Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Technologies for Developing Speech Culture in Students of
Specialized Preschool Educational Institutions
Shakhlo MUKHADOVA
1
Specialized Preschool Educational Institution No. 26 of Combined Type, Urgench City
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
The article considers technologies for forming speech
culture of students of specialized preschool educational
organizations. The development of speech of preschool children
has always been one of the urgent and important problems.
Therefore, in specialized preschool educational organizations,
the main task is to develop the child
’
s speech and form
communication skills in the content of each educational activity.
Efficiency is high when the child learns new knowledge on the
basis of games and didactic tools, modern methods and
technologies.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
specialized preschool
educational organization,
students,
modern methods and
technologies,
speech culture,
teacher-educator.
Ixtisoslashtirilgan
maktabgacha
ta
’
lim
tashkiloti
tarbiyalanuvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish
texnologiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
ixtisoslashtirilgan
maktabgacha ta
’
lim
tashkiloti,
tarbiyalanuvchilar,
zamonaviy usullar va
texnologiyalar,
nutq madaniyati,
pedagog-tarbiyachi.
Maqolada ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkiloti
tarbiyalanuvchilarining nutq madaniyatini shakllantirish
texnologiyalari k
o‘
rib chiqilgan. Maktabgacha yoshdagi
bolalarning nutqini rivojlantirish doimo dolzarb va muhim
muammolaridan
biri
b
o‘
lib
kelgan.
Shunday
ekan,
ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida har bir
taʼlimiy faoliyat mazmunida bolaning nutqini o‘
stirish va
muloqotchanlik k
o‘
nikmalarini shakllantirish asosiy vazifa
hisoblanadi. Bola yangi bilimlarni
o‘
yinlar va didaktik vositalar,
zamonaviy usullar va texnologiyalar asosida
o‘
zlashtirganida
samaradorlik yuqori b
o‘
ladi.
1
Educator at Specialized Preschool Educational Institution No. 26 of Combined Type, Urgench City.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
69
Технологии
формирования
речевой
культуры
воспитанников
специализированной
дошкольной
образовательной организации
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
специализированная
дошкольная
образовательная
организация,
воспитанники,
современные методы и
технологии,
культура речи,
педагог
-
воспитатель.
В статье рассматриваются технологии формирования
речевой культуры воспитанников специализированной
дошкольной образовательной организации. Развитие речи
у детей дошкольного возраста всегда было одной из самых
актуальных
и
важных
проблем.
Поэтому
в
специализированных
дошкольных
образовательных
организациях основной задачей является развитие речи
ребенка и формирование коммуникативных навыков в
содержании каждой образовательной деятельности.
Ребенок наиболее эффективен, когда усваивает новые
знания с помощью игр и дидактических средств, а также
современных методов и технологий.
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkilotida nutq madaniyatini rivojlantirish
g‘
oyasi b
o‘
yicha k
o‘
plab dasturlarning asosini tashkil etdi. Biroq, dasturlar mualliflari
tomonidan zamonaviy ijtimoiy sharoitda katta b
o‘
layotgan maktabgacha yoshdagi bolalar
uchun t
o‘g‘
ri kelmaydi [2]. Shu tariqa nutq madaniyatini shakllantirish uchun
maktabgacha yoshdagi bolaning shaxsiyatiga qaratilgan b
o‘
lib, u
o‘
qitish va tarbiyaning
sintezini talab qiladi va turli xil
o‘
quv vositalarini faollashtirishni nazarda tutadi.
Zamonaviy jarayonda maktabgacha ixtisoslashtirilgan muassasalarni yangi ta
’
lim
standartlariga
o‘
tkazish sharoitida
o‘
qituvchilarning kasbiy faoliyati nutq komponentiga
majburiy e
’
tiborni talab qiladi, bu birinchi navbatda maktabgacha yoshdagi bolalarning
nutq madaniyatini shakllantirish uchun mas
’
uliyat muammosini dolzarblashtiradi [1].
Zamonaviy
o‘
qitish usullari maktabgacha yoshdagi bolalarni
o‘qitishda “parallel
ta
’sir” dan foydalanishga imkon beradi, chunki nutq madaniyatining shakllanishini
bilvosita belgilovchi omillardan biri bu yoshda nutq va til
o‘
rtasidagi potensial
bo
g‘
liqlikdir. Shuning uchun badiiy asarlarda yoki
o‘
quv mavzularida mavjud b
o‘
lgan
lingvistik material didaktik maqsadlarda ishlatilishi mumkin.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqini
o‘
stirishning turli xil yondashuvlarini tahlil
qilish shuni k
o‘
rsatdiki, nutq
o‘
stirishning nazariy va amaliy muammolarini
o‘
rganish
quyidagi nazariy tamoyillarni tan olishdan kelib chiqadigan umumiy nuqtaga ega:
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida nutq o'stirish asosi kommunikativ yondashuv
bo'lishi kerak
ta'lim shartlari tabiiy aloqa sharoitlariga yaqinroq bo'lishi kerak
innovatsion pedtexnologiyalar asosida badiiy asarlar qiziqarli va oson o'rgatilishi
kerak
motivatsiya asosidagi topshiriqlar bolalar ijodkorligini tarbiyalashi kerak
badiiy asarlarni bolalarga o'rgatishda vizual pedtexnologiyalarga keng o'rin
berilishi kerak
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
70
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish
–
bu bolada markaziy rol
o‘
ynaydigan ijtimoiy-tarixiy tajribani
o‘
zlashtirishning juda murakkab va k
o‘
p qirrali
jarayoni, individual rivojlanish. Bu
o‘
z-
o‘
zidan paydo b
o‘
ladigan jarayon emas, balki
tarbiyachilar tomonidan taklif etiladigan ijodiy jarayondir [4]. Bolaning nutqni
rivojlantirish jarayonini boshqaradigan tarbiyachi-pedagog ushbu ta
’
limiy sharoitning
qonuniyatlari, mexanizmlari va xususiyatlarini bilishi va nutqiga ta
’
sir k
o‘
rsatishning eng
samarali usullarini va shu asosida zamonaviy texnologiyalar tanlashi kerak. Bolaning
nutqini rivojlantirish k
o‘
p jihatdan uning ruhiyatiga, ijtimoiylashuviga bo
g‘
liq.
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarining nutq
madaniyatini shakllantirish
–
bu nafaqat bola eshitgan nutqga taqlid qilish, balki
murakkab psixologik jarayondir. Ushbu jarayon umuman bolalarda aloqa faoliyatini
rivojlantirish va avvalambor, muloqotga b
o‘
lgan ehtiyoj bilan bo
g‘
liq. Bolaning s
o‘
z
boyligini kengaytirish unga
o‘
z tajribalarini yanada kengroq va xilma-xil ifodalashni
o‘
zlashtirishga imkon beradi [5].
Innovatsion texnologiyalar
–
bu pedagogik faoliyat natijasiga samarali erishishni
ta
’
minlaydigan tarbiyachi va tarbiyalanuvchilar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro ta
’
limiy
munosabatlarning yangi usullari va uslublaridir. Bunday ta
’
limiy muhit zamonaviy
sharoitlarda bolaning shaxsiy rivojlanishidagi dinamik
o‘
zgarishlar tufayli ijobiy natijaga
erishishga qaratilgan ta
’
limiy usullar, metodlar, vositalarni
o‘
z ichiga oladi. Aynan
ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkilotida nutq
o‘
stirish jarayonida badiiy
adabiyotning
o‘
rni beqiyosligini e
’
tirof etgan holda, badiiy asarlarni yangi texnologiyalar
vositasida
tarbiyalanuvchilarga
o‘
rgatishning
samaradorligi
yuqori
ekanligi
tadqiqotchilar tomonidan kuzatilib kelmoqda [3]. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini
rivojlantirish k
o‘
p jihatdan quyidagilarning t
o‘g‘
ri hal etish bilan bo
g‘
liq:
Zero, nutq
o‘
stirish b
o‘
yicha biz tomonimizdan taklif etilgan didaktik va
multimedia
materiallaridan
foydalanishda
tarbiyachi-pedagoglar
tomonidan
maktabgacha yoshdagi bolalarga y
o‘
naltirilgan yondashuv asosida ish olib borishni
taqozo etadi.
Bugungi kunda ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkiloti tarbiyachisi
bolalarning nutq qobiliyatini shakllantirishda quyidagi qiyinchiliklarga duch kelmoqda:
NUTQNI RIVOJLANTIRISHGA DOIR DIDAKTIK MATERIALLAR ASOSIDA:
ota-onalar,
tarbiyachining ma'lum
maqsadga qaratilgan
nutqi, bolalarga o'qib
yoki aytib beriladigan
ertak, she'r, qo'shiqlar,
hikoyalar muntazam
kiritilishi;
ta'limning didaktik
materiallarni
foydalanadigan tarzda
zamonaviy tashkil
etilishi;
ta'limiy o'yinlarda
bolalarning faol nutqiy
muloqotda bo'lishini
ta'minlash.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
71
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarining nutq
madaniyatini shakllantirish texnologiyalari alohida ahamiyatga ega. Sababi bir qator
kompetensiyalar qatorida nutq va muloqot k
o‘
nikmalari rivojlangan bolagina maktab
ta
’
limiga tayyor hisoblanadi. Aynan mazkur kompetensiya
O‘
zbekiston Respublikasining
“Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standarti”, “Ilk va maktabgacha yoshdagi
bolalar rivojlanishiga q
o‘yiladigan Davlat talablari” va “Ilk qadam” Davlat o‘
quv dasturida
tarbiyalanuvchilarda faol rivojlantirilishi zarurligi belgilab berilgan [2]. Bolalarning turli
nutqiy qobiliyatlarini shakllantirishda ularga
o‘
zlarining ona tilidagi badiiy asarlar bilan
tanishtirish bilan birga axloqiy-ma
’
naviy sifatlari ham tarbiyalanadi.
Ushbu vazifalarni amaliyotda t
o‘
laqonli bajarish va innovatsion texnologiyalardan
foydalanib badiiy adabiyotlardan foydalanish orqali maktabgacha yoshdagi bolalarning
nutqiy faolligini oshirishning dolzarbligi shundan iboratki,
o‘
quv jarayonining
samaradorligini oshirish maqsadida innovatsion texnologiyalardan foydalanishga tobora
k
o‘
proq e
’
tibor berilmoqda [4], ammo hamma amaliyotchilar ham ta
’
limiy jarayonda
undan t
o‘g‘
ri foydalana olmaydilar.
Bolalarning rivojlanishini
o‘
rganish shuni k
o‘
rsatadiki, nutqiy faollik noan
’
anaviy
ta
’
lim sharoitida boshqa faoliyat turlariga qaraganda samaraliroq rivojlanadi, shuning
uchun tarbiyalanuvchilarni keng nutqiy faoliyatga kirishishga undaydigan badiiy
adabiyotlarni zamonaviy pedtexnologiyalar asosida
o‘
rgatish metodikasiga tayanish
tarbiyalanuvchilar nutqini rivojlantirishdagi eng muhim usul hisoblanadi.
Shundan kelib chiqib, maktabgacha yoshdagi bolalarning izchil nutqini
shakllantirish va faollashtirish uchun an
’
anaviy usul va metodlar bilan bir qatorda
quyidagi innovatsion texnologiyalar q
o‘
llaniladi:
hamkorlikka
asoslangan ta'lim
munosabatlarida
bolani
faollashtirish
nutqiy qobiliyati
yashirin bolalar bilan
olib boriladigan alohida
o'yinli vaziyatlar
yaratish
har bir bolaning
individual
qobiliyatlarini
aniqlash va mos
ravishda
rivojlantirish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
72
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarida ta
’
lim-tarbiya berishda eng
asosiy vazifalardan biri bolalarga ona tilini
o‘
rgatish, nutqini rivojlantirish, nutqiy
munosabatga, muomalaga
o‘
rgatishdir. Tarbiyachilar esa egallagan mahorati yordamida
bolalarda zaruriy nutqiy malaka va k
o‘
nikmalarni rivojlantirishga harakat qiladilar. Nutq
o‘
stirish metodikasi maqsadi bolalarning o
g‘
zaki nutqini rivojlantirishdan, atrofdagilar
bilan nutqiy muloqotda b
o‘
lish malakasini shakllantirishdan iborat b
o‘
libgina qolmay,
o‘
z
ichiga bir qancha maxsus xususiy vazifalarni ham qamrab olgan. Jumladan:
✓
Nutqning grammatik tomonini shakllantirish.
✓
Bolalarni badiiy adabiyot namunalari bilan tanishtirish va lu
g‘
at boyligini
oshirish.
✓
S
o‘
zlashuv nutqini (dialog) shakllantirish.
✓
Nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash.
✓
Hikoya qilishga
o‘
rgatish (monologik nutqni shakllantirish).
✓
Bolalarning eslab qolish k
o‘
nikmalarini shakllantirish va kichik she
’
riy
matnlarni yod olishga tayyorlash [5].
Ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarining nutq
madaniyatini shakllantirish texnologiyalaridan biri, bu
“Skraybing”
–
(inglizcha “sribe”
s
o‘
zidan olingan b
o‘
lib, tasvirlar chizish)
–
asar mazmuniga mos ravishda sodda va
qiziqarli tasvirlar ketma-ketligi jamlanadi. Skraybing texnikasida s
o‘
zlash orqali oq
doskaga (yoki qo
g‘
ozga) flomaster bilan mavzuga oid rasmlar chizishni bolalardan
s
o‘
rash mumkin. Qoida tariqasida shuni aytish mumkinki, hikoyaning asosiy joylari va
ular
o‘
rtasidagi munosabatlar tasvirlanadi. Jonli tasvirlarni yaratish tinglovchining
o
g‘
zaki nutq bilan vizual bo
g‘
lanishiga olib keladi, bu esa tarbiyalanuvchilarda axborotni
o‘
zlashtirishning katta foizini ta
’
minlaydi.
Bundan kelib chiqqan holda ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta
’
lim tashkilotlari
tarbiyalanuvchilarining nutqini
o‘
stirish jarayonida zamonaviy tarbiyachilar tomonidan
interfaol usuldagi metodlar va texnologiyalar asosida ta
’
lim jarayonini tashkil etishda
bolalarning nafaqat nutqiy kompetensiyalari oshgani, balki nostandart fikrlashi,
monologik va dialogik nutqqa erkin kirishishi, shuningdek zamonaviy ta
’
lim
texnologiyalaridan foydalanish maktabgacha yoshdagi bolalarning nutq madaniyatini
shakllantirishda yangi imkoniyatlarni ochmoqda. Haqiqatan ham zamonaviy usullar va
texnologiyalar dastlab vakolatlar yondashuvida qurilganligi va tarbiyalanuvchilarning
kelajagi uchun nutq madaniyatini
o‘
stirishga qaratilganligi k
o‘
plab pedagog-tarbiyachilar
tomonidan isbotlanib kelmoqda.
Vizual modellashtirish
texnologiyasi
AKT texnologiyalari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
73
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Erhanova N.A. (2024).
Maktabgacha taʼlim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarining
nutqini oʻstirishga zamonaviy yondashuv. Inter education & global study, (3 (1)), 105
-114.
2.
Dursunov S., & Nigora A. (2023). Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish.
Academic research in educational sciences, 4 (TMA Conference), 1040-1045.
3.
Гиппенрейтер Ю.Б. Общаться с ребенком. Изд
-2.
–
М.: Сфера, 2023.
4.
Султанова А.
Формирование речевой культуры учащихся дошкольного
учреждения при использовании произведений народного искусства. Автореферат
по ВАК РУ 13.00.00, 2023.
5.
Мансурова Н., Короткова Т. Организация сюжетной игры в детском саду.
М
-
Т.: МИР, 2024.
