Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Peculiarities of detecting traces of extortion committed via
the Internet
Dilrabo TOPILDIYEVA
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
The article analyzes the types of traces in extortion
committed on the Internet, issues of their detection and receipt.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp278-282
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
crime,
extortion,
the Internet,
traces,
detection,
virtual traces,
virtual space,
social networks,
cache files.
Internet
tovlamachiligi
jinoyati
bo’yicha
izlarni
aniqlashning o’ziga xos xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jinoyat,
tovlamachilik,
internet,
izlar,
aniqlash,
virtual izlar,
virtual makon,
ijtimoiy tarmoqlar,
kesh fayllar.
Maqolada internet tarmog‘ida sodir etiladigan tovlamachilik
jinoyatlari bo‘yicha izlarning turlari, ularni aniqlash va olish
masalalari tahlil etilgan.
1
Senior Lecturer, Tashkent State University of Law, Tashkent, Uzbekistan. E-mail: d.topildieva@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
279
Особенности выявления следов при вымогательствах,
совершенных через сети интернет
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
преступление,
вымогательство,
интернет,
следы,
выявление,
виртуальные следы,
виртуальное
пространство,
социальные сети,
кеш файлы
.
В
статье
анализируются
виды
следов
при
вымогательствах, совершаемых в сети Интернет, вопросы
их выявления и получения
.
Kompyuter texnologiyalari, shuningdek, Internetning rivojlanishi jinoyatlarning
yangi turlarining, jumladan, Internet orqali sodir etilishiga imkoniyat yaratmoqda.
Kompyuter xavfsizligi sohasidagi mutaxassislarning fikricha, kompyuter jinoyatlarining
zarar
i giyohvand moddalar savdosi va turli o‘g‘irlik turlaridan keyin ikkinchi o‘rinda
turadi. Qolaversa, bu sohada jinoyatchilik yil sayin jadal sur’atlar bilan oshib bormoqda.
Zamonaviy jamiyatda tashkilot va muassasalarning ko'pchiligi Internetda ishlaydigan turli
xil texnik vositalardan foydalanadilar, masalan, elektron hujjat aylanishi, soliq va yuqori
organlarga hisobot berish, elektron to'lovlar, hisob-kitoblar, turli ma'lumotlar bazalari va
boshqalar. Internetdagi tovlamachilar olingan ma'lumotlardan o'z ixtiyoriga ko'ra
foydalanadilar: ular uni foydali tarzda qayta sotadilar yoki tovlamachilik maqsadida
foydalanadilar.
Ijtimoiy tarmoqlardagi tovlamachilik holatlari xalqaro jinoiy adliya idoralariga
tobora koʻproq xabar qilinmoqda [1]. Shunga qaramay, rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, ariza
bilan murojaat qilishning kamligi sababli uning haqiqiy holatinin baholash qiyin [2].
Tovlamachilikni o'rganish bo'yicha katta ish olib borilayotgan bo'lsa-da, ijtimoiy
tarmoqlarda uning paydo bo'lishi haqida ma’lumotlar juda kam.
Ijtimoiy tarmoqlardagi tovlamachilik asta-sekin keng tarqalgan bo'lib, ma'lumotlar
odatda ijtimoiy media profillaridan to'planadi yoki foydalanuvchilarning o'zidan aldab
olinadi [3]. Kopecky chex yoshlarining 6-8 foizi (8-17 yoshdagi) ijtimoiy tarmoqlarda
shantajga duchor bo'lganini aniqlagan [4]. Al Qahtani va uning hamkasblari 2018 yilda
Saudiya Arabistonidagi kattalar orasida ijtimoiy tarmoqlarda shantaj ko'payganiga guvoh
bo'lishgan, shantajchilar qurbonlardan naqd pul, jinsiy aloqa va boshqa ko'plab narsalarni
talab qilishgan. Ummonda ijtimoiy tarmoqlarda shantaj holatlari ham ko'paygan, ba'zi
qurbonlar tovlamachilik natijasida o'z joniga qasd qilishgan [5]. Yoki shunga o‘xshab Fors
ko‘rfazi hamkorlik kengashi (GCC) mamlakatlarida ijtimoiy tarmoqlarda s
hantaj
ko‘payganligi haqida xabar berishgan, bunda yiliga 30 000 ta bunday hodisalar va ayollar
bilan bog‘liq bu hodisalarning 80 foizi shahvoniy kontent bilan bog’liq. Ijtimoiy
tarmoqlarda bolalarni shantaj qilish, bu yerda erotik dalillar yoki rasmlar keyingi erotik
materiallar, shahvoniy manfaatlar yoki naqd pul olishga majburlash uchun ishlatiladi [6].
Bundan tashqari, kompaniyalar ijtimoiy tarmoqlarda shantajga duchor bo'lishi mumkin,
chunki shaxslar o'z obro'siga putur yetkazish bilan tahdid qilishadi [7].
Ushbu paragrafda biz Internet tarmog’i orqali sodir etilgan tovlamachilik jinoyati
bo’yicha izlarni aniqlashning o’ziga xos xususiyatlarini: izlarning paydo bo’lish mexanizmi,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
280
ularning manbalari hamda ularni aniqlash masalalarini ko’rib chiqamiz. Ushbu turdagi
jinoyatlarda izlarni tezda sintez qilish eng yaxshi usuldir. Bu tegishli dalillarni o‘z vaqtida
va tejamkor tarzda taqdim etadi, ayniqsa tadqiqotning yangi va rivojlanayotgan sohalarida
foydali bo‘ladi hamda tizimli ko‘rib chiqishdan unchalik farq qilmaydigan xulosalar beradi
[8]. Bu jarayon qidiruv strategiyasini ishlab chiqish, qidiruv uchun tegishli ma'lumotlar
bazalarini aniqlash, natijalarni kelishilgan mezonlar bo'yicha skrining qilish, natijalar
sifatini baholash, ma'lumotlardan asosiy topilmalarni olish va paydo bo'ladigan asosiy
mavzularning sintezini ta'minlashni o'z ichiga oladi [9].
Internetda tovlamachilikni tergov qilishda ushbu shaxslar to'g'risidagi
ma'lumotlarni “Vkontakte”, “Facebook”, “Twitter”, “Odnoklassniki”, “My World” ijtimoiy
tarmoqlarida, “Instagram”, “YouTube” videoxosting saytlari va boshqalardan izlash
maqsadga muvofiq.
Iz hosil qilish mexanizmi - bu iz hosil qilish jarayonining tarkibiy qismlari tizimi, iz
hosil qiluvchi ob'ekt va uning iz moddasiga ta'sir qilish jarayoni [10].
Tovlamachilikning tabiati, uni amalga oshirish usuli va boshqa holatlar turli xil
izlarning paydo bo'lishini belgilaydi.
Axborot texnologiyalari va Internetning zamonaviy rivojlanishi jinoyatchilarning
fan va texnikaning ushbu yutuqlaridan foydalanib, turli jinoiy harakatlar, jumladan,
tovlamachilikni sodir eta boshlashiga olib keldi.
Virtual makonning o'ziga xosligi shunda namoyon bo'ladiki, unda o'zaro ta'sir
qiluvchi ob'ektlar (dastur va ma'lumotlar fayllari) va iz hosil qilishda (akslash jarayoni)
ishtirok etadi.
Uyali aloqa va internet resurslaridan foydalangan holda sodir etilgan jinoyat izlarni
shakllantirish mexanizmining o'ziga xos xususiyatlarini o'rganish “virtual izlar”
tushunchasining paydo bo'lishiga olib keldi.
Virtual izlar
–
yaratish, kiritish, o‘chirish, o‘zgartirish, faollashtirish, ochish
natijasida texnik qurilmalar, ularning tarmoqlari va tizimlari tomonidan axborot
makonida qoldirilgan izlar [11].
Uyali aloqa va Internet resurslaridan foydalangan holda amalga oshirilgan
zamonaviy tovlamachilik IP-manzillar, kesh-fayllar, jurnal fayllari, tarix jurnallari va
boshqalar ko'rinishida virtual izlarni qoldiradi.
Tovlamachilik izining eng muhim elementi Internetda qoldirilgan ma'lumotlar, shu
jumladan jabrlanuvchi bilan aloqalari (fotosuratlar, yozishmalar, videolar, elektron
xabarlar va boshqalar) bilan bog'liq.
Mobil uyali aloqadan foydalangan holda tovlamachilikning odatiy izlari:
- aloqa operatorining elektron tashuvchisida: sessiya sanalari va ulanish davomiyligi
haqida; provayderning dinamik yoki statik IP-manzil jurnallaridan ma'lumotlar va tegishli
telefon raqamlari;
- mobil uyali aloqa qurilmasida - telefon abonent kitobi, uyali tarmoq
abonentlarining ulanishlari to'g'risidagi ma'lumotlar (qo'ng'iroqlar jurnali, SMS, MMS),
uyali aloqa tizimi, moliyaviy operatsiyalar, Skype, Facebook, Vkontakte va boshqalar
ilovalari ma'lumotlari, iloji bo'lsa, mobil uyali aloqa foydalanuvchilarining ma'lumotlari,
IMEI kodi, video va fotosuratlar, telefon raqamlari;
Virtual izlarni shakllantirish mexanizmlarini quyidagicha guruhlash mumkin:
1) Internetda paydo bo'ladigan iz hosil qiluvchi ob'ektlar (ma'lumotlar to'plami,
tovush, tasvirlar, ish vaqti va boshqalar);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
281
2) barcha turdagi serverlar (pochta serveri, katalog serveri, dastur serveri va
boshqalar) resurslarida saqlanadigan ma'lumotlarning nusxasi.
Yuqoridagilarni umumlashtirib, biz quyidagi xulosalar chiqarishimiz mumkin:
1. Uyali aloqa va internet resurslaridan foydalangan holda tovlamachilikni sodir
etishda iz hosil qilish mexanizmi an'anaviy (moddiy va ideal) va virtual izlarni o'z ichiga
oladi.
2. Tovlamachilikning moddiy izlariga jabrlanuvchi tomonidan olingan anonim xatlar
kiradi; qon dog'lari, jabrlanuvchining tanasidagi jarohatlar, qo'l, oyoq izlari, jinoyatchilar
tomonidan qoldirilgan transport vositalari, jinoyatchi ushlash paytida tashlab ketgan
tovlamachilik buyumlari va boshqalar.
Tovlamachilikning ideal izlari, xususan, jabrlanuvchining xotirasida saqlanib qolgan
jinoyatchining qiyofasi, uning gapirish uslubi, individual so'zlardan foydalanish va
boshqalar.
3. Uyali aloqa va internet resurslaridan foydalangan holda sodir etilgan
tovlamachilik IP-manzillar, kesh-fayllar, log-fayllar, tarix jurnallari va boshqalar
ko'rinishidagi virtual izlarni qoldiradi.
Xalqaro miqyosdagi jinoyat statistikasida Internet tovlamachiligining tobora
ko'payib borayotganiga qaramay, ijtimoiy tarmoqlarda shantajning paydo bo'lishi bo'yicha
juda kam tadqiqot o’tkazilgan. Ushbu tadqiqotlarning yetishmasligi albatta salbiy oqibat
b
o’lib, u dalillarga asoslangan siyosatlar, amaliyotlar va aralashuvlarni ishlab chiqishga,
shuningdek, bizning ushbu xatti-harakatni nazariy va tergov nuqtai nazaridan
tushunishimizga to'sqinlik qilishi mumkin. Masalan, jinoyatchilar va uyushgan jinoiy
guruhlar o'zlarini jabrlanuvchilar bilan onlayn aloqada bo'lib ko'rsatib, keyin ularni
shantaj qilish orqali jabrdiyda qilishda rol o'ynashi mumkin bo'lsa-da, biz amaliyotda faqat
jinoyatchilar va uyushgan jinoiy guruhlarga e'tibor qaratish, oflayn munosabatlarning
sobiq hamkorlari qanday foydalanishi mumkinligi haqida bosh qotiramiz. Shuning uchun
bizning bilimimizdagi bu bo'shliqni ushbu sohada samarali aralashuvlar, siyosat va
amaliyotlarni ishlab chiqish haqida ma'lumot berish, masalan, ushbu faoliyatning yosh
qurbonlari qanday va qachon xavf ostida bo'lishi mumkinligini tushunishimiz kerak.
Boshqalarni shantaj qilish sodir bo'lishining va boshqalarning qurbon bo'lishiga yo'l
qo'ymaslik uchun zarur bo'lgan mutaxassis yordamini olishini ta'minlashimiz mumkin.
БИБЛИОГРАФИЧЕСКИЕ ССЫЛКИ:
1.
Al Qahtani, E., M. Shehab, and A. Aljohani. 2018. The effectiveness of fear appeals in
increasing
smartphone
locking
behavior
among
Saudi
Arabians.
https://www.usenix.org/conference/soups2018/presentation/qahtani.
2.
Ahmed, A., E. Awad, S. Farouq, R. Ayesh, M. Mohammed, N. Alneqabi, M.
Abdulahamiad, and J. Ismail. 2017 Online blackmail. Crimes feed on the boom of social
networking.
3.
Monaghan, A. 2017. The impact of Self-Generated Images in online pornography.
Middlesex University: Doctoral Dissertation. National Crime Council. 2020. Sextortion.
https://www.nationalcrimeagency.gov.uk/what-we-
do/crime-threats/kidnap-and-
extortion/sextortion-webcam-blackmail
4.
Kopecky, K. 2017. Online blackmail of Czech children focused on so-called
“sextortion” (analysis of culprit and victim Behaviours). Telematics and Informatics 34(1):
11-19.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
282
5.
Al Salehi, B. 2016. Blackmailing reportage for year 2016, Information Technology
Authority.
Oman.
https://ita.gov.om/ITAPortal/MediaCenter/Document_detail.aspx?NID=109.
6.
EUROPOL. 2017. Online sexual coercion and extortion as a form of crime affecting
children: law enforcement perspective. https://www.europol.europa.eu/publications-
documents/online-sexual- coercion-and-extortion-form-of-crime-affecting-children-law-
enforcement-perspective.
7.
Raas, K.M.R. 2015. The threat of social media blackmailing in the hospitality
industry: when customers misuse their power. Bachelor's thesis: University of Twente.
8.
Khangura, S., K. Konnyu, R. Cushman, J. Grimshaw, and D. Moher. 2012. Evidence
summaries: the evolution of a rapid review approach. Systematic reviews 1(1): 10.
9.
Campbell, A., T. Forbes, A. McLaughlin, G. Davidson, M. Butler, C. Blair, N. Menabney
and C. McKeaveney. 2019 Rapid evidence review: The relationship between alcohol and
mental health problems. London: Alcohol Change UK.
10.
Мещеряков В.А. Следы преступлений в сфере высоких технологий //
Библиотека криминалиста: научный журнал.
- 2013. -
№ 5 (10).
-
С. 267.
11.
Савельева А.А., Савельева М.В. Значение «виртуальных» следов в
криминалистике.
-
URL:
http:
//www.rusnauka.
com
/18_NPRT_2017/
Pravo/11_227043.doc.htm
