Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues concerning the improvement of copyright
legislation
Sabina TOKHIROVA
1
National Center of the Republic of Uzbekistan for Human Rights
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article discusses the prospects for improving the
legislation of the Republic of Uzbekistan on copyright and the
problems of implementing the experience of European
countries. Additionally, the practical measures taken to
eliminate these problems are discussed.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
copyright,
related rights,
author,
performer,
intellectual property,
administrative liability,
criminal liability,
copyright contracts.
Mualliflik huquqiga doir qonunchilikni takomillashtirish
masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mualliflik huquqi,
turdosh huquqlar,
muallif,
ijrochi,
intellektual mulk,
ma’muriy javobgarlik,
jinoiy javobgarlik,
mualliflik shartnomalari.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining mualliflik
huquqiga doir qonunchiligini takomillashtirish istiqbollari va
Yevropa mamlakatlari tajribasining implementatsiya qilish
muammolari yoritiladi. Shuningdek, ushbu muammolarni
bartaraf etish uchun qilinayotgan amaliy ishlar muhokama
qilinadi.
1
PhD student, National Center of the Republic of Uzbekistan for Human Rights. E-mail: sabinatoxirova99@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
30
Вопросы совершенствования законодательства об
авторском праве
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
авторское право,
смежные права,
автор,
исполнитель,
интеллектуальная
собственность,
административная
ответственность,
уголовная
ответственность,
авторские договоры.
В данной статье рассматриваются перспективы
совершенствования
законодательства
Республики
Узбекистан в области авторского права, а также проблемы
имплементации опыта европейских стран. Кроме того,
обсуждаются практические меры, предпринимаемые для
устранения данных
проблем.
KIRISH
Bugungi kund
а
O
‘
zbekiston Respublikasida intellektual mulk, juml
а
d
а
n, mu
а
lliflik
huquqi v
а
turd
о
sh huquql
а
rni huquqiy him
о
y
а
qilishni yanada mustahkamlash,
bu b
о
r
а
d
а
yuzaga kelayotgan muammolarni oldini olish yuzasidan turli xil amaliy ishlar
olib borilmoqda.
Yurtimizda so
‘
nggi uch yilda amalga oshirilgan islohotlar natijasida mualliflik
huquqi va turdosh huquqlarning himoyasi borasidagi ishlarning anchagina
jadallashganini sezish mumkin. Prezidentimizning 2022-yil 26-aprelda qabul qilingan
“
Intellektual mulk sohasini yanada rivojlantirishga oid qo
‘
shimcha chora-tadbirlar
to
‘
g
‘
risida
”
gi
PQ
–
221-son
qarori
asosida
“2022–
2026-yillarda
O
‘
zbekiston
Respublikasida intellektual mulk sohasini rivojlantirish Strategiyasi
”
tasdiqlandi. Ushbu
strategiyada 2022
–
2023-yillarda amalga oshirish bo
‘
yicha 38 ta tadbirni o
‘
z ichiga olgan
Yo
‘
l xaritasi tasdiqlangan.
O‘zbekiston Respublikasi o‘zining intellektual mulk tizimini xalqaro standartlarga
yaqinlashtirish yo‘lid
a qator muhim islohotlarni amalga oshirdi. Xususan,
“
Mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”
gi Qonun va Prezident farmonlari orqali
ijrochilarning huquqlarini himoya qilishga doir chora-tadbirlar belgilangan. Ammo,
xalqaro tajribadan kelib chiqi
b, ushbu sohada hali to‘liq hal etilmagan muammolar
mavjud bo‘lib, Yevropa mamlakatlari tajribasini implementatsiya qilish zarurati
tug‘ilmoqda.
TADQIQOTNING USULLARI
Tadqiqot davomida bir qancha usullar orqali tadqiqotning asosiy maqsadiga
erishildi. Jumladan, O‘zbekiston va Yevropa mamlakatlari qonunchiligi o‘rtasidagi farqlar
va o‘xshashliklar tahlil qilindi. Me’yoriy
-
huquqiy hujjatlar tahlili orqali O‘zbekiston
Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni,
Prezident
farmonlari, xalqaro shartnomalar va Yevropa mamlakatlarining mualliflik huquqiga oid
qonunchilik hujjatlari chuqur o‘rganildi. Muallif, ijrochilar, huquqshunoslar va
mutaxassislar bilan o‘tkazilgan suhbat va so‘
rovnomalar asosida muammo va istiqbollar
muhokama qilindi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
31
NATIJALAR
Mamlakatimizda qonunchilik sohasidagi islohotlar natijasida mualliflik huquqini
muhofaza muddati muallif vafotidan keyin 50 yildan 70 yilga o‘zgartirildi. Bu o‘zgarish
qonunchilikka kiritilib, bu yangilik mualliflar va
ularning merosxo‘rlari tomonidan
muayyan asardan yanada ko‘proq muddat moddiy manfaat olish huquqini berdi.
Shuningdek, agar muallif yoki ijrochilarning huquqi buzilish holatlari yuz bersa, huquqni
buzgan shaxslarga nisbatan muallif va ijrochilar bazaviy hisoblash miqdorining
20 baravaridan 1000 baravarigacha jarima undirish huquqiga ega bo‘lishdi. Bundan
tashqari, mualliflik huquqi va turdosh huquqlarini buzganligi uchun ma’muriy
javobgarlik joriy etildi. Shuni ta’kidlash joizki, 2019
-yilga qadar mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni buzganlik uchun ma’muriy javobgarlik yo‘
q edi. Hozirgi kunda
muallif va ijrochilarning huquqlarini buzgan shaxslarning sud ishi fuqarolik sudi bilan
birgalikda ma’muriy sudda ham ko‘riladi va javobgar O‘zbekiston Respublikas
ining
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks bilan javobgarlikka tortiladi.
Professor olim O.Oqyulovning fikricha, mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni
buzganlik uchun javobgarlik masalasini ma’muriy javobgarlik qonunchiligida
belgilanishida Rossiya Federatsiyasi, Belarus Respublikasi, Ukraina, Estoniya kabi
davlatlarning shu yo‘nalishdagi tajriba va amaliyotlari o‘rganib chiqilib, yurtimiz
qonunchiligiga tatbiq etildi.
Bundan tashqari, m
а
mlakatimiz qonunchiligidagi Jinoyat kodeksida ham mualliflik
huquqi va turdosh huquql
а
rni buzgan shaxslar uchun
а
lohida jazo chorasi belgil
а
ndi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149
-moddasida qayd etilishicha taf
а
kkur
mulki obyektiga nisbatan mualliflik huquqini o‘zlashtirib olish, hammualliflikka
majburl
ash, shuningdek, tafakkur mulk obyektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ular
rasman ro‘yxatdan o‘tkazilgunga yoki e’lon qilingunga qadar muallifning roziligisiz
oshkor qilish eng kam ish haqining yigirma besh baravaridan yetmish besh
baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish
yoxud uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari bilan jazolanishi belgilangan.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, so‘nggi yillа
rda mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarning buzilishiga doir da’volar soni ko‘payib bormoqda. Badiiy asarlarni,
audiovizual asarlarni himoya qilish amaliyoti va sudlarda ijro etishning shunga o‘xshash
namunalari bo‘yicha ko‘rib chiqilgan ishlar mualliflar huquqlarini himoya qili
sh masalasi
asosiy ustuvor yo‘nalishga aylanib borayotganini ko‘rsatmoqda. Adliya vazirligi
muvofiqlashtiruvchi davlat organi sifatida mualliflar, ijodkorlar va boshqa huquq
egalarining
huquq va
qonuniy
manfaatlarini sud orqali himoya qilishga
alohida e’tibor
qaratmoqda. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra 2019–
2022-yillarda sudlar tomonidan
intellektual mulk huquqlarini himoya qilish bo‘yicha 224 ta ish ko‘rib chiqildi, xususan,
xo‘jalik sudlarida 136 ta, ma’muriy sudlarda 65 ta , fuqarolik ishlari
bo‘yicha 21 ta,
jinoyat ishlari bo‘yicha 2 ta ish ko‘rib chiqildi . Xususan, mazkur sudlarda ko‘rilgan
ishlarning 42 tasi bevosita mualliflik huquqi va turdosh huquqlarning buzilishi bilan
bog‘liq.
O‘zbekiston so‘nggi uch yilda Fonogramma ishlab chiqaruvc
hilarni ularning
fonogrammalarini ruxsatsiz takrorlashdan himoya qilish to‘g‘risidagi konvensiya, Jahon
intellektual mulk tashkilotining ijrolar va fonogrammalar to‘g‘risidagi shartnomasi
(WPPT), Butunjahon Intellektual huquq shartnomasi kabi xalqaro shart
nomalarga a’zo
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
32
bo‘ldi. Shuningdek, MDHga aʼzo davlatlarning axborot va telekommunikatsiya
tarmoqlarida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni himoya qilish sohasidagi
hamkorligi toʻgʻrisidagi bitimni tasdiqladi. Ushbu bitim mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarni bevosita raqamli muhitda himoya qilish sohasini yanada yaxshilashga
yordam beradi.
MUHOKAMA
Xorij mamlakatlarning qonunchiligiga e’tibor qarаtadigan bo‘lsak, ko‘pchilik
yevropa mamlakatlarida mualliflik huquqi va turdosh huquql
а
rni buzg
а
n shaxslar jinoiy
j
а
vobgarlikka tortil
а
di. Xusus
а
n, Bel
а
rus Respublikasi qonunchiligid
а
gi Jinoyat kodeksida
mualliflik va turdosh huquql
а
rni buzilish mas
а
lalariga
аlohida to‘xtalib o‘tilgan. Ushbu
kodeksg
а
ko‘ra mualliflikkа
m
а
jburlash yoki mu
аlliflik huquqini o‘zlа
shtirgan sh
а
xslarga
nisb
а
tan j
а
moatchilik ishl
а
riga yuborish, j
а
rima yoki ikki yilg
а
cha axloq tuz
а
tish ishl
а
riga
jalb etish j
аzosi qo‘llа
niladi. Ag
а
rda mualliflik huquqi va turdosh huquql
а
rni buzg
а
nda bir
yil davomida m
а’muriy jazo qo‘llanilgа
ndan keyin yana qaytadan ushbu qonunbuzarlikni
sodir etgan shaxslarga nisbatan j
а
moatchilik ishlariga yuborish yoki 3 yilgacha ozodlikni
chekl
а
sh yoki ikki yilg
аcha ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llaniladi.
Shuningdek, Rossiya Federatsiy
а
sining Jinoyat kodeksid
а
ham mualliflik huquqini
buzgan shaxslar uchun javobg
аrlik masalalari mavjud. Jinoyat kodeksiga ko‘ra muа
lliflik
huquqini buzgan holda mu
а
llif yoki boshqa huquq eg
а
siga zarar yetkazg
а
n shaxslarga
nisb
а
tan ikki yuz ming rublg
а
cha miqdorda jarima yoki 18 oy d
а
vomida aybdor
sh
а
xsning ish h
а
qi yoki boshqa daromadl
а
ridan ushl
а
b qolish yoki 480 soatg
а
cha
m
а
jburiy ishl
аrga jalb etish yo bo‘lmа
sa 6 oyg
а
cha qamoq j
аzosi qo‘llaniladi.
Yurtimizdagi huquqshunos olimlarning fikricha, yuqorida keltirilgan yevropa
davlatlarining mu
а
lliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzg
а
nlik uchun j
а
vobg
а
rlikni
belgil
а
sh m
а
s
а
l
а
l
аri bo‘yichа
qo‘llа
yotg
а
n t
а
jrib
а
si h
а
md
а
hozirgi kund
а
internet v
а
telekommunik
а
tsiy
а
t
а
rmoql
а
ri orq
а
li mu
а
lliflik huquqi v
а
turdosh huquql
а
rni buzish
hol
а
tl
аri ko‘plа
b sodir etil
а
yotg
а
nligi bu soh
а
d
а
gi
а
m
а
ld
а
gi jinoy
а
t qonunchiligimizd
а
n
а
z
а
rd
а
tutilg
а
n norm
а
l
а
rni qayt
аdan ko‘rib chiqish vа
uni xorij t
а
jribasiga mosl
а
shtirish
t
а
lab etil
а
di. Ayniqsa, Jinoy
а
t kodeksid
а
turdosh huquql
а
rni buzgan shaxslar uchun
аlohida qo‘shimcha moddа
larni kiritish ker
а
k.
Hozirda amaldagi Jinoyat kodeksidagi 149-
moddasi bilan ko‘rilа
yotgan jinoyat
ishl
аrining soni yuqori ko‘rsа
tgichg
а
ega emasligi barchaga ma’lum. Ushbu holatni
yuz
а
ga kelishining eng
а
sosiy s
а
bablarid
а
n biri j
а
miyatimizdagi aholining mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar muhof
а
zasiga doir huquqiy mad
а
niyat va bilimining yetarli
emasligi, muallif va ijrochilarning o‘z huquq va mа
jburiyatlarni yaxshi bilmasligi,
shuningdek ushbu sohada m
а
lakali mut
а
xassisl
а
rning yet
а
rli emasligidir. Ushbu
holatlarni oldini olish va mualliflik huquqi va turdosh huquqlar himoyasini yanada
mustahkamlash uchun aniq va mustahkam davlat siyosatini ishlab chiqish lozim.
Shuni
а
lohid
а
t
а’kidlа
sh ker
аkki, O‘zbekistonda
intellektual mulk to‘g‘risidagi
qonunchilik bazasi sakkizta qonun va o‘ndаn ortiq me’yoriy
-huquqiy hujjatl
а
rdan iborat
bo‘lsa
-da, sud am
аliyotida, xususan, mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunlar sohа
sida
q
а
tor k
а
mchiliklar va p
а
ssivlik mavjud. Buni mualliflik huquqini buzish hol
а
tlaridagi sud
ishl
а
rida
аniq sezish mumkin. O‘zbekistondа
mu
а
lliflik huquqini himoy
а
qilishni
ta’minlа
shning huquqiy mex
а
nizmlari joriy etilg
а
niga qar
а
may, am
а
lda uning
sam
а
r
а
dorligini oshirish z
а
rur. Sud-huquq tizimini boshqar
а
yotgan sudy
а
lar intellektu
а
l
mulk bo‘yichа
bilim va t
а
jribaga eg
а
em
а
sligi sab
а
bli ul
аr ba‘zа
n intellektu
а
l mulk
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
33
huquqini noto‘g‘ri tа
lqin qilish
а
di. Shu bosid
а
n h
а
m, ushbu tizimni y
а
xshilash maqs
а
dida
Prezidentimizning “Intellektuа
l mulk soh
а
sini yan
а
da rivojl
аntirishga oid qo‘shimchа
chora-
tadbirlar to‘g‘risidа” qа
ror q
а
bul qilindi. Ushbu q
а
rorda mamlak
а
timiz sud
tizimid
а
intellektu
а
l mulk egal
а
rining huquql
а
rini himoy
а
qilish bor
а
sidagi islohotl
а
rni
y
а
nada kuch
а
ytirish z
а
rurligi q
а
yd etilg
а
n.
Shuningdek, bugungi kunda yurtimiz aholisi mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
t
o‘g‘
risida yetarlicha bilim va k
o‘
nikmaga ega emas. Shu sababli k
o‘
p hollarda mualliflik
huquqining buzilishiga e’tibor qaratishmaydi va bevosita bu huquqni buzish holatlari
kuzatiladi. Ushbu holatlarni oldini olish maqsadida yurtimizda mualliflik va turdosh
huquqlarga oid ta’lim tizimini rivojlantirish lozim. Huquqshunoslar, shoirlar, mualliflar,
san’atkorlar va texnologiya mutaxassislari uchun maxsus kurslar, seminarlar va
treninglar tashkil qilish kerak.
XULOSA
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston Respublikasida intellektual mulk
sohasini, xususan mualliflik huquqi va turdosh huquqlarning himoyasi va uni
rivojlantirish yo‘lida keng ko‘lamda ishlar amalga oshirilmoqda. Bularni o‘z isbotini
yuqorida ta’kidlangan ma’lumotlardan bilish mumkin. Biroq, mana shu kabi yuqori
darajadagi harakatlarga qaramay, mualliflik huquqi va turdosh huquqlar sohasida hali
ham mavjud kamchiliklar va turli xil huquqbuzarliklar o‘z aksini
topmoqda. Ushbu
kamchiliklarni bartaraf etish uchun shu sohaga doir jahon shartnoma va konvensiyalarni
qabul qilish va xorijiy mamlakatlar qonunchiligini amaliy tahlil etgan holda ularning
yutuqli tajribalarini o‘z qonunchiligimizga tatbiq etish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Oqyo‘lov O., G‘afurova N. Intellektual mulk.
Darslik.
–
Toshkent: TDYU, 2019.
–
232 b.
2.
Rustambekov I., Nuridullayev I. Xorijiy mamlakatlar intellektual mulk huquqi.
O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: TDYU, 2011.
–
26 b.
3.
Yakubova I. Xalqaro intellektual mulk huquqi. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent:
TDYU, 2021.
–
31 b.
4.
Близнец И. Авторское право и смежные права. –
Москва: Проспект, 2015. –
453 с.
5.
AEPO-
ARTIS Performers’ rights study. –
Europe, 2022.
–
11-13 p.
6.
Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO), 1967;
7.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risidagi qonun, Germaniya,1966;
8.
O‘zbekiston
Respublikasining
Fuqarolik
kodeksi
//
URL:
http://lex.uz/docs/111189;
9.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 1994 https://lex.uz/a
cts/-111453
10.
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi //
URL: http://lex.uz/docs/97664;
11.
O‘zbekiston Respublikasining 2006
-yil 20-
iyuldagi O‘RQ–
42-
son “Mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni // URL: http://
lex.uz/docs/-
76671?otherlang=1;
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 26-
apreldagi “Intellektual
mulk sohasini yanada rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi
PQ
–
221-son qarori // URL: https://lex.uz/uz/docs/-5987120
13.
https://m.aniq.uz/uz/yangilikla
14.
https://uzreport.news
15.
https://www.wipo.int/treaties/en/ip/rome/summary_rome.html
