Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Achievements and Challenges of Terminology in Independent
Uzbekistan
Gavkhar SHAMSIDDINOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article analyzes the development of terminology in
independent Uzbekistan, highlighting achievements and
challenges. It discusses the formation of scientific and technical
terms in the Uzbek language, the relationship between national
and international terminology, and the difficulties faced in term
creation. The article also provides recommendations for the
further development of terminology.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
terminology,
Uzbek language,
independence,
scientific achievements,
challenges,
national terms,
international terms.
Mustaqil O‘zbekistonda terminologiyaning yutuqlari va
muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
terminologiya,
o‘zbek tili,
mustaqillik,
ilmiy yutuqlar,
muammolar,
milliy terminlar,
xalqaro terminlar.
Mazkur maqolada mustaqil O‘zbekiston sharoitida
terminologiyaning rivojlanishi, erishilgan yutuqlar va
uchrayotgan muammolar tahlil qilinadi. O‘zbek tilida ilmiy va
texnik terminlarning shakllanishi, milliy va xalqaro
terminologiya o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, termin
yaratishda duch kelinayotgan muammolar muhokama qilinadi.
Shuningdek, maqolada terminologiyani rivojlantirish bo‘yicha
tavsiyalar ham berilgan.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
333
Достижения и проблемы терминологии в независимом
Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
терминология,
узбекский язык,
независимость,
научные достижения,
проблемы,
национальные термины,
международные термины.
В данной статье анализируется развитие терминологии
в условиях независимого Узбекистана, достигнутые успехи
и возникающие проблемы. Рассматриваются вопросы
формирования научных и технических терминов в
узбекском языке, взаимодействие национальной и
международной терминологии, а также трудности,
возникающие при создании терминов. В статье также
предложены рекомендации по дальнейшему развитию
терминологии.
KIRISH
O
‘
zbekiston mustaqillikka erishgach, davlat tilining rivojlanishi va o
‘
zbek tilining
xalqaro maydonda obro
‘
-e
’
tiborini oshirish maqsadida keng ko
‘
lamli islohotlar amalga
oshirildi. Bu jarayonda terminologiya yaratish masalasi muhim o
‘
rin tutdi. Chunki ilm-
fan, texnologiya va iqtisodiyot sohalarida o
‘
zbek tiliga mos keluvchi atamalarni ishlab
chiqish, ularni umumiy muomalaga kiritish dolzarb vazifalardan biri bo
‘
lib qoldi. Ushbu
maqolada mustaqillik yillarida O
‘
zbekistonda terminologiya yaratish jarayonining asosiy
yo
‘
nalishlari, erishilgan yutuqlar va duch kelinayotgan muammolar tahlil qilinadi.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida terminologiya yaratish quyidagi asosiy yo‘nalishlar
bo‘yicha amalga oshirildi. O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlash
maqsadida qator qonunlar qabul qilindi. 1989-yilgi
“Davlat tili to‘g‘risida”
gi qonun va
keyinchalik
unga kiritilgan o‘zgartirishlar terminologiya rivojlanishining huquqiy
asoslarini yaratdi. Texnologiya va ilm-
fan sohalarida xorijiy atamalarni o‘zbek tiliga
moslashtirish hamda yangi milliy terminlarni ishlab chiqish dolzarb vazifaga aylandi.
Ta’lim va i
lmiy muassasalar roli:
Oliy o‘quv yurtlari va ilmiy markazlar yangi
terminlarni ishlab chiqishda muhim rol o‘ynadi. Xususan, O‘zbek tilini rivojlantirish
jamg‘armasi va Fanlar akademiyasi tomonidan maxsus terminologik qo‘mitalar tashkil
etildi.
Lug‘at va t
erminologik manbalar yaratish:
O‘zbek tilining zamonaviy lug‘at
fondini boyitish maqsadida turli sohalarga oid terminologik lug‘atlar nashr qilindi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda terminologiya yaratish borasida qator yutuqlarga
erishildi:
1.
Davlat tilining maqomi mustahkamlandi:
O‘zbek tili davlat tili sifatida barcha
rasmiy hujjatlar va ilmiy-
texnikaviy nashrlarda keng qo‘llanila boshlandi.
2.
Ko‘plab sohalar bo‘yicha yangi terminlar yaratildi:
Xususan, axborot
texnologiyalari, iqtisodiyot,
tibbiyot, huquq va boshqa sohalar bo‘yicha yangi terminlar
ishlab chiqildi.
3.
Terminologik lug‘atlar yaratildi:
Soha mutaxassislari va tilshunoslar
tomonidan turli lug‘atlar nashr qilindi, bu esa o‘zbek tilining lug‘at tarkibini boyitishda
muhim rol o‘ynadi.
4.
Til madaniyatining oshishi:
O‘zbek tilida yangi atamalarni to‘g‘ri ishlatish
madaniyati shakllana boshladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
334
Shunga qaramay, terminologiya yaratish jarayonida qator muammolar mavjud:
1.
Turli sohalar bo‘yicha ishlab chiqilgan atamalarni yagona standartga k
eltirish
jarayoni hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan.
2.Ba’zi sohalarda xorijiy atamalar o‘zbek tiliga moslashtirilmasdan, bevosita
qo‘llanilmoqda.
3.
Yangi ishlab chiqilgan atamalar kundalik hayotga va ta’lim jarayoniga tezda
integratsiyalashishi bilan bog‘li
q muammolar bor.
4.
Ba’zi sohalar bo‘yicha yetarli darajada to‘liq va mukammal terminologik lug‘atlar
mavjud emas.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, til siyosati va terminologiya sohasida katta
o‘zgarishlar yuz berdi. Chunki milliy davlatchilikni shakllantirishda va xalqning o‘ziga xos
madaniyati, tarixi hamda ilm-fan sohalarida mustaqil terminologiyani yaratish muhim
ahamiyat kasb etadi. Quyida ushbu jarayonning asosiy yo‘nalishlari, muammolari va
yutuqlari haqida ma’lumot beriladi.
1. Terminologiyaning mustaqillik davrida rivojlanish omillari
Davlat tili maqomi:
1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan
“Davlat tili to‘g‘risida”
gi
qonunga muvofiq, o‘zbek tili davlat tili sifatida belgilandi. Bu esa terminologiyani
rivojlantirish zaruratini tug‘dirdi.
Lotin al
ifbosiga o‘tish
:
1993-
yilda lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini
joriy etish haqidagi qaror termin yaratish jarayoniga ta’sir ko‘rsatdi.
Ilm-fan va texnologiya rivoji:
O‘zbekistonda fan, texnika, axborot texnologiyalari,
iqtisodiyot, huquq va
boshqa sohalarda yangi tushunchalar paydo bo‘lishi milliy
terminologiyani rivojlantirishni talab qildi.
2. Terminologiyani shakllantirishda olib borilgan ishlar
O‘zbek tilining izohli lug‘atlari nashr etilishi
:
Mustaqillik yillarida yangi
atamalarni rasmiy
lashtirish va keng targ‘ib qilish maqsadida turli sohalarga oid izohli
lug‘atlar chop etildi.
Tilshunoslik va terminologiya markazlarining faoliyati:
O‘zbek tilini
rivojlantirish agentligi va Fanlar akademiyasining tilshunoslik instituti tomonidan ilmiy
asoslangan terminlar ishlab chiqildi.
Me’yoriy hujjatlar qabul qilinishi
:
Terminologiyani tizimli rivojlantirish uchun
maxsus davlat qarorlari va farmonlari e’lon qilindi.
3. Termin yaratish jarayonida uchraydigan muammolar
Chet tillardan kirib kelayotgan terminlar:
Globalizatsiya natijasida ko‘plab
sohalarga inglizcha, ruscha terminlarning o‘zbek tiliga aralashib ketishi kuzatilmoqda.
Terminlarni yagona standartga keltirish masalasi
: Ba’zan bir tushuncha uchun
turli xil atamalar ishlatilishi tushunmovchiliklar keltirib chiqaradi.
Ommaviy axborot vositalari va ilmiy adabiyotlarda terminlarning noto‘g‘ri
qo‘llanilishi
:
Ayrim yangi atamalar keng jamoatchilik tomonidan to‘g‘ri qabul
qilinmasligi yoki noto‘g‘ri ishlatilishi muammosi mavjud.
4. Kelajak
dagi yo‘nalishlar va takliflar
O‘zbek terminologiya qo‘mitasini yanada rivojlantirish
:
Terminlarni
muvofiqlashtirish va ularning yagona standartlarini ishlab chiqish zarur.
Chet tillaridan kirib kelayotgan atamalarni o‘zbek tiliga moslashtirish
:
Lug‘atlar
va ilmiy izlanishlar orqali yangi tushunchalarga milliy ekvivalentlarni topish
kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
335
Raqamli
terminologik
bazalarni
yaratish:
Zamonaviy
axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda terminologiya ma’lumotlar bazasini yaratish lozim.
XULOSA
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda terminologiya yaratish va rivojlantirish
bo‘yicha muhim ishlar amalga oshirildi. O‘zbek tili ilmiy
-texnikaviy sohalarda mustahkam
o‘rnashib bormoqda, yangi terminlar ishlab chiqilmoqda, lug‘atlar nashr qilinmoqda.
Shu bilan birga, terminologiyaning standartlashtirilishi, amaliyotga tezkor joriy etilishi va
lug‘at resurslarining kengaytirilishi bo‘yicha ishlarni yanada rivojlantirish lozim.
Bu yo‘nalishdagi ishlar davom ettirilsa, o‘zbek tilining xalqaro ilm
-fan va texnologiyalar
maydonidagi mavqei yanada mustahkamlanadi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
terminologiya yaratish va rivojlantirish yo‘lida katta ishlar amalga oshirildi. Biroq, hali bu
borada bajarilishi lozim bo‘lgan muhim vazifalar mavjud. Til –
millatning madaniy boyligi
hisoblanadi, shuning uchun terminologiyani boyitish va rivojlantirish davom etishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘YXATI
:
1.
Mamatqulov, B. (2020). "Terminologiya va uning asosiy tamoyillari". Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
2.
Abdullaeva, N. (2018). "O‘zbek tilidagi terminologiya: muammo va yechimlar".
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
3.
Saidov, A. (2019). "Tibbiyot terminologiyasi: nazariya va amaliyot". Toshkent:
Tibbiyot Akademiyasi.
4.
Xolmatov, S. (2021). "Iqtisodiy term
inologiya va uning o‘ziga xosligi". Buxoro:
Buxoro Davlat Universiteti.
5.
Ismoilov, D. (2022). "Axborot texnologiyalari terminologiyasi". Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
6.
Yusupov, R. (2020). "Ta'lim terminologiyasi: nazariy asoslar". Toshkent:
O‘zb
ekiston Ta'limi.
7.
G‘ulomov, F. (2023). "Fan va texnika terminologiyasi: muammolar va yechimlar".
Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi.
