Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Internet resources for promoting oral language
development in children within preschool educational
settings
Fotima NARMATOVA
1
, Sh.A. ABDULLAEVA
2
Gulistan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
It is well known that speech is one of the key factors in the
formation of a person's identity and a primary indicator of their
development process in understanding the world. In recent
decades, significant changes have occurred in the structure of
the education system. In this context, two interconnected
processes became clearly evident: alongside the development of
science and technology, our language culture and speech have
also undergone transformations. The concepts and words
related to computers, mobile phones, televisions, household
appliances, and the internet have entered our lives.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
speech,
education,
technology,
internet,
analyzer,
multimedia,
virtual excursion,
computer,
motor skills,
vocabulary.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalarning o
g‘
zaki
nutqini
rivojlantirishda
q
o‘
l
keladigan
Internet
materiallari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
nutq,
ta’lim,
texnika,
internet,
analizator,
multimedia,
virtual ekskursiya,
kompyuter,
motorika,
lu
g‘
at.
Ma’lumki, nutq inson
shaxsi shakllanishida uning rivojlanish
darajasining asosiy shartlaridan biri, olamni anglash
jarayonidagi eng asosiy k
o‘
rsatkich b
o‘lib hisoblanadi. Kеyingi
o‘n yilliklarda ta’lim tizimi tuzilmasida kеskin o‘
zgarishlar sodir
b
o‘
ldi. Bunda ikki
o‘
zaro bo
g‘
liq jarayon yaqqol k
o‘
zga tashlandi:
fan
–
tеxnika taraqqiyoti bilan birga, til madaniyati, nutqimiz
ham
o‘zgardi. Hayotimizga kompyutеr, mobil tеlеfoni, tеlеvizor
va boshqa maishiy tеxnika, Intеrnеt kabi tushuncha va so‘
zlar
kirib kеldi.
1
PhD student, Gulistan State University.
2
Scientific supervisor. Doctor of Pedagogical Sciences, Gulistan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
25
Интернет
-
материалы,
способствующие
развитию
устной речи детей в организациях дошкольного
образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
речь,
образование,
техника,
интернет,
анализатор,
мультимедиа,
виртуальная экскурсия,
компьютер,
моторика,
словарь.
Известно, что речь является одним из основных
факторов формирования личности человека и главным
показателем его развития в процессе осознания мира. В
последние десятилетия произошли резкие изменения в
структуре образовательной системы. В этом контексте
явно проявились два взаимосвязанных процесса: вместе с
развитием науки и техники изменились наша языковая
культура и речь. В нашу жизнь вошли такие понятия и
слова, как компьютер, мобильный телефон, телевизор,
другая бытовая техника и Интернет.
Mutaxassislarning fikricha, insonning eshitish a’zolariga nisbatan ko‘rish a’zolari
yordamida qabul qilingan ma’lumotni besh marotaba ko‘
p eslab qolish mumkin. Sababi
–
eshitish a
’
zolariga nisbatan k
o‘
rish a
’
zolaridan olinayotgan ma
’
lumotlar qayta
kodlashtirilmay t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri xotiraga
o‘
tadi va saqlanadi.
Maktabgacha yoshdagi 3-5 yoshdagi bolalarni nutqini rivojlantirishda, multimedia
vositalaridan ya
’
ni slaydlar, didaktik
o‘
yinlardan foydalanish juda katta ahamiyatga ega.
Negaki, multimedia vositalaridan bola foydalanganida uning mayda q
o‘
l motorikasi
harakatlanadi, bu harakat orqali bolaning bosh miyasidagi k
o‘
rish, eshitish kabi
analizatorlari yaxshi rivojlanadi. Buning natijasida esa uning nutqi, aqliy qobiliyati
takomillashadi, har xil rang-barang rasmlar, tasvirlarning harakatini k
o‘
rish va eshitish
orqali esa s
o‘
z boyligi ham oshadi.
Tarbiyachi bir xillikdan cheklanishi, har doim qiziqarli faoliyatlar
o‘
tkazishi uchun
harakat qilmo
g‘
i zarur. Agar, dastur reja asosida muzeyga, k
o‘
ngil ochar bo
g‘
larga sayohat
o‘
tkazish buyurilgan b
o‘
lsa-yu, lekin ma
’
lum bir sabablar bilan bu ish amalga oshmay
qolsa, bu jarayonda ham multimedia vositasi yordamga kelishi shubxasiz.
Ya’ni, ushbu
sayohatni amalga oshirish uchun bolalar bilan online sayohat uyushtiriladi. Bu sayohat
3D, 5D,7D formatlarda, xuddi ana
o‘
sha olamga tushgandek harakat qilib k
o‘
rishlari
mumkin. Bu hech bir muammosiz amalga oshiriladi. Faqatgina tarbiyachidan
tashkilotchilik, izlanuvchanlik talab etiladi.
MTT bolalari uchun tayyorlanadigan multimedia vositalari ovozli, musiqali,
harakatlanuvchi, rangli, multifikatsiyali va jozibali b
о’lishi shart. Quyida MTTlarida
multimedia vositalarining ba
’
zi turlarini tayyorlash va ta
’
lim-tarbiya jarayonida
foydalanish imkoniyatlari ustida t
о’xtalamiz. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
tarbiyachi tomonidan ta’lim tarbiya jarayonida,o‘
quv faoliyatlarida kompyuter
dasturlaridan tashqari, bolalar nutqini rivojlantirish, tasavvurlarini kengaytirish va lu
g‘
at
boyligini oshirish uchun internet materiallari orqali, bir qancha ijodiy ishlanmalardan
ham foydalaniladi. Masalan, hayoliy sayohat ya’ni virtual ekskursiya.
Virtual ekskursiya- bu haqiqiy ekskursiyadan real hayot obyektlarini virtual
sayohat uyushtirish, tashrif buyurish mumkin b
o‘
lmagan joylar t
o‘g‘
risida vizual
ma’lumot olish, vaqt va pul tejash imkonini beradi. Virtual ekskursiyalardan foydalanish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
26
bolalarning mavjud vositalardan foydalan
gan holda ma’lumot olishga bo‘
lgan
ehtiyojlarini shakllantiradi,
o‘
rganish uchun motivatsiyani oshiradi shu bilan birga
tanlangan mavzu mazmun-mohiyatini tushunishga, tasavvurlari orqali his qilishga,
estetik zavq olishga imkon yaratadi.
Ekskursiyalar mavzusi bolaning yosh xususiyatlari, qiziqishlari, kalendar va
tematik rejalashtirishni hisobga olgan holda tanlanadi. Ekskursiyani
o‘
tkazishdan oldin
bolalarga tanlangan mavzu yuzasidan atroflicha ma’lumot beriladi, tarbiyachi tomonidan
ekskursiya obyektlari batafsil
o‘
rganiladi, video ketma-ketlik asosida ekskursiya
y
o‘
nalishi tuziladi, ekskursiya matni (sharhi) tayyorlanadi va matn asosida
,,y
o‘lboshchi”ning ovozi yozib olingan audio yozuv sifatida taqdim etilishi mumkin.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan
,,Temuriylar tarixi muzeyi” virtual ekskursiya
orqali Amir Temur haqida tasavvurlari,
o‘
sha davrga oid narsalar, kiyinish uslublari
haqida qisqacha tasavvurga ega b
o‘
ladilar, tarbiyachi mustahkamlash uchun quyidagi
savol va topshiriqlarni beradi:
1.
Bolajonlar, aytinglarchi, biz sayohatni kunning qaysi qismida uyushtirdik?
Sayohat paytidagi havo harorati qanday?
2.
Muzeyga kirishingiz bilan nimalar sizning e’tiboringizni tortdi? E’toboringizni
tortgan narsalarning ranglari qanday?
3.
Muzey devorlarida nimalar, qanday kasb egalari tasvirlangan? Ularning ichida
Amir Temurni kim k
o‘
ra oldi? Nima sababdan aynan uni Amir Temur deb
o‘
yladingiz?
4.
Qani kim menga Amir Temurning k
o‘
rinishini, kiyimlarini tasvirlab beradi?
5.
Aytinglarchi bolajonlar, muzeydagi eshiklar qanday k
o‘
rinishda, nimadan
ishlangan deb
o‘
ylaysiz?
6.
Nima uchun 1-qavatda ayrim joylarda t
o‘siq bilan ba’zi narsalar to‘
sib q
o‘
yilgan,
ana
o‘
sha t
o‘
siqlarni olib tashlasa nima b
o‘
ladi-yu, olib tashlamasa nima b
o‘
ladi?
7.
Bolajonlar, sizlarga topshiriq, siz k
o‘
rgan muzeyingiz va undagi narsalarni
q
o‘
lingizdan kelgancha oq qo
g‘
zoga chizasiz va menga har biringiz izohlab berasiz.
Virtual ekskursiya
o‘
tkazish shakllari:
1.
Power Point dasturidan foydalangan holda multimedia taqdimotlari (“O‘
zbek
rassomlarining rasmlari”, “
Milliy
o‘yinchoqlar” va boshqalar)
2.
Video ekskursiyalar (
O‘
zbekiston poytaxti
–
Toshkent shahri” ekskursiyalari,
“Qadimiy shaharlar”, “O‘zbekiston muzeylari” va boshqalar)
3.
Skaype dasturi yordamida interaktiv muloqot, kasb-hunarlarini bilish
jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarning
o‘
yin faoliyatini, kasblar t
o‘g‘
risida
tasavvurlarini, tushunchalarini boyitishga yordam beradigan voqea shaklini ishlab
chiqish va amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi. Bolalar ota-
onalarining ish joylariga virtual ekskursiya qilish imkoniyatiga ega b
o‘ladi. (“Men ishda
onam (dadam) bilan birgaman” loyihasi), bolalarni boshqa millat bolalari hayoti bilan
tanishtirish (“Birgalikda yashash juda zo‘r!” loyihasi), o‘
lkashunoslik muzeyi haqida
g‘
oyalarni shakllantirish va h.k.
Bundan tashqari, internet orqali yana bir bolalar uchun qiziqarli material bu
–
multfilmdir. Hozirda har xil turdagi, turli xil mavzudagi multfilmlar judayam k
o‘
payib
ketgan. Tarbiyachi yoki ota-
ona bolalar ta’lim
-tarbiyas
iga ijobiy ta’sir ko‘
rsatadigan
multfilmlarnini tanlay olishi ham muhim, albatta. Mana shunday multfilmlardan biri
“Yo‘l va bolalar” multfilmidir. Bu multfilm “Ilk qadam o‘quv dasturi” orqali tasdiqlangan
mavzular r
o‘yxatidagi “Yo‘
l harakati qoidalari haq
ida tushuncha” degan mavzusiga tayyor
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
27
ta’lim
-tarbiyaviy material hisoblanadi va 3 yoshdan 7 yoshgacha b
o‘
lgan bolalar uchun
ya’ni barcha guruh bolalarning yosh xuxusiyatlariga har tomonlama mos keladigan
materialdir. Bolalar filmni k
o‘
rib b
o‘
lgach, ularga quyidagi savollar bilan murojaat
qilinadi:
1.
Yaxshilab qarangchi, quyoncha volosipedda qayoqqa ketyapti? Buni siz nimadan
bildingiz?
2.
Y
o‘
lning ikki tarafiga diqqat qiling. U yerda nimalar k
o‘
ryapsiz? Aytingchi, filmda
qaysi fasl tasvirlangan, siz buni qanday bildingiz?
3.
Quyonchaning q
o‘
shi
g‘
ini diqqat bilan eshiting. U nima haqda kuylayapti?
4.
U xursandmi, xafami? Siz buni qanday bildingiz?
5.
Quyon bilan b
o‘
rining kiyinishiga diqqat qiling. Ular qaysi faslga mos
kiyinishgan?
6.
B
o‘
rining q
o‘
shi
g‘
ini diqqat bilan eshiting. ,,B
o‘
z b
o‘ri” degani nima degani,
kim biladi?
7.
B
o‘
rining turishiga diqqat qiling: u qanday turibdi? Uning turishidan uni yaxshi
b
o‘
ri deyish mumkinmi?
8.
B
o‘
rining qaysi ishi sizga yoqmadi? Nima uchun yoqmadi?
9.
Uning qaysi ishlari va gaplari y
o‘
l qoidalariga t
o‘g‘
ri kelmaydi, sizningcha?
10.
Kim menga y
o‘
l qoidasini aytib beradi? Zebra qayerlarda b
o‘
lar ekan?
11.
Bolajonlar multfilm s
o‘
nggida qanday xulosa chiqarishimiz mumkin?
12.
Qonun-qoidalarga amal qilmaganlar qanday hollarga tushib qolishlari mumkin
ekan?
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarga beriladigan bilimlarni ularning
yoshiga va ta’lim dasturiga mosligi e’tiborga olingan holda, multimedia texnologiyasi
asosida tashkil etish va maktabgacha ta’lim tashkilotlarining maktabga tayyorlov
guruhlari
o‘
quv rejasi asosida olib borish maqsadga muvofiqdir.
Yana bir foydali b
o‘
lgan multimedia materiallaridan biri b
o‘
lgan, maktabga
tayyorlov guruhlari tarbiyalanuvchilari nutqini
o‘
stirishda Sirdaro viloyati Boyovut
tumani 30-sonli DMTT direktori Boboyeva Zuhra tomonidan yaratilgan ,,Alifboning
musiqiy talqin”dan ham samarali foydalanish mumkin. Bu ham maktabga tayyorlov
guruhi tarbiyalanuvchilari uchun judayam qiziqarli va savod chiqarishda samarali
yangilik b
o‘
ladi. Bu musiqiy talqinda kuylangan
o‘
zbek alifbosi, bolalarning aqliy va ruhiy
rivojlanishiga ham rang-barangligiga ham yoqimli musiqani his qilishga, shu bilan birga,
harflarni ortiqcha z
o‘
riqishlarsiz yodlab olishga undaydi. Bilim olishga muhabbat bilan
yondashishga asos b
o‘
ladi.
Musiqali alifboni o
‘rganish maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarida bor yo‘g‘
i
2
–
3 kun talab etadi. Natijada
o‘
zbek alifbosi
o‘
z tartibi bilan bir umrga bolalar xotirasida
o‘
chmas b
o‘
lib muhrlandi. Quyida alifbo q
o‘
shi
g‘
ining matnini havola etiladi:
A,b,d,e,f,g,h,i,
J, k, l, m, n, o, p,
Q, r, s, t, u, v, x,
Y, z,
o‘
,
g‘
, sh, ch, ng,
Hamda tutuq belgisi (’).
Yigirma t
o‘
qqiz harflarmiz,
Hamda bitta belgimiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
28
Yodda saqlab qolsangiz
Ishonchimiz oqlaysiz!
Biz quvnoq alifbomiz!
Q
o‘
shiq musiqasi
“re major” tonalligida yozilgan bo‘
lib, bolalarning yosh va ovoz
xususiyatiga mos keladi. Bolalar q
o‘
shiqni kuylashda qiyinchiliklarga duch kelishmaydi.
Q
o‘
shiqning kuychanligi kayfiyatni k
o‘
taradi va natijada yana va yana kuylash istagini
uy
g‘
otadi.
Umuman olganda maktabgacha yoshdagi bolalarning har bir predmetga, sohalarga,
atrof-olamdagi jamiki narsalarga qiziqishlari shu qadar baland b
o‘
ladiki, ularni shu kabi
qiziqarli dasturlardan maqsadga muvofiq tarzda foydalanib bilishga y
o‘
naltirish
tarbiyachining ijodkorligiga bogliqdir.
Shunday qilib, maktabgacha tayyorlov guruhlari bolalarini savodga
o‘
rgatishda
multimedia texnologiyasidan foydalanish mash
g‘
ulotlarning samaradorligini oshirish
bilan bir qatorda, bolaning xotiraga olish qobiliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu bilan maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tomondan ham rivojlanadi, ya’ni
ular multimediali faoliyat jarayonida va undan tashqari tasavvur olami kengayadi,
ovozlarning, ranglarning, shakllar va boshqa predmetlarning farqiga borishni,
animatsiyali dasturlar orqali esa ana shu predmetlarning vazifalarini bilib olishlari oson
b
o‘
ladi.
Xulosa
o‘
rnida shuni aytish kerakki, ushbu multimedia materiallari yordamida
bolalarning savollarga javob berish orqali maktabgacha yoshdagi bolalarning tarixiy
obidalarga, buyuk siymolarimizga, atrof-olamdagi barcha narsalarni estetik zavq bilan
tomosha qilishga undaydi; y
o‘
l qoidasi haqida bilimlari oshadi, yil fasllari, ularga xos
b
o‘
lgan xususiyatlar haqida tushunchalari mustahkamlanadi, yomo
n va yaxshi fe’lli
insonlar haqida tasavvurga ega b
o‘
ladilar. Shu savollarga javob berish orqali bolalarning
xotirasi mustahkamlanib, ulaning nutqi
o‘
sadi, lu
g‘
at boyligi oshadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Adilova S. Multimedia va ularni ta`lim jarayonida q
o‘llash // Pedagogik ta’lim
-T.:
TDPU, 2001. № 2.
-B. 20
–
21
2.
Белошистая А.В. Математическое развитие ребёнка в системе дошкольного и
начального образования. Автореф
.
дисс
. ...
докт
.
пед
.
наук.
-
М.: 2004.
-
43с
3.
https://www.youtube.com/watch?v=jcVqTXFpAJA
4.
https://www.uzguest.uz/2020/08/26/hello-world/
5.
https://youtu.be/k11AmTFc-ok?si=ZFjlU1vKhZqr_XjM
