Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The civil law status of online platforms in electronic
contractual relationships of sale and purchase
Zarifa UBAYDULLAEVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
Modern information technologies undoubtedly have a
significant impact on public relations, resulting in the
emergence of new socio-legal relations. Legal science is faced
with the problem of its classification and legal regulation by
characteristics and features. As a result of the development of e-
commerce, purchase and sale relations are carried out
remotely, by concluding online contracts. The article considers
the legal status of online platforms acting as intermediaries in
the conclusion of online contracts. Currently, various debates
and discussions are underway around the legal status of
information intermediaries. The European Union adopts
directives, laws, and other documents that regulate the
activities of information intermediaries. We are faced with the
question: "Who is an information intermediary?" "What is the
status of online platforms as information intermediaries in civil
legal relations?" The question of finding answers to these
questions remains open. The article analyzes the legal relations
between information intermediaries, in particular online
platforms, and sellers and buyers. The study was conducted
using the comparative analysis method, mainly based on
European Union directives. Case law examples on the liability of
online platforms are presented and analyzed.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp34
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
information intermediary,
online platform,
e-commerce,
hosting service,
e-commerce operator,
safe harbour regime,
Oberdorf v. Amazon,
Uber Systems Spain.
1
PhD student, Tashkent State University of Law. E-mail: z.ubaydullayeva@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
35
Elektron oldi-sotdi shartnomaviy munosabatlarda axborot
vositachisining fuqarolik huquqiy javobgarligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
axborot vositachisi,
online platforma,
elektron tijorat,
xosting xizmati,
elektron tijorat operatori,
xavfsiz bandargoh rejimi,
Oberdorfning Amazonga
qarshi ishi,
Uber Systems Spain sud ishi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari shubhasiz ijtimoiy
munosabatlarga katta ta’sir qilmoqda va buning natijasida
yangidan yangi ijtimoiy-huquqiy munosabatlar vujudga kelmoqda.
Huquq fani oldida esa, ularni belgi va xususiyatlarga qarab
tasniflash hamda huquqiy tartibga solish muammosi vujudga
kelmoqda. Elektron tijoratning o‘sishi natijasida oldi
-sotdi
munosabatlari masofadan online shartnomalar tuzish orqali
amalga oshirilmoqda. Elektron shartnomalar tuzishda vositachi
sifatida qatnashuvchi online olatformalarning huquqiy maqomi
ushbu maqolada tadqiq etilgan. Hozirgi kunda butun dunyoda
axborot vositachisining huquqiy maqomi qandayligi xususida turli
bahs va munozaralar bo‘lib o‘tmoqda. Yevropa Ittifoqida axborot
vositachilari faoliyatini tartibga solish bo‘yicha direktivalar,
qonunlar va boshqa hujjatlar qabul qilinmoqda. Oldimizda
“Axborot vositachisi kim?” “Axborot vositachisi s
ifatida online
platformalarning fuqarolik huquqiy munosabatlardagi maqomi
qanday?” degan savollarga javob topish masalasi ko‘ndalang
turibdi. Ushbu maqolada axborot vositachisi, xususan online
platformalarning sotuvchi va xaridor bilan munosabatlari huquqiy
jihatdan tahlil qilingan. Asosan, Yevropa Ittifoqi direktivalariga
asoslanib qiyosiy tahlil metodidan foydalanib tadqiq qilingan.
Online platformalarning javobgarligi yuzasidan sud amaliyotidan
misollar keltirilgan va tahlil qilingan.
Гражданско
-
правовой статус онлайн
-
платформ в
электронных договорных отношениях купли
-
продажи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
информационный
посредник,
онлайн
-
платформа,
электронная коммерция,
хостинг
-
сервис,
оператор электронной
коммерции,
режим «безопасной
гавани»,
дело Обердорф против
Amazon,
дело Uber Systems Spain
.
Современные информационные технологии, несомненно,
оказывают значительное влияние на общественные
отношения, что приводит к формированию новых социально
-
правовых взаимодействий. Перед юридической наукой встаёт
задача классификации и правового регулирования
этих
отношений с учётом их признаков и особенностей. С
развитием электронной коммерции договоры купли
-
продажи
всё чаще заключаются дистанционно, в онлайн
-
формате. В
данной статье рассматривается правовой статус онлайн
-
платформ, выступающих посредниками при заключении
таких договоров. На сегодняшний день в международной
правовой доктрине и практике продолжаются активные
дискуссии
относительно
правового
положения
информационных посредников. В Европейском союзе
приняты директивы, законы и иные нормативные акты,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
36
регулирующие деятельность информационных посредников.
В этой связи актуализируются вопросы: кто может быть
признан информационным посредником? Каков правовой
статус онлайн
-
платформ в гражданско
-
правовых отношениях?
В статье анализируются правовые отношения между
информационными посредниками, в частности онлайн
-
платформами, и сторонами договоров купли
-
продажи —
продавцами и покупателями. Исследование базируется на
методе сравнительного анализа, преимущественно с опорой
на директивы Европейского союза. Также приводятся
примеры из судебной практики, иллюстрирующие подходы к
определению ответственности онлайн
-
платформ
.
KIRISH
Elektron tijoratning generatorlari va elementlaridan biri axborot vositachisi
institutidir. Axborot vositachilari yuridik institut sifatida raqamli maydonda muhim rol
o‘ynaydi. Ular faol raqamli makonda fuqarolik muomalasining turli subyektlari
o‘rtasidagi munosabatlarga ta’sir ko‘rsatadi. Axborot vositachilari faqat o‘ziga xos bo‘lgan
turli funksiyalarni bajaradilar, xususan, ular raqa
mli ma’lumotlarni qayta ishlaydilar va
ularni web saytga joylashtiradilar, shu jumladan foydalanuvchi maqsadlari yo’lida
harakat qiladilar. Ular shartnoma asosida elektron tijoratda elektron hujjatlar va elektron
xabarlar aylanishiga oid xizmatlarni taqdim
etadilar, o‘z vakolatlari doirasida,
shuningdek elektron tijorat ishtirokchilariga ko‘rsatiladigan xizmatlar shartlarini
belgilaydi. Shu bilan birga, ular ma’lumot to‘playdi, qidiruvda yordam beradi, tovarlar,
ishlar va xizmatlarni sotishga yordam beradi yoki boshqa zarur tijorat operatsiyalarini
amalga oshiradi.
Raqamli fuqarolik muomalasining zamonaviy sharoitida
axborot vositachilari iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasini rivojlantirishda muhim
rol o'ynaydi. Shu munosabat bilan axborot vositachilarining faoliyatini huquqiy tartibga
solish va ularning fuqarolik maqomi haqida savol tug‘iladi.
MATERIAL VA METODLAR
Ushbu maqolada axborot vositachisi kim, uning vazifalari nimalardan iboratligi,
elektron tijoratni amalga oshirishda vositachi sifatida qanday huquq va majburiyatlarga
ega ekanligi tahlil qilingan. Online platformalarning vositachi sifatidagi o`rni, ularning
sotuvchi hamda xaridor bilan bo`lgan munosabatlarining huquqiy tabiati, ularning
javobgarligi masalalari chuqur tadqiq qilingan.
Ushbu ilmiy tadqiqot
ishida analiz, sintez, induksiya, qiyosiy tahlil kabi metodlardan foydalanilgan.
Shuningdek, online platformalarning fuqarolik javobgarligi yuzasidan sud amaliyotidan
misollar keltirilgan.
TADQIQOT NATIJALARI
“Axborot vositachisi” –
Internet tarmog‘ida boshqa shaxslar tomonidan yaratilgan
axborot yoki materiallar bilan bevosita faoliyat yurituvchi, telekommunikatsiya vositalari
orqali xizmatlar ko‘rsatuvchi, o‘z nomidan ish ko‘ruvchi va o‘z faoliyatini litsenziya
asosida amalga oshiruvchi shaxs [1]. Axborot vositachisi atamasi turli davlatlarda
turlicha nomlar bilan keltirilgan. AQSH da "xizmat ko'rsatuvchi provayder", "interaktiv
kompyuter xizmati provayderi", "axborot kontenti provayderi" va Yevropada - "axborot
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
37
jamiyati xizmatlarini provayderi" (axborot jamiyati xizmatlarini provayderi), "vositachi
xizmat ko'rsatuvchi provayder”, “internet yoki onlayn platforma” (onlayn platforma)
degan nomlar bilan uchraydi [2].
S.V. Novikova axborot vositachisining
xususiyatlarini quyidagicha ta’riflaydi:
1) bu yerdagi obyekt nomoddiy ne'mat (axborot olish huquqi);
2) axborot vositachisining faoliyati to'lovli xususiyatga ega;
3)ko'rsatilgan xizmatlar natijasining nomoddiy xususiyati;
4) axborot vositachilarining faoliyati kafolat berish xarakteriga ega emas;
5) majburiy shart - axborot vositachilari uchun maxsus talablarning mavjudligi [3].
“Onlayn platforma” atamasi odatda qidiruv tizimlari, ijtimoiy media, elektron
tijorat platformalari, ilovalar do‘konlari, narxla
rni taqqoslash veb-saytlari, reklama
tarmoqlari va boshqa shunga o‘xshash onlayn maydonlarni nazarda tutish uchun
ishlatiladi [4].
UNCITRALning Elektron tijorat to‘g‘risidagi Model qonuni vositachi va axborot
tizimi atamalariga quyidagicha ta’rif beradi: (e) “vositachi” ma’lum bir ma’lumot xabariga
nisbatan, boshqa shaxs nomidan ushbu ma’lumot xabarini yuboruvchi, qabul qiluvchi
yoki saqlaydigan har qanday shaxsni yoki ushbu ma’lumot xabari bilan bog‘liq boshqa
xizmatlarni taqdim etadi; f) “axborot tizimi”
ma’lumotlar xabarlarini tayyorlash, jo‘natish,
qabul qilish, saqlash yoki boshqa usulda qayta ishlash tizimini anglatadi. “Vositachi”
atamasining ta’rifi ham professional, ham professional bo‘lmagan vositachilarni o‘z ichiga
oladi. Namunaviy qonunning “e”
bandida vositachining asosiy funksiyalari, ya’ni boshqa
shaxs nomidan ma’lumotlar xabarlarini qabul qilish, uzatish yoki saqlash bo‘yicha
funksiyalarining ro‘yxati keltirilgan. Tarmoq operatorlari va boshqa vositachilar
ma’lumotlar xabarlarini formatlash,
tarjima qilish, yozib olish, autentifikatsiya qilish,
tasdiqlash va saqlash, elektron tranzaksiyalar xavfsizligi kabi qo‘shimcha xizmatlarni
taqdim etishi mumkin. Model qonunidagi “vositachi” atamasi umumiy toifa sifatida emas,
balki har bir ma’lumot xabari uchun ta’riflanadi, shu bilan bir shaxs bitta ma’lumot
xabarining muallifi yoki manzili va boshqa xabarning vositachisi bo‘lishi mumkinligini
belgilaydi [5].
Axborot vositachisi tushunchasi Amerika Qo'shma Shtatlari qonunida va Yevropa
Ittifoqi direktivalarida ham keltirilgan. Xususan, Amerika Qo'shma Shtatlarining Raqamli
Mingyillik mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonuni (DMCA) xizmat ko'rsatuvchi
provayderlarning javobgarligi va mualliflik huquqi egalarini (mualliflar, mutlaq
huquqlarning boshqa egalari) axborot vositachilari jalb qilgan holda himoya qilish
tartiblarini va axborot vositachilarining javobgarlikdan ozod qilish shartlarini batafsil
tartibga soladi [6].
Yevropa Ittifoqida elektron tijoratda sotuvchi va xaridor uchrashadigan virtual
makon hisoblangan online savdo platformalari faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik
amaliyotga kiritilgan. Raqamli xizmatlar to‘g‘risidagi qonun (YeI) 2022/2065
Reglamentining 3-moddasida Vositachilik xizmati hamda online platforma
tushunchalariga ta’rif berilgan. Unga ko‘ra, “Online platforma” deganda, xizmatni
oluvchining iltimosiga ko‘ra, axborotni saqlash va ommaga tarqatuvchi xosting xizmati
tushuniladi. “Vositachilik xizmati” axborot jamiyatining quyidagi xizmatlaridan birini
anglatadi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
38
(i) xizmatni oluvchi tomonidan taqdim etilgan axborotni aloqa tarmog'ida uzatish
yoki aloqa tarmog'iga kirishni ta'minlashdan iborat bo'lgan "shunchaki o'tkazgich"
xizmati;
(ii) "keshlash" xizmati, ya’ni xizmatni oluvchi tomonidan taqdim etilgan axborotni
aloqa tarmog'ida uzatishdan iborat bo'lgan, ushbu ma'lumotni avtomatik, oraliq va
vaqtinchalik saqlashni o'z ichiga olgan, faqat axborotni yanada samaraliroq qilish
maqsadida amalga oshiriladigan, ularning iltimosiga binoan boshqa oluvchilarga
yuborish;
(iii) xizmatni oluv
chi tomonidan va uning so‘roviga ko‘ra taqdim etilgan
ma’lumotlarni saqlashdan iborat “xosting” xizmati; [7]
Axborot vositachisi atamasi O`zbekiston Respublikasi qonunchiligida turli nomlar
bilan kelgan. “Elektron tijorat to`g`risida” gi qonunning 3
-moddasida elektron tijorat
operatori
—
elektron tijoratda elektron hujjatlar va elektron xabarlar aylanishi bilan
bog‘liq xizmatlar ko‘rsatuvchi yuridik shaxs. Qonunning 11
-
moddasiga asosan, “Elektron
tijorat operatorlari sifatida telekommunikatsiya tarmoqlari operatorlari va
provayderlari, elektron savdo maydonchalari operatorlari, to‘lovga oid xizmatlarni
yetkazib beruvchilar, elektron tijorat subyektlarining elektron hujjatlarini va elektron
xabarlarini saqlash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatuvchi yuridik shaxslar”
ishtirok etadilar.
Yuqorida sanab o‘tilgan subyektlarning barchasi elektron tijorat huquqida yuridik shaxs
maqomida qatnashadi. Axborot vositachisi yangi qonunda elektron tijorat operatori
sifatida nomlanib, uning huquq va majburiyatlari qonun bilan belgi
lab qo‘yilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016
-yil 2-iyundagi 185-sonli
“Elektron tijoratda bitimlarni amalga oshirish tartibini yanada takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori bilan tasdiqlangan “Elektron tijoratni
amalga oshirish
Qoidalari”ga ko‘ra, axborot vositachilari sotuvchi va xaridor o‘rtasida tuziladigan
shartnomalarning taraflari hisoblanmaydilar. Axborot vositachisi berilayotgan,
olinayotgan, saqlanayotgan elektron hujjatlar va elektron xabarlarni nazorat qilishga yoki
ularning ishonchliligini, shuningdek ularning qonun hujjatlariga muvofiqligini nazorat
qilishga yoki ishonchliligini tekshirishga majbur emas, agar qonun hujjatlarida yoki
shartnomada o‘zgacha hol nazarda tutilmagan bo‘lsa.
O‘zbekiston Res
publikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 2-avgustdagi 249-sonli
“Elektron
yarmarkalar,
auksion
va
tanlovlar
tashkilotchilarining
axborot
vositachilarining faoliyatini tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi
Qarorida axborot vositachilarining huquqiy maqomiga oid bir qator normalar nazarda
tutilgan. Ushbu nizom doirasidagi munosabatlarda axborot vositachisi quyidagi
huquqlarga ega: “elektron tijorat ishtirokchilariga xizmatlar ko‘rsatish shartlarini va o‘z
xizmatlari narxlarini belgilash, qonun hujjatlarida belgilangan holatlar bundan mustasno;
axborot vositachisining qoidalarini va elektron tijorat ishtirokchilariga bo‘lgan talablarni
belgilash; elektron tijorat ishtirokchilariga, ular belgilangan qoidalarni buzgan, elektron
tijorat ishtirokchisining axborot vositachisi va (yoki) elektron tijorat ishtirokchilari
oldidagi to‘lanmagan qarzlari mavjud bo‘lgan taqdirda xizmatlar ko‘rsatishni to‘xtatib
turish; elektron tijorat ishtirokchilariga elektron tijorat bilan bog‘liq bo‘lgan axbo
rot,
ta’lim, maslahat, logistika va boshqa qo‘shimcha xizmatlar ko‘rsatish; boshqa axborot
vositachilari bilan hamkorlikda ma’lumotlar bazalarini, shu jumladan elektron tijoratning
nohalol ishtirokchilari reyestrlarini yaratish” va x.k.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
39
O‘zbekiston Respubl
ikasi Vazirlar Mahkamasining 26.12.2024 yildagi 885-son
“O‘zbekiston Respublikasida elektron tijorat sohasini yanada rivojlantirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida” qarorida: elektron tijorat operatorlari (elektron savdo platformasi,
buyurtmalar agregatori va raqamli striming xizmati operatorlari) sifatida faqat yuridik
shaxslar
—
O‘zbekiston Respublikasi rezidentlari faoliyat yuritishi mumkinligi; elektron
shartnoma yoki bitimlar orqali hech qanday majburiyatlar olmaydigan,
foydalanuvchilarga o‘zining axborot
resursi yoki platformasi orqali tovar (ish, xizmat)
hamda raqamli mahsulotlar haqida ma’lumot yoki axborot berish bilan cheklanadigan
yuridik shaxs va (yoki) yakka tartibdagi tadbirkor elektron tijorat operatori
hisoblanmasligi haqidagi takliflar qabul qilingan. Bundan xulosa qilishimiz mumkinki,
elektron tijorat operatori ham ijtimoiy munosabatlarda subyekt sifatida o`ziga huquq va
majburiyatlar olishi lozimligi qonun bilan mustahkamlab qo`yildi.
TADQIQOT NATIJALARI TAHLILI
Axborot vositachisi va uning
sotuvchi va xaridor bilan bo‘ladigan ijtimoiy
munosabatlarini huquqiy tahlil qiladigan bo‘lsak, birinchidan, tovar yoki xizmatlar
yetkazib beruvchi va vositachi sifatida onlayn platforma o‘rtasidagi munosabatlarni teng
deb hisoblash qiyin. Odatda, online platforma yetkazib beruvchiga qaraganda
shartnomaning kuchli tarafi hisoblanadi, chunki u shartnomani tuzadi, uni bir tomonlama
o‘zgartirish imkoniyatiga ega va shartnoma bajarilishi ustidan texnik nazoratga ega [8].
Ikkinchidan, tovar yoki xizmatlarni yetkazib beruvchi har doim ham tadbirkorlik
subyekti bo‘lmasligi mumkin hamda uning mijoz bilan munosabatlarini tadbirkorlik
munosabatlari deb hisoblash qiyin masala. Va nihoyat, bir tomondan, mijoz va platforma,
ikkinchi tomondan, mijoz va yetkazib beruvch
i o‘rtasidagi munosabatlarning tabiati ham
noaniq. Garchi dastlab onlayn platformalar, odatda, yetkazib beruvchilarning mazmuni
va xatti-
harakatlari uchun javobgar bo‘lmaydigan vositachilar hisoblangan bo‘lsa
-da,
bugungi kunda bu qoida amalda o‘z ahamiyatini yo‘qotib bormoqda. Chunki zamonaviy
platformalar avvalgilaridan juda farq qiladi. Umuman olganda, bu platformalar tovarlar
va xizmatlar yetkazib beruvchilar tomonidan sodir etilgan qonunbuzarliklar uchun
javobgar bo‘lishi mumkinmi yoki yo‘qmi, olimlar o‘rtasida jiddiy munozaralarga sabab
bo‘lmoqda. Ham huquqiy doktrinada, ham Yevropa Komissiyasi tomonidan tayyorlangan
so‘nggi hujjatlarda platforma operatorlari va platforma yetkazib beruvchilari o‘rtasidagi
munosabatlar "platformadan biznesga" yoki P2B de
b nomlangan. Odatda ular an’anaviy
biznesdan biznesga (B2B) munosabatlarning bir turi bo‘lsa
-
da, u ko‘plab o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. P2B munosabatlari uchun muhim narsa platforma va uning yetkazib
beruvchilari o‘rtasidagi nomutanosiblikdir: platforma
operatori shartnomaning kuchli
tarafi bo‘lib, u shartnoma mazmunini bir tomonlama belgilaydi va ikkalasi tomonidan
taqdim etilgan ma’lumotlar ustidan nazoratni o‘z zimmasiga oladi [9].
Online platforma orqali tovarlar yoki xizmatlarga buyurtma bergan mijozlar bilan
munosabat uning operatori bilan tuzilgan shartnomaga bog'liq. Odatda, shartnoma faqat
platformadan qanday foydalanish kerakligi va bu borada platforma operatori va mijoz
tomonidan qanday majburiyatni bajarishi haqidagi asosiy qoidalarni belgilaydi. Biroq,
odatda, platforma operatori va mijoz o'rtasidagi shartnoma munosabatlari mijoz yetkazib
beruvchi tomonidan taklif qilingan tovarga (xizmatga) buyurtma berganidan keyin
tugaydi: bu yerda mijoz va yetkazib beruvchi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri shartnoma
munosabatlari paydo bo'ladi. Amalda bu o'ziga xoslik yetkazib beruvchilar tomonidan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
40
mijozlarning huquqlarini buzganlik uchun platforma operatorlarining javobgarligi
bo'yicha ko'plab nizolarni keltirib chiqardi.
Taraflar o`rtasida vujudga keladigan ijtimoiy munosabatda taraflarning huquq va
majburiyatlari qonun bilan belgilanadi. Qarzdorning javobgarligi bilan birga bajarish
majburiyati qonun bilan tartibga solinadi va belgilanadi. Bu majburiyat “qonuniy
majburiyat” deb ataladi. Anglo
-sakson huquqid
a u “statutory obligation” deb ataladi [10].
Albatta, umumiy qoidaga ko'ra, platforma operatorlari yetkazib beruvchilarning
o`z majburiyatlarini buzganliklari uchun javobgar emas. Odatda, online platformalar
vositachilik xizmatlarini ko‘rsatuvchilar bo'lib
, "xavfsiz bandargoh" rejimidan
foydalanadi. Ushbu rejim 2000-
yilda elektron tijorat bo‘yicha 2000/31/EC Yevropa
Komissiyasi direktivasi bilan kiritilgan [11]. Direktivaning 12 dan 15 gacha bo'lgan
moddalariga ko'ra, keshlash, xosting va "shunchaki o'tkazgich" xizmatlarini yetkazib
beruvchilar odatda o'z foydalanuvchilari tomonidan joylashtirilgan kontent uchun
javobgar emaslar. Platformalarning xosting-provayderlar turi vositachilik xizmati
bo'lganligi sababli, ushbu qoidalar ularga nisbatan qo'llaniladi. Biroq, zamonaviy
amaliyot shuni ko'rsatadiki, har doim ham online platformalarni shunchaki vositachi
sifatida ko'rib chiqish mumkin emas. Bundan tashqari, har doim ham platformalarni
Axborot jamiyati xizmatlari to'g'risidagi 2015/1535 Yevropa Ittifoqi direktivasi (EI)
ma'nosida axborot jamiyati xizmatlarini etkazib beruvchilar sifatida ko'rib chiqish ham
mumkin emas [12]. Aksincha, platformalarning ba'zilari faqat tovarlar yoki xizmatlarni
taqdim etishga yordam beradiganlar vositachi sifatida emas, asosiy xizmatni etkazib
beruvchilar, ya'ni sotuvchilar, haydovchilar, hosterlar va boshqalar sifatida ko'rib
chiqiladi.
Online Platformalarning javobgarligi masalasiga oid bir nechta sud jarayonlari
bo`lib o`tgan. Ispaniyada Uber va Professional taksi haydovchilar uyushmasi o`rtasidagi
sud jarayoni Barselonadagi (Ispaniya) professional taksi haydovchilari uyushmasi
bo'lgan Asociaciun Professional Elite Taxi ("Elite Taxi") tomonidan boshlangan. Unda
da’vogar Uber Systems Spain tomonidan amalga oshirilayotgan faol
iyat shunchaki
transport xizmatimi yoki elektron vositachilik xizmatimi yoki axborot jamiyati xizmatimi
degan da’volar bilan chiqqan. Sud shunday umumiy xulosaga keldiki, vositachilik xizmati,
masalan, asosiy protsessda muhokama qilinayotgan vositachilik xizmatidan maqsad
smartfon ilovasi orqali va haq evaziga shaxsiy transport vositasidan foydalanayotgan
noprofessional haydovchilarni talabgor shaxslar bilan bog‘lashdan iborat. Bu online
platforma shahar sayohatlarini amalga oshirish, tabiiy ravishda transport xizmati bilan
bog‘liq xizmatlarni ko‘rsatar edi. Shunga ko‘ra, 2017
-yil 20-dekabrda chiqarilgan sud
qarorida "transport sohasidagi xizmat" sifatida tasniflangan [13]. Shu bilan birga, sud
Uber platformasi haydovchilar tomonidan transport xizmati ko'rsatish shartlariga hal
qiluvchi ta'sir ko'rsatganini ta'kidladi. Xususan, Uber hech bo‘lmaganda yo‘lkiraning
maksimal miqdorini aniqlaydi, kompaniya yo‘l haqi ustidan muayyan nazoratni amalga
oshirgan.
Oberdorfning Amazonga qarshi ishi bo‘yicha Amerika Qo‘
shma Shtatlarining
Uchinchi Apellyatsiya sudi ham xuddi shunday yondashuvni qo‘llagan. Bu holatda
da’vogar Oberdorf xonim Amazondan iti uchun bo‘yinbog‘ va bog‘ich sotib olgan, lekin it
bilan sayr qilish paytida yoqa sinib ketgan va xonimning ko‘ziga urilib, ko‘r bo‘lib qolgan.
Shu tufayli yetkazilgan zararni undirish uchun sudga da’vo qilgan. Garchi Amazon ushbu
tovarlarning sotuvchisi bo‘lmagani uchun yetkazilgan zarar uchun javobgar emasligini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
41
ta’kidlagan bo‘lsa
-
da, sud da’vogarning pozitsiyasini qo‘llab
-quvvatladi va Amazonni
Pensilvaniyadagi qat’iy mahsulotlar javobgarligi to‘g‘risidagi qonunga bo‘ysunadigan
"sotuvchi" deb hisobladi [14].
Albatta, Uber va Amazon o'zlarining yetkazib beruvchilariga (taksi haydovchilari
va sotuvchilari) sezilarli ta'sir ko'rsatadigan xizmatlardir. Ko'pgina platformalar unchalik
katta ta'sirga ega emas va shuning uchun axborot jamiyati xizmatlarini yetkazib
beruvchilar (ISS) tushunchasiga kiradi.
Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi o'z qonunchiligini platformalar faoliyatini
zamonaviy sohalarga moslashtirish uchun allaqachon ko'p harakatlarni amalga oshirdi.
Ushbu sa'y-harakatlar natijasida Raqamli xizmatlar to'g'risidagi 2022/2065 qonun (EI)
qabul qilindi [15]. Xosting xizmati provayderlarining javobgarligi to'g'risidagi qoidalar
ushbu Nizomning 6-moddasiga kiritilgan. Garchi ushbu moddaning 1-bandi Elektron
tijorat to'g'risidagi Direktivaning 14-moddasida mavjud bo'lgan an'anaviy "xavfsiz
bandargoh" qoidalarini takrorlagan bo'lsa-da, keyingi paragraflarda yangi qoidalar o`rin
olgan. Xususan, 2-bandda, agar xizmatni oluvchi provayderning vakolati yoki nazorati
ostida ishlayotgan bo'lsa, xavfsiz bandargoh rejimi qo'llanilmaydi. Bu shuni anglatadiki,
onlayn platforma o'z mijozlari oldida javobgar bo'ladi, agar mahsulot yoki xizmatlarni
yetkazib beruvchi haqiqatan ham platforma vakolati ostida bo'lsa. Nizomning 23-qismida
tushuntirilganidek, iste'molchilarga treyderlar bilan masofaviy shartnomalar tuzishga
imkon beruvchi onlayn platforma provayderi treyder tomonidan taklif qilinadigan
tovarlar yoki xizmatlarning narxini belgilaydi (masalan, Uber kabi).
XULOSA
Yuqoridagi tadqiqot ishidan shuni xulosa qilishimiz mumkinki, Yevropa Ittifoqida
va AQShda axborot vositachilari uchun ham javobgarlik belgilangan va ular ijtimoiy
mu
nosabatlarga bevosita ta’sir o‘tkazuvchi hisoblangan hollarda subyekti sifatida
elektron tijorat munosabatlarida bevosita ishtirok etadilar. Lekin hali ham ularning
tadbirkorlik subyektlari va iste’molchilar bilan munosabatlari to‘liq o‘rganilmagan.
O‘zbek
iston Respublikasi qonunchiligida ham, elektron tijorat operatori atamasi
qonunchilikka kiritilgan bo‘lib,o‘z zimmasiga majburiyat olmaydigan, faqat axborot
berish bilan cheklanuvchi platformalar ijtimoiy munosabatlarning subyekti
hisoblanmasligi belgilangan. Lekin aynan qanday hollarda elektron tijorat operatorlari
subyekt maqomida ishtirok etishi qonunchilikka nazarda tutilmagan. Bundan tashqari
sudlar tomonidan elektron tijorat bilan bog‘liq nizolarni hal etishda, ularning o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib statistikasi yuritilishi va online platformalarning ushbu
nizolardagi subyekt sifatdagi javobgarligi masalalari yoritilishi maqsadga muvofiq bo‘lar
edi. Nazariya bo‘yicha, axborot vositachisi o‘z harakatlari uchun to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
javobgar bo‘lishi mumkin yoki majburiyat bo‘yicha o‘z foydalanuvchilarining harakatlari
uchun bilvosita yoki ikkilamchi javobgar bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1. Fomina O.N. Legal status of the information intermediary // Bulletin of Civil
Law. 2019. N 3. P. 171 - 191 p.
2. Ruzinazarov Shukhrat Nuralievich. PECULIARITIES OF THE LEGAL STATUS OF
AN INFORMATION INTERMEDIARY IN THE FIELD OF ELECTRONIC COMMERCE. Journal
of Law Research. 2022, 7 vol., issue 8, pp.37-54
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
42
3. Larisa V. Magdilova, Magomed-Sharip M. Aliev. Information and legal status of an
information intermediary // Law and legislation. 2022;(1):182
—
184.
4. European Commission, ‘Online Platforms’ Commission Staff Working Document
(2016), https://eur-lex.europa.eu
5. Типовой закон ЮНСИТРАЛ об электронной торговле и Руководство по
принятию 1996 год с дополнительной статьей 5 бис, принятой в 1998 году
Организация Объединенных Наций Нью
-
Йорк, 2006 год.
(UNCITRAL Model Law on
Electronic Commerce and Guidelines for Enactment 1996 with supplementary article 5
bis adopted in 1998 United Nations New York, 2006)
6.
Васичкин
К.А.
Регулирование
деятельности
информационных
посредников в целях охраны интеллектуальных прав в сети Интернет по
законодательству России, США и ЕС // Актуальные проблемы российского права.
2014. № 6. С
. 1180
–
1184. (Vasichkin K.A. Regulation of the activities of information
intermediaries in order to protect intellectual property rights on the Internet under the
laws of Russia, the USA and the EU // Actual problems of Russian law. 2014. No. 6. P.
1180
–
1184).
7. Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19
Octo- ber 2022 on a Single Market For Digital Services and amending Directive 2000/31/
EC (Digital Services Act) (Text with EEA relevance) OJ L 277. (October 27, 2022). Official
Journal of the European Union, 65, 1-102.
8. Commission Staff Working Document Impact Assessment Annexes
Accompanying the document Proposal for a Regulation of the European Parliament and
of the Council on promoting fairness and transparency for business users of online
intermediation services SWD(2018) 139 final Proposal for a Regulation on promoting
fairness and transparency for business users of online intermediation services
2018/0112 (COD).
9. Filatova-Bilous N. Y. Online Platforms and New Challenges for Modern Law on E-
Commerc., Problems of legality., 2023. Issue 162. pp. 312-329.
10. Seri Mughni Sulubara, T. Saiful Basri, Fauzan. Legal Aspects of E-Commerce
Agreements in Shopee Platform in The Civil Law Code (Burgerlijk Wetboek).
International Journal of Research and Review. 2023, 10 vol.; Issue 6, pp. 690-699
11. Directive 2000/31/EC of the European Parliament and of the Council of 8 June
2000 on certain legal aspects of information society services, in particular electronic
commerce, in the Internal Market ("Directive on electronic commerce"), 32000L0031,
CONSIL,
EP.
OJ
L,
178
(2000).
Retrieved
from
http://data.europa.eu/eli/dir/2000/31/oj/eng.
12. Directive (EU) 2015/1535 of the European Parliament and of the Council of 9
September 2015 laying down a procedure for the provision of information in the field of
technical regulations and of rules on Information Society services (Text with EEA
relevance), 32015L1535, EP, CONSIL. OJ L, 241. (2015). Retrieved from http://data.
europa.eu/eli/dir/2015/1535/oj/eng.
13. Judgement of 20 December 2017, Uber Systems Spain SL, C-434/15,
EU:C:2017:981.
14. Oberdorf v. Amazon.com Inc, No. 18-1041 (United States Court of Appeals for
the Third Circuit. July 3, 2019). Retrieved from https://law.justia.com/cases/federal/
appellate-courts/ca3/18-1041/18-1041-2019-07-03.html.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
43
15. Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of
19 Octo- ber 2022 on a Single Market For Digital Services and amending Directive
2000/31/ EC (Digital Services Act) (Text with EEA relevance) OJ L 277. (October 27,
2022). Official Journal of the European Union, 65, 1-102.
