Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
About astragalus discovered in archaeological research
and their interpretation
Rakhmonali MURODALIYEV
National Center of Archaeology of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 15 October 2024
Available online
25 November 2024
The article describes the astragal bones of animals discovered
during archaeological excavations, their use in ancient times and
their significance as a gambling item. In interpreting the astragal
bone found in the Sungak burial ground, similar objects were
compared with finds from archaeological sites in Uzbekistan.
Since the Bronze Age, the astragal bone has been used for various
purposes and is often found in excavations of ancient cities,
settlements and graves. In the context of dice games, it played an
important role in the life of nomadic communities engaged in
cattle breeding. The discovery of these bones in settlements and
urban ruins indicates the popularity of the game among the
sedentary population as well. Finds of astragals in graves can be
interpreted as gaming sets symbolizing the age of the child and
his main activity, as ritual food to ensure "good nutrition" after
death, as guardians and protectors of the soul of the deceased, or
as magical objects that served to communicate with the gods of
the afterlife.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
astragalus,
Sungak burial-ground,
Ahsikent,
Jarkutan,
Chust,
nomadic pastoralist,
sedentary,
dice.
Археологик тадқиқотларда аниқланган ҳайвон ошиқ
суяклари ва уларнинг талқинига доир
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ошиқ (астрагал),
Сўнгак мозор
-
қўрғони,
Ахсикент,
Жарқўтон,
Чуст,
кўчманчи чорвадор,
ўтроқ,
ошиқ ўйини.
Мақолада
археологик
қазишмалар
давомида
аниқланган
ҳайвон
ошиқ
(
астрагал
)
суяклари
,
уларнинг
қадимги
даврда
қўлланиш
масалалари
ва
ўйин
буюми
сифатидаги
аҳамияти
ёритилган
.
1
National Center of Archaeology of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
27
Об астрагалах, обнаруженных в археологических
исследованиях,
и их интерпретация
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
астрагал,
могильник Сунгак,
Ахсикент,
Джаркутан,
Чуст,
кочевой скотовод,
оседлый образ жизни,
игральная кость.
В статье описываются астрагальные кости животных,
обнаруженные при археологических раскопках, их
использование в древности и значение как игрального
предмета. При интерпретации таранной кости, найденной
в могильнике Сунгак, аналогичные предметы были
сопоставлены с находками из археологических памятников
на территории Узбекистана. Начиная с бронзового века,
таранная кость использовалась в различных целях и часто
встречается при раскопках древних городов, поселений и
могил. В контексте игр в кости, она играла
важную роль в
жизни кочевых общин, занимавшихся скотоводством.
Обнаружение этих костей в поселениях и городских руинах
указывает на популярность игры также среди оседлого
населения. Находки астрагалов в могилах могут
интерпретироваться
как
игровые
наборы,
символизирующие возраст ребенка и его основную
деятельность, как ритуальная пища для обеспечения
«хорошего питания» после смерти, как хранители и
защитники души усопшего, или как магические предметы,
служившие для связи с богами загробного мира.
КИРИШ
Археологик қазув ишлари давомида ҳайвон суяклари қолдиқлари кўплаб
учрайди. Табиийки, бу аввало ҳайвонот оламининг инсоният озуқа занжирида
муҳим ўрин тутганлиги, хўжалик ва диний
-
маиший ҳаёти билан бевосита
боғлиқдир. Бироқ археологик ёдгорликлардан, мозор
-
қўрғонлардан уй
ҳайвонларига
тегишли
ошиқ
(
астрагал
) суякларининг алоҳида бир жойга
йиғилган ҳолатда учраши моддий омиллардан кўра қадимий маданий қадриятлар
билан боғлиқлигини кўрсатмоқда.
Ушбу мақолада халқ орасида машҳур бўлган ошиқ
ўйини ва унинг тарихий
илдизлари борасида фикр юритиш имкониятини берувчи археологик
ёдгорликлардан топилган иккиламчи топилмалар –
ошиқларнинг инсон маданий
ҳаётидаги
функционал вазифаларига тўхталмоқчимиз. Топилмалар орасида ошиқ
суяклари тўпламининг кўплаб учраши бизга уларни ўйин буюмлари сифатида
баҳолаш имкониятини берди.
ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛИ ВА УСЛУБИ
Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ туманида жойлашган Сўнгак мозор
-
қўрғонининг
тадқиқ этилиши бу борада қизиқарли ва муҳим тарихий
маълумотларни беради [
18].
Ёдгорлик Турк хоқонлиги даврига тегишли бўлиб, тоғ
олди ва тоғли теграларда истиқомат қилган Чочнинг чорвадор жамоалари
томонидан қолдирилган. 2021 йилда Сўнгак мозор
-
қўрғонининг қазишмалари
чоғи № 6 қабрдаги майитнинг оёқлари орасидан икки дона ҳайвон ошиқ суяклари
аниқланди. Улар тозалангач, майда шохли қорамол (қўй ва эчки)га алоқадор
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
28
бўлган ошиқ суяклари эканлиги маълум бўлди [
17
]. Бу ошиқларнинг ҳажми 3х1,5
см.ни ташкил қилиб, бир томони емирилган ёки ишлов берилган (1
-
расм).
Манбалардан маълумки, ошиқлар кўп вазифали ва полисемантик буюмдир.
Бу каби топилмалар Ўрта Осиё, Шарқий Осиё, Урал, Сибир, Волгабўйи, Кавказ ва
Кавказорти, Шарқий Европа ва Ўрта ер денгизи бўйи ҳудудларидаги археологик
ёдгорликларда кўплаб аниқланган. Ошиқ билан боғлиқ ўйинлар, маросимлар ва
фол очиш бронза ҳамда илк темир даврларида Евросиёнинг аксарият қисмида
жуда кенг тарқалган ва машҳур бўлган. Асосан, хонаки чорва ҳайвонлари (қорамол,
қўй
ва эчки) ошиқ суякларидан фойдаланилган. Баъзи ҳудудларда ёввойи ўтхўр
ҳайвонлар
ошиқлари ҳам қўлланилган. Хусусан, илк темир даврига оид Қозоғистон
ҳудудида
жойлашган Чирикработ маданиятига мансуб бўлган Сирдарёнинг эски
ўзани Жанадарёнинг ўнг томонидаги Бабиш
-
мола ёдгорлигидаги қазишмаларда
қўй
ва эчки ошиқлари билан бирга жайрон (қорақуйруқ, Gazella subgutturosa) ва
сайғоқ (Saiga tatarica) каби ёввойи ўтхўр ҳайвонларнинг ошиқлари ҳам аниқланган
[14
]. Дафн ёдгорликларида ошиқнинг энг кўп топилган ҳудуди чорвачилик билан
шуғулланадиган туркий тилли қабилалар яшаган Марказий Осиё ва Сибир
ҳудудига
тўғри келади, бу ерда ошиқ чорвачиликнинг рамзи бўлган.
Ўзбекистон ҳудудидаги қадимги шаҳар, қишлоқ ва мозор
-
қўрғонларнинг
археологик қазишмаларида жез даври ёдгорликларидан бошлаб, ошиқлар кўплаб
аниқланган. Сополлитепа, Кучуктепа, Жарқўтон, Ерқўрғон, Зартепа, Афросиёб каби
ёдгорликлар шулар жумласидандир [
1
]. Фарғона водийсида Чуст ёдгорлигидан
бир томони, икки томони, тўрт томони ишлов берилган, ишлов берилмаган, ўртаси
тешикли, ўртаси бронза ёки гипс қуйилган 20 дан ортиқ қўй ва эчкининг
ошиқлари аниқланган [
6].
Бронза даврига оид Сурхондарё вилоятидаги Жарқўтон қабристонининг № 333
қабридаги
ёш болага тегишли майит оёқлари орасидан 100 дона ошиқ аниқланган
бўлиб, уларнинг 40 фоизига ишлов берилган эди. А.Р.
Ботиров ва Т.Ш.
Ширинов
томонидан 250 дан ортиқ ошиқ суяклари жез даврига оид Сополлитепа (35),
Жарқўтон (150), Кучуктепа (30) ёдгорликларидан, илк темир ва антик даврга оид
Токашкантепа (20), Бухоро (10), Ромиштепа (12) ёдгорликларидаги археологик
изланишлар давомида тўпланган. Улар ушбу ошиқ суякларини ўйин буюми сифатида
талқин қилишган [
1].
1975 йилда Наманган вилоятидаги Ахсикат шаҳар харобасида И. Аҳроров
томонидан олиб борилган 1
-
қазишманинг IX ярусидан тўққиз (9) дона,
минорадаги қазишманинг иккинчи хонаси VI ярусидан тўрт дона қўй ёки эчкининг
ошиқ суяклари аниқланган
* (2-
расм). Ушбу топилмалар шу кунгача алоҳида
тадқиқ қилинмаган.
НАТИЖАЛАР ВА УНИНГ МУҲОКАМАСИ
Этнографик маълумотларга кўра, хўжалигининг асосини чорва ташкил
қилувчи
кўчманчи халқларда ошиқ ўйинларини ҳосилдорлик сеҳри билан
боғлиқлиги борасида қарашлар кенг тарқалган. Масалан, хакаслар уйларида
сақланадиган қўй ошиқлари бахт келтиради, деб ишонишган. Ошиқлар сони юзтага
етганда, қўйхонанинг бир бурчагидаги ерга кўмилган. Ошиқларни кўмган одамнинг
подасига уларни кўмганчалик қўй бошлари қўшилишига ишонилган. Шунга ўхшаш
тушунчалар туваликлар орасида ҳам қайд этилган. Мингта ошиқни йиғиб, уларни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
29
қишки
қўйхонага кўмиб, яна йиғишни бошлашган. Ушбу маросим чорва молларини
кўпайтиришни рағбатлантириш учун мўлжалланган [
7].
Тадқиқотларга кўра, ошиқ ўйинлари тўпламига “соқа” ҳам киритилган
бўлиб, улар ҳатто махсус ишлаб чиқарилган. Шундай қилиб, бошқирдлар орасида
ўйиннинг асосий фигураси бўлган
соқа
–
қозон куяси билан қора рангга бўялган
[13
]. Тоғли тожиклар қорамол ошиқлари билан нисбатан кам ўйнаган. Улар бундай
ошиқларни кўпроқ соқа сифатида ишлатишган ва ҳатто уларга бошқа ном
беришган. Бундан ташқари, танланган қўй ошиқлари кўпинча соқа бўлиб хизмат
қилиши
мумкин бўлган. Соқалар шар ёки кичик тўртбурчак пластинка шаклида
тошдан ҳам ясалган. Баъзи ҳудудларда ёввойи эчкиларнинг шохларидан
тўртбурчак шаклдаги соқалар ясалган [
9].
Тоғли тожикларда ошиқнинг бир неча турлари –
қўй, эчки ва қорамол
ошиқлари бўлган. Одатда, ўйинчилар қўй ва эчки ошиқларидан фойдаланган. Улар
шундай ишлов берилганки, ўйинга ташланганда, қоидаларга кўра ғалаба
қозонадиган
позицияга осонгина тушиб қолишлари мумкин бўлган. Ишлов
берилган ошиқлар оддийсидан ажралиб турадиган номларга эга бўлган. Шу
тариқа, Яғнобда қайта ишланган ошиқлар
сус
, ишлов берилмагани –
курр
ёки
куррага
деб аталган. Энг яхши ошиқларни ўғил болалар тутун ёрдамида бўяшган.
Бунинг учун буғдой сомонлари йиғилиб, унинг атрофида суяклар қўйилган. Сомон
оловга қўйилган ва суяклар билан бирга катта ёғоч коса билан қопланган. Тутун
таъсирида суяклар қизғиш рангга эга бўлган. Ўғил болалар бундай ошиқларни
алоҳида
-
алоҳида сақлаб, уларни лой кўзаларга солиб қўйишган. Баъзида ошиқли
кўзалар ҳатто бир муддат ерга кўмилган. Ўғил болалар бир
-
бирлари билан ошиқ
алмашишган. Яғнобда битта ишлов берилган ошиқнинг нархи саккиздан ўнтагача
қайта
ишланмаган куррагага тенг турган [
9
]. Бошқирдлар ошиқни одатда, асл
ҳолати
–
оқ рангда ўйнашган. Бундан ташқари, маълумот берувчилар вақти
-
вақти
билан суякларнинг ранги ҳақида хабар беришади, аммо рангли суяклар нимани
англатиши номаълум [
13].
Ю.Г.
Кустованинг таъкидлашича, болаларнинг суяк билан ўйинлари –
(нафақат) магия билан боғлиқ бўлган удум ва анъанавий фаолиятнинг бир
туридир. Шу нуқтаи назардан, хакаслар орасида ошиқ ўйинларини шартли
равишда уч гуруҳга бўлинади. Улардан биринчиси, этнографик маълумотларга
кўра энг кенг тарқалгани, бу –
асосий мақсад рақибларидан имкон қадар кўпроқ
ошиқларни ютиб олиш билан боғлиқ бўлган ўйиндир. Бу ўйин
хазых ойыны,
яъни
ошиқ ўйини деб аталган. Уларнинг кўпчилиги омадни, маълум бир позицияга
тушиши керак бўлган ошиқни улоқтирганда ўйинчининг эпчиллигини қадрлашди.
Ошиқнинг энг муваффақиятли улоқтирилиши
плас
деб аталган [
11
], бу вақтда
барча ошиқлар бир томони юқорига кўтарилган ҳолда тушса, ўйинчилар барча
ошиқларни ўзлари учун олишга ҳаракат қилишган. Бу томонлари ўйин ва яшаш
жойига қараб ўз номларига эга бўлган бўлиб, кўп ҳолларда улар чорва моллари
номлари билан боғланган. Масалан, юқори қавариқ томони –
хой
(қўй), қарама
-
қарши
томони –
őске
(эчки), қулоққа ўхшаш томони –
инек
(сигир), қарама
-
қарши
томони –
ат
(от) деб аталган [
4
]. Я.И.
Сунчугашев томонларнинг бошқа номларини
ҳам
берган: тишли томони –
сына
, унга қарама
-
қарши, қавариқ томони –
муга
, ён
томонида тирқишсиз тургани –
таха
ва унга қарама
-
қарши, тишли томони –
алчи
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
30
[11
]. Бу номларнинг таржимаси йўқ бўлиб, хакасча
-
русча луғатда уларни
ошиқнинг ён томонлари номланиши сифатида келтирилган [
4].
Иккинчи ўйинлар гуруҳи овчилик билан боғлиқ ёки сюжетли ўйинлар
ҳисобланиб, бунда ошиқлар турли хилдаги ҳайвонларни ифодалаган. Хакаслар бу
ўйинларни ўйнаш орқали ёш болалар ўзларига керакли ҳаётий кўникмаларни
шакллантиришини яхши тушунадилар. Бу эса қадимдан авлоддан авлодга ўтиб
келаётган ўзига хос тажриба намунасидир.
Учинчи гуруҳ ўйинлари эса ҳайвон суякларидан ясалган қўғирчоқлар билан
боғлиқ эди. Бу асосан қизларни аёллик ва оналикка тайёрланиши учун қўл келади.
Хакас оилаларида жуда кўплаб
тőс’
(идол)лар бўлиб, қизлар турмушга чиққандан
сўнг ҳам уларни қўллашда давом этган. Улар тўкинчилик келтиришига
ишонилган. Қизилликлар амалий санъати намунасида
хазыхтар
(ошиқлар) деб
номланган нақш тури сақланиб қолган. У отнинг тўпиқ суяги шаклида
ифодаланган бўлиб, унинг сеҳрли хусусияти эътиқод қилинган ва аёллар
қўриқчиси
ва оилада фарзанд туғилиши ва бахт рамзи сифатида кўрилган [
4].
Ўзбекистон ҳудудида ҳам ошиқ билан боғлиқ кўплаб халқ ўйинлари мавжуд
бўлиб, бошқа халқлар ўйинига жуда ўхшаб кетади. Шунингдек, алоҳида хусусиятга
эгалари ҳам мавжудки, улар кўпроқ маълум ҳудудларгагина хосдир. Мисол учун,
“Олтин қобоқ”
ўйини. Қоидага кўра, 5
-
6 метрлик ёғочлардан тўрттасини бир
-
бирига улаб боғланади. Ана шу тарзда ҳосил бўлган узун ёғочнинг учига қўй
ошиғи ёки танга пулни осиб, ёғочни тикка қилиб ўрнатганлар. Камон ўқи билан
ана шу ёғоч учига осилган ошиқ ёки танга, яъни “Олтин қобоқ”ни урган мерган
махсус соврин эгаси бўлган [
12
]. “Олтин қобоқ” отиш Ўрта Осиё туркий
халқларининг тўй маросимларида ўйналадиган анъанавий ўйинлардан бири
бўлган [
3].
Ўзбек халқ ўйинлари орасида
ошиқ
иштирокида бир неча хил ўйинлар
ўйналганлиги ҳақида А.К.
Боровков шундай ёзади, –
“Ўзбекларда ошиқ билан
ўйналадиган ўйинлар кенг тарқалган. Ҳар бир туманда ошиқ билан ўйналадиган
жуда кўп миқдорда ўйинлар мавжуд бўлиб, бу ўйинларда ҳатто катта ёшдаги
кишилар ҳам иштирок этадилар. Ошиқ билан ўйналадиган ўйинлар орасида шавқи
баланд ўйинлар ҳам бор. “Хумор”, “Уч ошиқ”, “Тўрт ошиқ”
каби ўйинлар шулар
жумласидандир” [
2].
Ошиқ
ўйини –
ошиқ (
астрагал
) воситасида ўтадиган мусобақа ўйинлари
мазмун ва келиб чиқиши жиҳатидан тош ўйинларига ўхшаб кетади. Бундай
ўйинларни болалар, ўсмирлар, ҳатто катта ёшли кишилар ҳам ўйнашган.
Катталарда ўртага маълум миқдорда пул қўйилган. Болалар эса ёнғоқ ёки ошиқ
қўйиб
ўйнашган.
Уч киши қатнашувчи “Уч ошиқ” ўйини қуръа ташлаш билан бошланади.
Омади чопган ўйинчи барча ошиқларни қўлга олиб, тахминан 35
-
40 сантиметр
баландликдан навбати билан ерга ташлайди. Қоидага кўра, кимнинг ташлаган
ошиғи ерга
олчи
ҳолатида тушса, у ютуқни олишга ҳақли бўлади. Халқимиз
орасидаги “Ошиғи олчи” ибораси ҳам аслида шунга ишора сифатида пайдо бўлган.
Шунингдек, унинг
Уч оёқ
деган хили ҳам бор. Зарафшон қипчоқлари уни
форсчасига
Се пой
деб аташади. Кўпинча иштирокчилар ўз ошиқларини текислаб,
кўзга ташланадиган ранглар билан бўяб олишади. Бундай ошиқлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
31
бошқаларникидан алоҳида ажралиб туради ва табиийки, ҳамма уни ютиб олишга
ҳаракат
қилади.
Ўйин тартибига кўра, дастлаб ерга айлана чизилади. Кейин қарама
-
қарши
томонларда иккита тўғри чизиқ тортилади. Шу чизиқларнинг устида туриб
айланага қарата ошиқлар отилади. Отилган ошиқ айлана ичидаги ошиқлардан
бирига тегиб ташқарига чиқара олса, ўша ошиқ унга ютуқ сифатида берилади.
Айлана чизиғини босиш ўйин қоидасига зид. Бундай ҳаракат юз берганда, ўйинни
унинг рақиби давом эттиради.
Ошиқнинг тўрт томони ҳам алоҳида номлар билан аталган. Чуқурчали
тарафи
чикка
, чикканинг терс томони, яъни ошиқнинг салгина бўртиб турган
тарафи эса
пукка
деб номланган. Ён томонлари эса
олчи
ва
харра
деб аталган
[15].
“Олчи қўпар”
ўйини тартибига кўра, ўйин иштирокчилари биринчи гал учун
ҳар
бири биттадан
ганак
ошиғини беради. Болалардан бири ошиқларни йиғиб,
тепага отади. Ошиқлар ерга тушганда, уларнинг ҳолатини бориб кўрадилар. Қайси
боланинг ошиғи
олчи
турган бўлса,
чикка
томони билан тушган ошиқларнинг
барини йиғиб олади.
Ҳарра
тушган ошиқ эгаси
пукка
ошиқларини олади. Бу ўйин
асосан болалар ва ўсмирлар орасида оммалашган бўлса
-
да, шавқи баланд ўйин
сифатида айрим ҳолларда катта ёшдаги кишилар томонидан ҳам ўйналган.
Ошиқ ўйинларида икки хил ошиқ (астрагал)дан фойдаланилган. Биринчиси,
ҳисори
қўй ошиғи анча йирик ва салмоқли бўлгани учун
соқа
деб аталади.
Иккинчиси, оддий жайдари қўйларнинг ошиғи бўлиб, майдароқ бўлади. У
ганак
ёки
гена
деб аталади. Ҳар бир ўйинчи бир дона соқа билан ўйнаш ҳуқуқига эга
бўлган. Бир соққа 5
-
10 дона генага тенг келган.
Демак, ошиқ ўйинлари қадим замонларда ўйлаб топилган ва кишилар
маданий ҳаётида маълум аҳамиятга эга бўлган. У асрлар давомида авлоддан
авлодга мерос сифатида келмоқда. Таъкидлаш жоизки, ошиқ ўйини кўчманчи
халқларда, айниқса, кенг оммалашган. Ушбу ўйин Қозоғистон Республикаси
ташаббуси билан 2017 йилда ЮНЕСКОнинг номоддий маданий мерослари
рўйхатига киритилган.
ХУЛОСА
Юқоридагилардан шуни хулоса қилиш мумкинки, ошиқлар ёш болаларни
турли ўйинлар орқали катта ҳаётга тайёрлаш, кўниктиришга хизмат қилувчи ўйин
буюмлари бўлиб, айни дамда турли балолардан сақловчи буюм ёки шу каби сеҳр
буюми сифатида ҳам кўрилган. Ошиқларни қабрларда учрашини эса қуйидаги
сабабларга боғлаш мумкин: биринчидан, боланинг ёшини ва унинг фаолиятини
асосий турини ифодаловчи ўйин тўпламлари сифатида; иккинчидан, дафн
этилганларнинг ўлимидан сўнг “яхши овқатлар” мавжудлигини таъминлайдиган
маросим таоми сифатида; учинчидан, ўлимдан кейин одам руҳининг қўриқчилари
ва ҳимоячилари сифатида, уни нариги дунё худолари билан боғлашга хизмат
қилган
сеҳрли буюм сифатида кўриш мумкин. Айтиш мумкинки, ошиқ –
бир
вақтнинг ўзида ўйнаш, фол очиш, тумор ва қабр буюми сифатида ишлатилиши
мумкин бўлган.
Шунингдек, мазкур ўрганилган ўйин буюмлари ўша давр
кишиларининг ижтимоий фаолияти ва турмуш йўсинини акси сифатида муҳим
аҳамият касб этади.
Миннатдорчилик
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
32
*
Муаллиф
Ахсикент ёдгорлигидан аниқланган топилмаларни тақдим этгани
учун Миллий археология маркази катта илмий ходими, т.ф.н. С.Р.
Ильясовага
алоҳида миннатдорчилик билдиради.
РАСМЛАР
1-
расм. Сўнгак мозор
-
қўрғонидан
аниқланган ошиқ (астрагал)лар
2-
расм. Ахсикентдан аниқланган
ошиқ (астрагал)лар
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Батиров
А. Р., Ширинов Т. Ш. 1984. Костяные изделия из археологических
памятников Узбекистана // ИМКУ, № 19. –
Ташкент. –
С. 110
-118.
2.
Боровков А. К. 1927. Игры узбекских детей // Сб. научн. кружка при
Востфаке САГУ. Вып. 1. –
Ташкент.
3.
Вамбери Г. 1868. Очерки Средней Азии. –
Москва.
4.
Кустова Ю. Г. 2000. Ребенок и детство в традиционной культуре хакасов. –
СПб.: Петербургское востоковедение. –
160 с.
5.
Кустова Ю. Г. 2018. Детские игрушки из кости и ритуалы с ними у Хакасов
// Вещь и обряд: рациональное и иррациональное в архаике, Междисциплинарный
семинар Теория и методология архаики. Вып. XI. –
CПб. –
С. 82
-91.
6.
Матбабаев Б. Х., Батиров А. Р. 1992. Костяные изделия Чустского поселения
// ИМКУ, № 26. –
Ташкент. –
С. 18
-26.
7.
Молодин В. И., Ефремова Н. С. 1998. Коллекция астрагалов святилища
Кучерла
-
1 // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и
сопредельных территорий. Т. 4. –
Новосибирск.
8.
Муродалиев Р. 2022. Чоч воҳаси кўчманчи маданиятининг археологик
ўрганилиши // НамДУ Илмий ахборотномаси, № 6. –
Б. 295
-303.
9.
Пещерева Е. М. 1957. Игрушки и детские игры у таджиков и узбеков (по
материалам 1924–1935 гг.) // Сборник Музея антропологии и этнографии. Т. 17. –
М.; Л.
10.
Сагитов И. Т. 1963. Қорақалпоқ халқ қаҳрамонлик эпоси. –
Нукус.
11.
Сунчугашев
Я. И. 1963. Материалы по народным играм хакасов // Ученые
записки ХакНИИЯЛИ. Абакан, Вып. ІХ. –
С. 145
-155.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
33
12.
Қиличев
Т. 1989. Хоразм халқ театри. –
Тошкент.
13.
Шагапова Г. Р. 2010. Семантика игровой культуры башкирского этноса. –
Уфа.
14.
Шагирбаев М. С., Утубаев Ж. Р. 2019. Жануар асықтарының
археозоологиялық зерттелуі (Бәбіш мола қаласының материалдары бойынша) //
Қазақстан
археологиясы, № 4 (6). –
С. 79
-115.
15.
Шаниязов К. 1964. Узбеки –
карлуки (Ист.
-
этногр. очерк) / Акад. наук
УзССР. Ин
-
т истории и археологии. –
Ташкент: Наука, –
195 с.
16.
Maksud F., Muradaliyev R. 2020. Göktürkler ve üzenginin yayilmasi üzerine //
Genel Türk tarihi araştirmalari dergisi, Vol. 2, No 4. –
SS. 287-302.
17.
Muradaliyev R., Rashidov N. 2022. Taşkent bölgesinin dağlik arazisinde
bulunan Göktürk kağanliği’na ait Süngek mezar kurganlari hakkinda yapilan çalişmalar
// Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Vol. 4, No 8. –
Ss. 953-970.
doi.org/10.53718/gttad.1105353
18.
Murodaliyev R. 2022. So‘ngak mozor
-
qo‘rg‘onining davrlashtirilishi haqida //
FarDU. Ilmiy xabarlar, № 3. –
B. 247-252. doi.org/10.56292/SJFSU/vol28iss3/a17
19.
Murodaliyev R. X., Mirsoatova S. T. 2021. So‘ngak mozor
-
qo‘rg‘oni topilmasi va
uzangining tarixdagi ahamiyati // O‘tmishga nazar –
Взгляд в прошлое. 4
-
jild, № 9. B.
34-43. dx.doi.org/10.26739/2181-9599-2021-9-4
