Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Pragmatic practice of professional communication in the
process of ESP
Dinara SADIROVA
Tashkent State Pedagogical University named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 August 2024
Accepted 25 August 2024
Available online
15 September 2024
This article defines the concepts of pragmatics and
pragmatic competence. The importance of pragmatics in ESP
(English for Specific Purposes), that is, in the professional
practice of teaching English, has been widely covered. The
significance of pragmatic language tools in the process of
communication and interaction is discussed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss8/S-pp40-45
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pragmatic competence,
professional speech,
professional English (ESP),
communicative situations,
interaction.
Kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tilini
o‘
qitish jarayonida
kasbbiy muloqotning pragmatik amaliyoti
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pragmatik kompetentsiya,
professional nutq,
kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz
tili (ESP),
kommunikativ vaziyatlar,
o‘
zaro ta
’
sir.
Ushbu maqolada pragmatika va pragmatic kompetentsiya
tushunchalariga ta
’
riflar keltirilib. Pragmatikani ESP-ya
’
ni
kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili oqitish amaliyotida muhim
o‘
rin tutishini keng qamrovda yoritib berilgan. Pragmatik til
vositalarini muloqot jarayonida va
o‘
zaro ta
’
sirda ahamiyati
haqida s
o‘
z yurilitilgan.
1
PhD student, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. E-mail: dinarasadikovna096@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
41
Прагматическая
практика
профессиональной
коммуникации
в
процессе
профессионального
преподавания английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
прагматическая
компетентность,
профессиональная речь,
профессиональный
английский (ESP),
коммуникативные
ситуации,
взаимодействие.
В данной статье определены понятия прагматики и
прагматической компетентности. Широко
освещена
важность
прагматики
в
ESP
(английский
для
профессиональных целей), то есть в профессиональной
практике преподавания английского языка. Обсуждается
значимость прагматических языковых средств в процессе
общения и взаимодействия.
KIRISH
ESP
–
kasbga yo
‘
naltirilgan ingliz tilini o
‘
qitish va o
‘
rganishning amaliy maqsadi
o
‘
quvchilarning kasbiy yo
‘
naltirilgan kommunikativ til kompetentsiyalarini rivojlantirish
va shu bilan ularga ba
’
zi akademik va professional muhitlarda samarali muloqot qilish
imkonini beradi. CEFR
–
dasturida kommunikativ til kompetentsiyasi lingvistik,
sotsiolingvistik va pragmatik komponentlarni o
‘
z ichiga olgan kompetensiya sifatida
belgilanadi. Shu nuqtai nazardan, til kompetentsiyasining pragmatik komponenti tildan
foydalanishdan ko
‘
ra haqiqiy tildan foydalanish bilan bog
‘
liq bo
‘
lib, so
‘
zlar va nutqlar
muayyan kommunikativ funktsiyalarni bajarish uchun tashkil etilishi, tuzilishi va
ishlatilishi tamoyillari haqidagi bilimlarni anglatadi (Yevropa Kengashi, 2018)., 138-bet).
Oddiy qilib aytganda, pragmatik kompetentsiya
–
bu o
‘
zaro ta
’
sir kontekstiga
qarab tildan to
‘
g
‘
ri foydalanish qobiliyati. Bu, asosan, lingvistik resurslardan ma
’
lum
nutqiy harakatlarni amalga oshirish uchun to
‘
g
‘
ri foydalanishga imkon beruvchi
pragmalingvistika bilimiga ega bo
‘
lishni talab qiladi, masalan, ruxsat so
‘
rash yoki
ko
‘
rsatilayotgan tilda so
‘
rov qilishda va ijtimoiy va madaniy masalalar bilan
shug
‘
ullanadigan sotsiopragmatikani bilish. tildan foydalanishni tartibga soluvchi
konventsiyalar, masalan, rasmiy va norasmiy salomlashish va tanishtirish qoidalari yoki
ishbilarmonlik elektron pochtasi etiketi (Maslova, 2017, 110-bet).
TADQIQOTNING MAQSADI
Ingliz tilini turli sohalarda ish joyi tiliga aylantiradigan bugungi globallashuv
nuqtai nazaridan, professional til k
o‘
nikmalarini rivojlantirish uchun pragmatik
kompetentsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega b
o‘
lishi aniq. Biroq, hatto il
g‘
or ESP
–
kasbga
y
o‘
naltirilgan ingliz tili
o‘
quvchilari ham ingliz tilidagi
o‘
rta ish joyidagi pragmatik
qiyinchiliklarga yaxshi tayyorgarlik k
o‘
rmaganga
o‘
xshaydi va pragmatik xatolar
k
o‘
pincha turli ish joyidagi muhitlarda aloqa buzilishining asosiy sababi ekanligi haqida
xabar berilgan.
Haqiqat
shundaki, til toʻgʻriligidagi grammatik yoki boshqa xatoliklardan farqli
oʻlaroq, ular odatda tilning chayqalishi yoki soʻzlovchining oʻzaro taʼsir jarayoni va
natijalariga taʼsir qilmasligi mumkin boʻlgan lingvistik kamchiliklari sifatida qabul
qilinadi, pragmatik moslikdagi nosozliklar odatda doʻstona boʻlmagan shaxs bilan bogʻliq
boʻladi. yoki qo‘
pol muomala va hatto s
o‘
zlovchining ongli ravishda salbiy taassurotlarini
keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, ushbu tadqiqot ESP sinfida pragmatik
kompetentsiyani rivojlantirishga yordam beradigan tegishli nazariyalar va
o‘
qitish
vositalarini k
o‘
rib chiqishga qaratilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
42
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Chet tillari sinfida pragmatik
o‘qitishning ta’siri bo‘
yicha tadqiqotlar hali
boshlan
g‘
ich bosqichida deb hisoblansada va ESP pragmatikani
o‘
rgatishda umumiy
qabul qilingan yagona yondashuv mavjud emasdek tuyulsada, hamma pragmatik
kompetentsiyani rivojlantirish muhimligi haqidagi dalillarga rozi. Pragmatikani til
kurslari
o‘
quv dasturlariga, shu jumladan ESP-kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili oqitish
jarayoni zarurati uchun m
o‘
ljallangan
o‘
quv dasturlariga integratsiya qilish (Al-Aghbari,
2016; Kasper, 1997; Martinez-
Flor & Usó
-Xuan, 2006; Maslova, 2017; Taguchi, 2011).
Yaqinda
o‘
tkazilgan tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatdiki, k
o‘
rsatmalarsiz pragmatik
kompetentsiya asta-sekin rivojlanadi, chunki til sinfi sozlamalari k
o‘
pincha
o‘
quvchilarga
turli xil pragmatik kirish va nutqni tashkil etish strategiyalari bilan tanishish uchun k
o‘
p
imkoniyatlarni taqdim etmaydi. Darhaqiqat, ular turli xil kommunikativ vaziyatlarni
tasodifan boshdan kechirishlari mumkin b
o‘
lgan yagona y
o‘
l
o‘
qituvchi va
o‘
quvchining
odatiy
o‘zaro ta’siri, shuningdek, darslik suhbatlarini to‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri model sifatida
qabul qilib, sinfda juftlik va rolli
o‘
yinlardir. Agar biz ESP
–
kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili
kurslarining cheklangan aloqa soatlarini, darsliklarda yoritilgan real hayotdagi
muloqotning cheklangan miqdorini va ba’zan o‘
qituvchining pragmatikaga y
o‘
naltirilgan
sinf amaliyotlarini boshqarish b
o‘
yicha bilimlarining yetishmasligini hisobga olsak,
muammo yanada yomonlashadi.
Hozirgi vaqtda chet tili sinfida pragmatikani
o‘
qitish b
o‘
yicha uchta aniq bayonot
mavjud b
o‘
lib, ular quyidagilarni
o‘
z ichiga oladi. Birinchidan, maqsadli til
pragmatikasining
o‘
ziga xos xususiyatlarini
o‘
rgatish mumkin. Ikkinchidan, pragmatik
funktsiyalar va strategiyalarning tabiati b
o‘
yicha k
o‘rsatmalar yanada samarali ta’lim
natijalariga olib keladi. Uchinchidan, k
o‘
rsatma berishda turlicha yondashuvlardan
foydalanish, ham bevosita, ham aniq, xabardorlikni oshirish va pragmatik xulq-atvor
k
o‘nikmalarini egallashda yaxshi taraqqiyotni ta’minlaydi (Basturkmen & Nguyen, 2017,
p. 565-566).
Umuman olganda, pragmatik
o‘
qitish usullarining aksariyati ikkita pedagogik
amaliyotni birlashtiradi: haqiqiy xorijiy til namunalari misol yoki model sifatida
ishlatilishi kerak va tushunarli pragmatik til kiritish
o‘
quvchilar tomonidan pragmatik
ma’no va funktsiyalarni talqin qilish yoki ishlab chiqarishdan oldin bo‘
lishi kerak
(Al-A
g‘
bari, 2016). , 56-bet; Maslova, 2017, 110-bet).
ESP
–
kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili nuqtai nazaridan, haqiqiy kontent
materiallaridan foydalanish tabiiydir, chunki ular
o‘
quvchilarni haqiqiy professional
muloqot kontekstlariga ochib beradi, tegishli til mazmunini kiritadi, shuningdek, keyingi
o‘
quv jarayoniga ra
g‘
batlantiruvchi undov sifatida vositachilik qiladi. Shunday qilib, ESP
–
kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tilini
o‘
rgatish uchun haqiqiy materiallar sifatida
ishlatiladigan har qanday audiovizual media, ishonchli zamonaviy veb-resurslar va
lingvistik korpuslardan
o‘
quvchilarning turli pragmatik tartiblar, kommunikativ niyatlar,
nutq strategiyalari va registrlar haqida xabardorligini oshirish uchun foydalanish
nazarda tutilgan. Darhaqiqat, texnologiya vositalari pragmatikani
o‘
qitish uchun yangi
materiallar va formatlarni taklif qiladi (Taguchi, 2011) va k
o‘
pchilik tadqiqotchilar
televidenie va kino videolari haqiqiy ijtimoiy va ijtimoiy nutqda turli nutq aktlarini
vizualizatsiya qilish orqali sinfda pragmatik xususiyatlarni samarali taqdim etishi
mumkin degan xulosada (Derakhshan & Eslami-Rasekh, 2015).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
43
Verbal va noverbal professional muloqot ob’ektlarining pragmatik potentsialiga
e’tiborni aniq yoki bilvosita amalga oshirish mumkin, ammo bir qator tadqiqotlar aniq
pragmatik
o‘
qitish samaraliroq b
o‘
lishini k
o‘rsatmoqda, ayniqsa chet tilining ba’zi ilg‘
or
nuqtalari bilan bo
g‘
liq b
o‘
lsa. Yashirin k
o‘rsatma boyitilgan pragmatik ma’lumotni,
s
o‘
ngra pragmatik hodisalarning keng k
o‘
lamli amaliyotini talab qiladi, aniq k
o‘
rsatma
esa q
o‘
shimcha ravishda tushuntirishlarni
o‘
z ichiga oladi, muayyan aloqa sharoitida
o‘
zini tutish nazariyasining bir turi (House, 2008, 136-bet). Metaltil b
o‘
yicha ushbu
“ma’ruza komponenti”
tilni rivojlantirish vazifalari bilan birga b
o‘
lishi kerak, shunda
ESP
o‘
quvchilariga pragmatik xususiyatlarni yaxshiroq tushunishga va
o‘zaro ta’sirning
yakuniy bosqichida, topshiriqlarga asoslangan tadbirlarni, rolli
o‘
yinlarni bajarishda
lingvistik tanlovlarini ma’lum bir kommunikativ vaziyatga moslashtirishga yordam
beradi, simulyatsiyalar va boshqalar (Maslova, 2017).
MUHOKAMALAR VA NATIJA
Pragmatikaga y
o‘
naltirilgan sinfdagi mash
g‘
ulotlar
o‘
quvchining individual
ishining har xil turlarini
o‘
z ichiga olishi mumkin, masalan, pragmatik xato
tushunmovchilikka sabab b
o‘
lgan holatlar haqida shaxsiy hikoyalar bilan b
o‘
lishish va
aks ettiruvchi jurnalni yuritish, tengdoshlar bilan ishlash, masalan, rolli
o‘
yinlar va
interaktiv tarjima va guruhdagi ish faoliyati, jumladan munozaraning turli shakllari, ona
tilida s
o‘
zlashuvchilardan intervyu olish va h.k.
J. Xausning fikricha, manba va tarjima tildagi madaniy hodisalarni aniq
taqqoslashga qaratilgan tarjima faoliyati pragmatik kompetentsiyani rivojlantirishga
yetarli darajada yordam berishi mumkin. Variantlardan biri
–
ona tilidagi dialoglarni chet
tiliga tarjima qilish, s
o‘
ngra ularning asl analoglari bilan taqqoslash va nutq belgilari,
manzil shakllari va ikki tilning boshqa pragmalingvistik resurslaridan foydalanishdagi
har qanday farqlarni tahlil qilish. Yana bir tarjima faoliyati oʻquvchilar matnlarni tarjima
qilishda hamkorlik qilishlari, juftlikda soʻz tanlash qarorlari boʻyicha oʻz gʻoyalari va
fikrlarini almashishlari, shu tariqa ovoz chiqarib, oʻylab, oʻzlarining va bir
-birlarining
tarjimalarini baholashlari kerak boʻlganda tengdoshlar bilan ishlashni taklif qiladi.
Umuman olganda, rolli
o‘
yinlar kabi tengdoshlarning ish faoliyati pragmatik
kompetentsiyani rivojlantirish uchun qulay
o‘quv muhitini ta’minlash uchun qabul
qilinadi. Bundan tashqari shuni ta’kidlash kerakki, chet tili pragmatikasi bilimlarni eng
samarali tarzda oshirish b
o‘
yicha yaqinda
o‘
tkazilgan eksperimental tadqiqotda uchta
ingliz
o‘
rganuvchi guruhi muhokamasida, rolli
o‘
yin yoki interaktiv tarjima faoliyatini
amalga oshirishi haqida xabar berilgan. Bu k
o‘
rib chiqilayotgan pragmatik masalalarni
biroz yaxshiroq tushunib, qolgan ikkitasidan ustun ekanligi aniqlandi. Bundan kelib
chiqadiki,
o‘
quvchilarga
o‘zaro ta’sir ishtirokchilari o‘
rtasidagi munosabatlar va ijtimoiy
masofani hisobga olgan holda, turli kontekstlarda muloqot tartibidagi farqlar va
o‘
xshashliklarni tahlil qilish uchun k
o‘
proq imkoniyatlar berib, guruh muhokamasi
usullarini q
o‘
llash juda muhim (Darakhshan & Eslami-Rasekh), 2015, 6-bet).
K
o‘
rib chiqilishi kerak b
o‘
lgan pragmatik jihatlar doirasi albatta, ESP-kasbga
y
o‘
naltirilgan ingliz tili sohasiga bo
g‘
liq va odatda turli xil professional kontekstlarda uzr,
s
o‘
rov, taklif, rad etish, takliflar va maslahatlarni ifodalash siyosatini qamrab oladi, lekin
bu cheklanmaydi. Samarali muloqot qilish uchun t
o‘
rt omilga ruxsat berilishi kerak:
–
til muloqot vositasidan foydalangan (masalan, ingliz va ona tilida kechirim
s
o‘
rash ifodasini solishtiring);
–
ishtirokchilar (masalan, rasmiy va norasmiy uzrlarni qiyoslash);
–
aloqa maqsadi (masalan,
“
Kechirasiz
”
va
“
ma
’
zur tutasiz
”
);
–
kontekst (masalan, yozma va o
g‘
zaki muloqotda kechirim s
o‘
rash).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
44
Shuni ta
’
kidlash kerakki, ESP-kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili fanlari b
o‘
yicha
o‘
tkazilgan qiyosiy tadqiqot Ijtimoiy fanlar uchun ingliz tilini
o‘
rganuvchilar, ya
’
ni
Filologiya, Ta
’
lim va Huquq fanlari, biznes va muhandislik kabi boshqa fanlarni
o‘
rganuvchilarga qaraganda turli nutq harakatlaridan bir oz k
o‘
proq xabardor ekanligini
k
o‘rsatdi. Martínez
-
Flor & Usó
-Juan, 2006, 25-bet), bu biznes va muhandislik talabalari
ESP darslarida pragmatik jihatdan yashovchan lu
g‘
at, funktsional til, intizom va ish bilan
bo
g‘
liq vaziyatlarni yanada k
o‘
proq kiritishni talab qiladi degan xulosaga kelishgan. Ingliz
tilida s
o‘
zlashadigan
o‘
z kasbida ishonchli va malakali amaliyotchilar sifatida harakat
qilish uchun.
XULOSA
Kasbiy nutqning pragmatikasiga oid tushunchalar shuni k
o‘
rsatdiki, ba
’
zi
pragmatik xususiyatlar
o‘
qitish uchun juda mos keladi. Bu xususiyatlar sotsial-pragmatik
yoki pragmalingvistik xususiyatga ega b
o‘
lishi mumkin, ya
’
ni ular tegishli nutq
harakatlari bilan ifodalangan muayyan kommunikativ vaziyatlarda
o‘
zaro ta
’
sir
strategiyalarining t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
riligi, rasmiyligi, shuningdek xushmuomalalik darajasini
anglatadi yoki lu
g‘
atning
o‘
ziga xos tanlovi bilan bo
g‘
liq. grammatika, ritorik tuzilma,
nutq belgilari va boshqa til repertuari. Biroq, k
o‘
pincha ESP darsliklari yetarli pragmatik
ma
’
lumotni taqdim eta olmaydi, bu esa
o‘
quvchilarning e
’
tiborini lingvistik shakllar,
funktsional ma
’
nolar va suhbatdoshlar
o‘
z xabarlarini etkazishiga ta
’
sir qiladigan
kontekst sozlamalariga qaratadi.
Shunday qilib, ESP-kasbga y
o‘
naltirilgan ingliz tili fanlari b
o‘
yicha pragmatika
masalalari juda keng va xilma-xil b
o‘
lganligi sababli, ijtimoiy kontekstni tushunish,
funktsional tildan foydalanish va pragmatikaga y
o‘
naltirilgan
o‘
zaro ta
’
sirni
ra
g‘
batlantirishi mumkin b
o‘
lgan
o‘
quv materiallarini loyihalash juda muhimdir. Bu ESP
sinf muhitini
o‘
quvchilar uchun professional muloqotning turli pragmatik jihatlari haqida
doimiy ravishda xabardorligini oshirish va ularning pragmatik qobiliyatlari haqida
tegishli fikr-mulohazalarni olishlari uchun eng foydali b
o‘
ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Al-
Ag‘
bariy, D. (2016). Taiz universiteti tibbiyot fakulteti talabalariga ingliz tilini
o‘rgatishda pragmatik kompetentsiyani integratsiyalash. Doktorlik dissertatsiyasi,
Strasburg, 330.
2.
Basturkmen, H. & Nguyen, T. T. M. (2017). Pragmatikani o‘rgatish. Barron, A.,
Steen, G. & Guo, Y. (Eds.). Pragmatika bo‘yicha Routledge qo‘llanmasi. Buyuk Britaniya:
Routledge, 563-574.
3.
Yevropa Kengashi (2018). Tillar boʻyicha umumiy Yevropa maʼlumot bazasi:
oʻrganish, oʻrgatish, yangi identifikatorlarga ega boʻlgan baholash hajmi 235.
http://rm.coe.int/cefr-companion-volume-with new-descriptors- 2018/1680787989
dan olindi
4.
Deraxshan A. & Eslami-
Rasekh, Z. (2015). Uzr so‘rash va so‘rashning pragmatik
rivojlanishiga ongni oshirish yo‘riqnomasining ta’siri. Ingliz tilining ikkinchi til sifatida
elektron jurnali, 18(4), 1-24.
5.
House, J. (2008). Pragmatik malakani oshirish uchun tarjimadan foydalanish. In
Alcón E. & Martinez
-
Flor A. (Eds.), Chet tillarni o‘rganish, o‘qitish va test qilishda
pragmatikani o‘rganish. Buyuk Britaniya: Cromwell Press Ltd., 135
-152.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2024) / ISSN 2181-1415
45
6.
Kasper, G. (1997). Pragmatik kompetentsiyani o‘rgatish mumkinmi? [HTML
hujjati]. Gonolulu: Gavayi universiteti, Ikkinchi tillarni o‘qitish va o‘quv markazi. Olingan:
http://www.nflrc.hawaii.edu/NetWorks/NW06/
7.
Martinez-Flor, A. va Uso-Xuan, E. (2006). Talabalarning universitetning ikkita
ESP fanlari bo‘yicha so‘rov o‘zgartirgichlaridan foydalanishi. Iberika № 12, 23
-41.
8.
Maslova, T. (2017). Professional muloqot uchun pragmatik kompetentsiyani
rivojlantirish. Ukra
i̇nada islohot qilish uchun empirichni dostlidjennya. Kiív –
Drogobich:
TzOV «Trek
-
LTD», 109
-112.
9.
Taguchi, N. (2011). Pragmatikani o‘qitish: tendentsiyalar va muammolar. Amaliy
tilshunoslikning yillik sharhi, 31, 289-310. doi: 10.1017/S026719051100001
