Bu hisobotlar direktorlarning
ishtirokchilar oldidagi javobgarligini oshirishni taklif qiladi. Direktorlar ishtirokchilar
oldida javobgar b
o‘
lmasa, ular hech kimga javobgar b
o‘
lmaydilar, deyiladi Hampel
hisobotida.
Shunday qilib, Buyuk Britaniyaning korporativ boshqaruv tizimi aniq
ishtirokchilar qiymatini maksimal darajada oshirishga asoslangan va barcha islohotlar
direktorlarning ishtirokchilar oldida javobgarlik mexanizmlarini yaxshilashga qaratilgan.
A. Ishtirokchilarning ustuvorligi uchun aksiyadorning egalik argumenti
Ishtirokchilarning
ustuvorligini
q
o‘
llab-quvvatlovchi
k
o‘
pchilik
olimlar
ishtirokchilarni kompaniya aktivlarining egalari sifatida k
o‘
radilar. Ular kompaniyaning
aktivlari ishtirokchilarning investitsiyalari hisobidan shakllangan deb hisoblaydilar.
Ishtirokchilar ega sifatida kompaniya ustidan nazorat
o‘
rnatishni istashadi. Asosiy dalil
shuki, agar ishtirokchilar mulkdorlar deb tan olinadigan b
o‘
lsa, ular nazorat qilish
huquqiga ega b
o‘
lishlari kerak. Biroq, umumiy qonun qoidalariga k
o‘
ra, direktorlar
kompaniya oldida ishonchli majburiyatlarga ega. Shu sababli, direktorning ishonchli
majburiyatlari kompaniyaga yoki uning ishtirokchilariga qaratilganmi, degan haqli savol
paydo b
o‘
ladi.
“
Persival v Wright
”
ishida k
o‘
rilganidek, sud direktorlar ishtirokchilar
oldida yuqori baholangan taklifni ochiqlash uchun ishonchli majburiyatga ega emasligini
k
o‘
rsatgan, chunki bu kompaniya manfaatlariga ta
’
sir qilgan. Ammo, "Heron International
Ltd v Lord Grade" ishida bu dalil rad etilgan. Sud kompaniyaning manfaati hozirgi
ishtirokchilarning manfaati bilan bir xil deb topgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
247
Biroq, nazariya direktorlarni kompaniya manfaatlariga sodiqlik bilan xizmat qilishi
kerak b
o‘
lgan agentlar sifatida k
o‘
radi. Ushbu prinsip
“
Salomon v Salomon and Co Ltd
”
ishida aniq ochib berilgan. Bu holat kompaniyani
o‘
z huquq va majburiyatlariga ega
b
o‘
lgan alohida yuridik shaxs sifatida k
o‘
rishni talab qiladi. Shu bilan birga, ishtirokchilar
ham direktorlarni lavozimidan chetlashtirish va ba
’
zi muhim qarorlarda veto huquqidan
foydalanish imkoniyatiga ega hisoblanadi. Lekin qaror qabul qilish direktorning
ixtiyoriga bo
g‘
liq.
Ishtirokchilarning
ustuvorligi
tarafdorlari
kompaniyaning
maqsadi
ishtirokchilarning boyliklarini maksimal darajada oshirish orqali kompaniya ustidan
t
o‘
liq nazorat
o‘
rnatish ekanligini ta
’
kidlaydilar. Direktorlar har qanday qarorni
ishtirokchilar manfaati uchun qabul qilishlari kerak. Hatto bu boshqa manfaatdor
tomonlarning manfaatlariga zarar keltirsa ham. Masalan, direktorlar ba
’
zi xodimlarni
ishdan b
o‘
shatish yoki zavodni yopish orqali yuqori miqdorda dividendlar e
’
lon qilishga
majbur b
o‘
lishi mumkin.
“
Washington Post
”
gazetasining yozishicha, pandemiya davrida
AQShning beshta yirik kompaniyasi
o‘
z ishtirokchilariga ish
o‘
rinlarini qisqartirish va
ayrim zavodlarni yopish hisobiga 700 million dollar dividend t
o‘
lagan.
Ayrim bir olimlar kompaniyada ishtirokchilarning manfaatlarini himoya qilishni
rad etib, manfaatdor tomonlar manfaatlarini ham q
o‘
llash kerakligini bildirishgan. Ushbu
olimlarning fikriga k
o‘
ra, korporatsiya egalik qilish mumkin b
o‘
lgan narsa emas, balki u
turli manfaatdor tomonlar
o‘
rtasidagi shartnoma aloqasi hisoblanadi. Ushbu nazariya
ishtirokchilarni turli guruhlar ishtirokchilaridan biri sifatida k
o‘
radi. Har bir ishtirokchi
o‘
z sarmoyasini turli shakllarda kiritadi: ishtirokchilar
o‘
z pullari bilan, xodimlar maxsus
bilimlari va vaqtlari bilan. Ular yakuniy dividend yoki belgilangan ish haqi shaklida
o‘
z
sarmoyalarini qaytarishni kutadilar. Beynbrijning fikriga k
o‘
ra, korporatsiya shartnoma
b
o‘g‘
inidir va bu aloqaning markazida boshqa guruhlar bilan
o‘
zaro hamkorlik qilish
orqali korporatsiyani boshqaruvchi direktorlar kengashi turadi.
Velasko esa, ishtirokchilar kompaniyaga egalik qilishlari va direktorlarni saylash
yoki lavozimidan ozod qilish huquqiga ega ekanliklarini hisobga olib, boshqa manfaatdor
tomonlardan ustunlik qiladilar deb hisoblaydi. Bu ishtirokchilar va boshqa manfaatdor
tomonlar
o‘
rtasidagi k
o‘
prik vazifasini bajaruvchi direktorlar kengashining ishonchli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
248
majburiyatlariga ega ekanligini anglatadi. Kompaniyani yanada barqaror qilish uchun
direktorlar ishtirokchilarning istaklarini qondirishlari va ular uchun minimal foyda
miqdorini ta
’
minlashlari kerak.
B) Aksiyador ustunligi uchun qoldiq da
’
vogar argumenti
Frank Easterbrook va Daniel Fischelning ishlarida ishtirokchilarni qoldiq
da
’
vogarlar deb hisoblashning klassik misoli keltirilgan. Ularning fikricha, kompaniyani
ishtirokchilar va boshqa manfaatdor tomonlar
o‘
rtasidagi shartnoma aloqasi sifatida
k
o‘
rish mumkin. Ishtirokchilardan farqli
o‘
laroq, xodimlar, direktorlar va kreditorlar kabi
boshqa guruhlar aniq shartnomalarga ega. Bu ularga ish haqi va foiz stavkalari kabi qat
’
iy
t
o‘
lovlarni olish imkonini beradi. Biroq, ishtirokchilar kompaniya bilan aniq shartnoma
ega emaslar. Ular manfaatdor tomonlarning aniq majburiyatlarini qondirgandan keyin
foyda olish huquqini beruvchi yashirin shartnomaga ega. Shu sababli, ishtirokchilarni
kompaniyaning yagona da
’
vogarlari sifatida k
o‘
rish mumkin.
Julian Velasko tomonidan berilgan yana bir tushuntirishda ishtirokchilar yagona
qoldiq da
’
vogarlar deb ta
’
kidlanadi, chunki ular kompaniya manfaatdor tomonlar
oldidagi majburiyatlarini bajarganidan keyin foyda olish huquqiga ega ekanligini aytadi.
Ishtirokchilardan boshqa manfaatdor tomonlar ushbu ta
’
rifga javob bermaydi. Agar
kompaniya bankrot b
o‘
lganida boshqa manfaatdor tomonlar
o‘
zlarining aniq
shartnomalarida belgilangan ish haqini y
o‘
qotadi. Biroq, ishtirokchilar esa barcha
xavflarni bevosita
o‘
z zimmalariga oladilar.
Biroq, ba
’
zi olimlar Easterbrook va Fischelning fikrlariga qarshi chiqib,
ishtirokchilarning ustunligi uchun qoldiq da
’
vogarning argumentini
“
yalan
g‘
och da
’
vo
”
deb
atashadi. Uni zamonaviy korporativ huquq qoidalariga mos kelmasligini ta
’
kidlaydilar.
Birinchidan, ishtirokchilarni yagona da
’
vogarlar deb ta
’
riflash t
o‘g‘
ri emas, chunki
ishtirokchilar kabi boshqa manfaatdor tomonlar ham kompaniyaga maxsus sarmoya
kiritadilar. Masalan, xodimlar
o‘
zlarining inson kapitalini, yetkazib beruvchilar maxsus
jihozlar bilan ta
’
minlashi va mijozlar kompaniyaga sodiq b
o‘
lish orqali
o‘
z ishonchini va
sodiqligini namoyish etishi mumkin. Kompaniya uchun yomon kunlar kelganda, nafaqat
ishtirokchilar, balki barcha manfaatdor tomonlar ham jiddiy zarar k
o‘
radilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
249
Ikkinchidan, ishtirokchilar direktorlarni dividendlarni e
’
lon qilishga majburlay
olmaydilar. Dividend e
’
lon qilish yoki kompaniya foydasini boshqa ijtimoiy ta
’
minotga
y
o‘
naltirish direktorning ixtiyoriga bo
g‘
liq.
“
Paramount Communications, Inc. v. Time
”
misolida direktorlar ishtirokchilarga emas, balki kompaniyaning uzoq muddatli manfaatlari
uchun erkin qaror qabul qilish imkoniyatiga ega ekanligini k
o‘
rsatilgan. Biroq,
ishtirokchilarning boyligi faqat dividendlarga bo
g‘
liq emas. Direktorlar dividendlarni e
’
lon
qilish
o‘
rniga daromadni kompaniyaning uzoq muddatli muvaffaqiyatiga qayta investitsiya
qilish orqali ishtirokchilar manfaatini ham ta
’
minlaydilar.
1.2. Korporativ maqsadlar: mulkchilik va nazoratni ajratish fenomeni. Uni
yumshatish uchun ilgari surilgan tashabbuslarning samaradorligi
Egalik va nazoratni ajratish masalasi korporativ huquq sohasida doimiy ravishda
munozara va bahslarga sabab b
o‘
lgan mavzudir. Ushbu hodisa zamonaviy
kompaniyaning asosiy muammolaridan biri sifatida k
o‘
rib kelinadi. Chunki hozirgi
kompaniyalar faqat
o‘
z egalariga foyda keltiruvchi oilaviy biznes emas, balki iqtisodiyot
va jamiyatga keng ta
’
sir k
o‘
rsatuvchi murakkab tizimlar sifatida qaralmoqda. Zamonaviy
kompaniyaning asosiy e
’
tibori kompaniyaning asosiy maqsadi sifatida kimning manfaati
ustun b
o‘
lishi kerakligini aniqlashdir. Ba
’
zi olimlar kompaniya va uning xodimlari faqat
kompaniya egasi b
o‘
lgan ishtirokchilarning xohish-istaklariga xizmat qilishi kerakligini
ta
’
kidlaydilar. Biroq, bu dalil prinsipal va agent
o‘
rtasidagi munosabatlarga ta
’
sir qiladi.
Shuning uchun agentlik muammolari kompaniyaning eng hal qilinmagan muammosi
sifatida qolmoqda.
Yuqori xarajatlarga qaramay, agentlik muammolarining salbiy oqibatlarini
yumshatish uchun bir qancha tashabbuslar yaratilgan. Biroq, bu tashabbuslar agentlik
munosabatlarining asosiy muammolarini t
o‘
liq hal qila olmagan. Natijada, kompaniyalar
va jamiyatga ta
’
sir k
o‘
rsatuvchi katta inqirozlar r
o‘
y berdi. Ushbu inqirozlar agentlik
munosabatlarining xatti-harakatlarini
o‘
zgartirish zarurligini k
o‘
rsatdi. Shuning uchun
s
o‘
nggi yigirma yil ichida barcha ishtirokchilar bilan teng munosabatlarni tavsiflovchi
jamoaviy ishlab chiqarish nazariyasiga nisbatan
o‘
sish tendentsiyasi kuzatilmoqda.
1.2.1. Egalik va nazoratni ajratish b
o‘
yicha tahlillar: Prinsipal va agent
o‘
rtasidagi munosabatlar
Kompaniyaning asosiy muammosi sifatida kimning manfaatlarini ilgari surish
kerakligini tushunish uchun, prinsipal va agent
o‘
rtasidagi munosabatlarning asosiy
ildizlarini aniqlash muhimdir. Ba
’
zi olimlar kompaniyaning asosiy maqsadi ishtirokchilar
uchun foyda olish b
o‘
lishi kerak deb hisoblaydilar va direktorlar kompaniya
ishtirokchilariga sodiqlik bilan xizmat qilishlari kerak, deb ta
’
kidlaydilar. Amerikalik olim
Dodd, nazorat direktorlarga berilishi kerak, lekin ularning nazorati ishtirokchilar
manfaatlariga xizmat qilishi kerak deb ur
g‘
u beradi. U
o‘
z fikrini q
o‘
llab-quvvatlash uchun
u "Dodge v. Ford Motor Co" keysiga murojaat qiladi. Biroq, uning tadqiqotining asosiy
kamchiligi egalik va nazoratni ajratish fenomenini amalda bartaraf eta olmaganligidir.
Haqiqatda, ishtirokchilar odatda passiv va tarqoq b
o‘
lib, bu direktorlarga keng k
o‘
lamli
nazoratni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Boshqa bir amerikalik olim Berle esa, egalik va nazoratni ajratish direktorlarning
o‘
z investorlari va jamiyat oldidagi javobgarligini y
o‘
qotishiga olib keladi, deb hisoblaydi.
Uning tadqiqotida u ishtirokchilar uchun direktorlarni nazorat qilish uchun qat
’
iy
javobgarlik mexanizmi b
o‘
lishi kerakligini taklif qiladi. Uning xulosalari shuni
k
o‘
rsatadiki, direktorlar mas
’
uliyatni
o‘
z zimmalariga olishga majburlanganda ishonchli
shaxs sifatida k
o‘
rilishi mumkin. Uning taklifining yana bir jihati shundaki, direktorlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
250
nafaqat ishtirokchilar, balki boshqa manfaatdor tomonlar, masalan, xodimlar,
iste
’
molchilar va jamiyat oldida ham javobgar b
o‘
lishi kerak. Bu yondashuv kompaniyani
barcha ishtirokchilar teng huquqlarga ega b
o‘
lgan jamoa sifatida k
o‘
radigan ba
’
zi olimlar
tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanadi.
Biroq, Berlening tahlili agentlik nazariyasining asosiy muammolaridan biri b
o‘
lgan
yaxshi monitoring mexanizmining yuqori xarajatlarini hisobga olmaydi. Agentlik
nazariyasiga k
o‘
ra, ishtirokchilar direktorlar kengashining ishtirokchilar manfaatlariga
rioya qilishlarini ta
’
minlash uchun direktorlar manfaatlarini nazorat qilish vakolatini
ra
g‘
batlantiradilar. Bu yondashuv direktorlarning mas
’
uliyatini oshiradi deb ishoniladi.
Biroq, amalda direktorlar kengashi asosan kompaniyalarning bosh direktorlari
tomonidan nazorat qilinadi. Bu esa "Kompaniyaning haqiqiy egasi kim?" degan mantiqiy
savolni tu
g‘
diradi.
Kompaniyaning haqiqiy egasi kim?
Yuqorida aytib
o‘
tilganidek, ishtirokchilar kompaniya ustidan nazoratga ega.
Chunki ular
o‘
z mabla
g‘
larini kompaniyaga foyda olish umidida sarmoya qilishadi.
Doddning fikricha, garchi agentlar ishtirokchilar nomidan kompaniyani boshqarishsa-da,
kompaniyaning mijozlari va kreditorlari bilan shartnomalar aslida ishtirokchilarga qarshi
tuzilgan. Uning tadqiqotlarida, ishtirokchilar faqat kompaniyaning qoldiq da
’
vogarlari,
deb xulosa qilinadi. Biroq, u kapitalga egalik qilish va kompaniyaga egalik qilish
o‘
rtasidagi farqni aniq tushuntirmaydi. Asosiy
g‘
oya shuki, ishtirokchilar kompaniyaning
kapitaliga egalik qiladilar, lekin kompaniyaning
o‘
zi emas. Bundan tashqari, kapital
direktorlar tomonidan kompaniyalar shartnomalari bajarilishini kafolatlash uchun
ishlatiladi. Bu shuni anglatadiki, ishtirokchilar jamiyat daromadlari ustidan t
o‘
liq mulk
huquqiga ega emaslar va boshqa da
’
vogarlar bilan teng huquqlidirlar. Kompaniya
t
o‘
lovga layoqatsiz holga kelganda, hatto ishtirokchilarning huquqlari boshqa kreditorlar
huquqlaridan pastga q
o‘
yilishi mumkin. Shunga qaramay, ishtirokchilar direktorlarni
ishtirokchilar manfaati uchun foyda olishga majbur qilish huquqiga ega. Masalan, agar
direktorlarning manfaatlari ishtirokchilarning manfaatlariga mos kelmasa, ishtirokchilar
direktorlarni lavozimidan chetlashtirish yoki
o‘
z ulushlarini boshqa kompaniyaga sotish
huquqiga ega, bu esa kompaniya boshqaruvini zaiflashtirishi mumkin. Kompaniyani
yanada barqaror qilish uchun direktorlar ishtirokchilarning istaklarini qondirishlari
va ular uchun minimal foyda miqdorini ta
’
minlashlari kerak. Biroq, amalda
ishtirokchilarning saylov huquqlari nisbatan zaifdir, chunki ularning qarorlari kompaniya
manfaatlariga mos kelmasligi mumkin.
“
Avtomatik
o‘
z-
o‘
zini tozalash filtri sindikati
kompaniyasi Limited v Cuninghame
”
keysida buni aniq k
o‘
rishimiz mumkin. Ushbu
keysda sud direktorlarni ishtirokchilarning kompaniyaga foyda keltirmaydigan umumiy
yi
g‘
ilish qaroriga b
o‘
ysunishga majbur emas deb hisoblaydi. Bu holat direktorlar
kompaniyani vijdonan boshqarishlari kerakligini tasdiqlaydi.
Natijada, garchi ishtirokchilar kompaniyaning kapitaliga egalik qilsalar ham,
haqiqiy egasi kompaniyaning
o‘
zi hisoblanadi. Shuning uchun, direktorlar kompaniya
oldidagi majburiyatlarini bajarishlari kerak. Bu majburiyatlar ishtirokchilar manfaatlari
bilan cheklanmay, kompaniyaning uzoq muddatli barqarorligi va rivojlanishini
ta
’
minlashni
o‘
z ichiga oladi.
Direktorlar kompaniya oldidagi majburiyatlarini bajarishda yuqori darajadagi
mas
’
uliyat va javobgarlikni namoyish etishlari lozim. Ular nafaqat ishtirokchilar, balki
boshqa manfaatdor tomonlarning ham manfaatlarini hisobga olishlari kerak. Bu
yondashuv kompaniyaning uzoq muddatli barqarorligi va rivojlanishini ta
’
minlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
251
Ishtirokchilar va direktorlar
o‘
rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash uchun
shaffoflik va ochiqlik tamoyillariga amal qilish zarur. Bu tamoyillar orqali ishtirokchilar
kompaniya faoliyati haqida t
o‘
liq ma
’
lumotga ega b
o‘
ladilar va qaror qabul qilish
jarayonida faol ishtirok etadilar.
Kompaniya boshqaruvini takomillashtirish uchun nazorat va monitoring
mexanizmlarini joriy etish zarur. Bu mexanizmlar orqali direktorlarning faoliyati
muntazam ravishda baholanadi va ularning qarorlari ishtirokchilar manfaatlariga mos
kelishi ta
’
minlanadi.
Ishtirokchilarning saylov huquqlarini kuchaytirish orqali kompaniya boshqaruviga
ta
’
sir qilish imkoniyatini oshirish mumkin. Bu huquqlar orqali ishtirokchilar
o‘
z
vakillarini saylash va direktorlar faoliyatini nazorat qilish imkoniyatiga ega b
o‘
ladilar.
Korporativ boshqaruv kodekslari va tavsiyalari kompaniyalar uchun y
o‘
l-y
o‘
riq
b
o‘
lib xizmat qiladi. Ular kompaniyalar uchun ijtimoiy va ekologik mas
’
uliyatni oshirishga
qaratilgan amaliyotlarni tavsiya qiladi va yaxshi boshqaruv amaliyotlarini tar
g‘
ib qiladi.
Egalik va nazoratni ajratish masalalari korporativ boshqaruv tizimining markazida
turadi. Prinsipal va agent
o‘
rtasidagi munosabatlarni chuqurroq anglash, ishtirokchilar va
direktorlar
o‘
rtasidagi aloqalarni mustahkamlash, va monitoring mexanizmlarini yanada
samarali qilish kompaniyaning uzoq muddatli muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga
ega. Bu yondashuvlar, ishtirokchilarning manfaatlarini himoya qilish va kompaniya
barqarorligini ta
’
minlashga yordam beradi.
XULOSA
Direktorlar kompaniyani boshqarishda kimning manfaatlarini ustuvor q
o‘
yishi
kerakligi haqidagi bahslar korporativ huquq va boshqaruvning markazida turadi.
Aksiyadorlar ustuvorligi modeli, ayniqsa Buyuk Britaniyada, anʼanaviy korporativ
boshqaruv tamoyillariga asoslangan b
o‘
lsa-da, zamonaviy yondashuvlar kompaniyalarni
kengroq ijtimoiy mas
’
uliyatlar bilan ham bo
g‘
lash zarurligini ta
’
kidlamoqda.
Bu maqola aksiyadorlar va boshqa manfaatdor tomonlar
o‘
rtasidagi muvozanatni
saqlashning qiyinchiliklarini tahlil qildi. Aksiyadorlar ustuvorligi modeli kompaniyaning
kapitalini oshirishga qaratilgan b
o‘
lsa, manfaatdor tomonlar nazariyasi korporativ qarorlar
qabul qilishda kengroq ijtimoiy va iqtisodiy ta
’
sirlarni inobatga olishni talab qiladi.
Zamonaviy korporativ boshqaruv tizimlari ushbu ikki yondashuvni birlashtirish
y
o‘
llarini izlamoqda. Direktorlar faqat aksiyadorlar manfaatlariga emas, balki
kompaniyaning uzoq muddatli barqarorligi va kengroq jamiyat manfaatlariga ham
xizmat qilishlari kerak. Buning uchun direktorlar va manfaatdor tomonlar
o‘
rtasidagi
shaffoflik va ochiqlikni ta
’
minlash, shuningdek, nazorat va monitoring mexanizmlarini
kuchaytirish zarur.
Oxir-oqibat, korporativ boshqaruv tizimlari rivojlanishda davom etar ekan,
kompaniyalar jamiyat oldidagi masʼuliyatlarini yuksaltirish va barcha manfaatdor
tomonlarning manfaatlarini muvozanatlash y
o‘
lida yanada k
o‘proq saʼy
-harakat qilishi
lozim b
o‘ladi. Bu yondashuv kompaniyalarni barqaror va masʼuliyatli boshqaruvga olib
boradi, bu esa uzoq muddatli muvaffaqiyat va jamiyat farovonligiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Automatic Self-Cleansing Filter Syndicate Company, Limited v Cuninghame
[1906] 2 Ch. 34.
2.
Percival v Wright [1902] 2 Ch. 421.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
252
3.
Bhullar v Bhullar [2003] B.C.C. 711.
4.
Industrial Development Consultants Ltd v Cooley [1971] 1 W.L.R. 443.
5.
Dodge v. Ford Motor Co [1919] 204 Mich. 459.
6.
Asmussen v. Quaker City Corp [1931] 18 Del. Ch. 28.
7.
Auer v. Dressel [1954] 306 N.Y. 427.
8.
UK Companies Act 2006.
9.
A Dignam and J. Lowry, Company Law, (11the edn, Oxford University Press, 2020).
10.
T. Clarke
‘
Introduction: Theories of Governance -Reconceptualizing Corporate
Governance
’
(London Routledge 2004).
11.
M. Friedman
‘
The Social Responsibility of Business is to Increase its Profits
’
(1970) The New York Times Magazine, 33, 122.
12.
M. Dodd
‘
For whom are corporate managers are trustees?
’
(May, 1932)
Harvard Law Review, Vol.45, No.7, 1145-1163.
13.
A. Berle
‘
For whom are corporate managers are trustees?
’
(Jun., 1932) Harvard
Law Review, Vol.45, No.8, 1365-1372.
14.
L. Lan and L. Heracleous
‘
Rethinking agency theory: The view from law
’
. (April
2010) The Academy of Management Review, Vol.35, No2, 294-314.
15.
E. Williamson
‘
Corporate board of directors: In principle and in practice
’
The
Journal of Law, Economics, & Organization, V24 N2. 247-270.
16.
F. Fama
‘
Agency Problems and the Theory of the Firm
’
(Apr, 1980) Journal of
Political Economy, Vol.88, No.2, 288-370.
17.
M. Blair and A. Stout
‘A Team Production Theory of Corporate Law” (Mar.,
1999) Virginia Law Review, Vol. 85, No. 2, 247-328.
18.
C. Jensen & H. Meckling,
‘
Theory of the Firm: Managerial Behaviour, Agency
Costs and Ownership Structure
’
(1976) 3 Journal of Financial Economics 305-360.
19.
C. Coffee
‘
A theory of Corporate Scandals: Why the USA and Europe differ
’
(2005) Oxford Review of Economic Policy, Vol. 21, No. 2, 198-211.
20.
A. Alchian and H. Demsetz
‘
Production, Information Costs, and Economic
Organization
’
(Dec., 1972) The American Economic Review, Vol. 62.
