Роль женщин в современном обществе

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The role of women in modern society

Gulshod AVALOVA

1

, Tumaris SAFAROVA

2

Tashkent State University of Economics

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2025
Received in revised form

28 February 2025
Accepted 20 March 2025

Available online

15 April 2025

This article highlights the significant role and importance of

women in the functioning of society and family institutions, as

well as in their systematic governance in the modern era. It also

presents data from surveys conducted by research institutes,
showing what proportion of respondents consider women's

involvement in political governance to be important.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp

399-403

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

family,

family institution,

society,

civil society,

civil society institutions,

principle of equality,
openness,

transparency,

criterion of justice,

gender equality,
democratization.

Zamonaviy jamiyatda ayollarning o‘rni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

oila,

oila instituti,

jamiyat,

fuqarolik jamiyati,

fuqarolik jamiyati
institutlari,

tenglik tamoyili,

ochiqlik,

shaffoflik,

adolat mezoni,

gender tenglik,
demokratlashtirish.

Mazkur maqolada, bugungi kunda jamiyat va oila

institutlarining faoliyatida hamda tizimli boshqaruvida

ayollarning o‘rni va ahamiyati katta ekani ta’kidlangan.
Shuningdek, tadqiqot institutlari tomonidan o‘tkazilgan
so‘rovnomalar natijasida, respondentlarning qancha qismi

aynan siyosiy boshqaruvda ayollarning o‘rni muhim deb

hisoblashlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.

1

Associate Professor, Tashkent State University of Economics.

2

Associate Professor, Tashkent State University of Economics.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

400

Роль женщин в современном обществе

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

семья,

институт семьи,

общество,

институты гражданского
общества,

принцип равенства,
открытость,

прозрачность,

критерий справедливости,
гендерное равенство,

демократизация.

В данной статье подчёркивается значительная роль и

значение женщин в деятельности институтов общества и

семьи, а также в их системном управлении на современном
этапе. Также приведены данные опросов, проведённых

исследовательскими институтами, согласно которым

определённая часть респондентов считает важным участие

женщин именно в сфере политического управления.

Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy

islohotlar ayollarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashda muhim rol o‘ynamoqda.
Inson huquqlarini ta’minlash hamda jamiyat hayotini demokratlashtirish jarayonida

gender tengligini ta

’minlash masalasi alohida e’tibor markazida turibdi va bu yo‘nalishda

izchil rivojlanish kuzatilmoqda. O‘zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida gender
tengligi masalasi nafaqat yurtimizda, balki G‘arb va Sharqning rivojlangan hamda

rivojlanayotgan ma

mlakatlarida ham katta ilmiy va amaliy qiziqish uyg‘otmoqda.

Ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy-

ma’naviy hayotdagi faol ishtiroki va

ularning mavqeidagi o‘zgarishlar jamiyatning rivojlanish darajasini aks ettiruvchi muhim

mezonlardan biri sifatida qaralmoqda.

“Ayollarning jamiyatdagi, ijtimoiy

–

iqtisodiy, siyosiy, madaniy-

ma’naviy

sohalardagi mavqei u kamol topishi intensivligi darajasining muhim ko‘rsatkichlaridan
biri hisoblanadi. Ayollarning mavqeini aks ettiradigan ma’lumotlar inson sa

lohiyatini

rivojlantirishda mamlakat erishgan real yutuqlarning, shaxsni uyg‘un kamol toptirish va
uning salohiyatini kompleks ro‘yobga chiqarish maqsadida jamiyatning ayollar va

erkaklarga teng imkoniyatlar berilgan ijtimoiy adolat sari borishi darajasining xolis

mezoni hisoblanadi. Ayollarning ijtimoiy ma’lumotlarini tizimli tadqiq etishning
muhimligi yana shu bilan izohlanadiki, O‘zbekistonda jamiyat taraqqiyotining shiddatli
o‘zgarishi davomida ayollarning mavqeida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi va yuz b

ermoqda.

Yangi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy realliklar ayollar uchun yangi imkoniyatlar yaratibgina

qolmasdan, balki, eski gender ziddiyatlarini keskinlashtirdi va e’lon qilingan oliyjanob

maqsadlarga qaramasdan gender tengligining asosiy maqsadlari sovet davrida hal

etilmaganligini ayon ko‘rsatadi”

[1].

Bizning ajdodlarimiz Abu Nasr Farobiy, Amir Temur, Alisher Navoiy, Zahiriddin

Muhammad Bobur, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat asarlarida xotin-qizlar mavqe

masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, Alisher Navoiyning ayollarni ulug‘lashga,
ularning mavqeni mustahkamlashga bag‘ishlangan asarlarida: “Yer yuzida o‘zining aql
zakovati, mard va donoligi, go‘zal

husni, andisha va sabr toqati, mehr va sadoqati bilan

dunyoga dong taratgan ayollar juda ko‘pligi” alohida ta’kidlanadi.

Islom dinining asosiy manbalari Qur’on va sunna

tda ayol huquqlari va ular bilan

bog‘liq masalalar atroflicha yoritilgan bo‘lib, ulardagi normalarning hammasida ayol
ulug‘langan [2], uning jamiyatdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan ham

da ayollarga keng

huquqlar berilgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

401

Hozirda ayollarning jamiyat va oiladagi o‘rni va roli bo‘yicha bir qancha tadqiqot

institutlari tomonidan turli xil mavzulardagi so‘rovnomalar o‘tkazilmoqda. Shulardan biri

sifatida “Ijtimoiy fikr” sotsiologik markazi tomondan o‘tkazilgan so‘rovnomasida

keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qilib chiqamiz. So‘rov natijalari jamiyatning rivojlanish

darajasi va uning salohiyatli imkoniyatlari ko‘p jihatdan ayollarning maqomi bilan

belgilanishini tasdiqlaydi. Xotin-qizlar maqomi jamiyat taraqqiyoti, jamiyatda vujudga

kelgan muhit, kelajakda jamiyat qanday rivojlanishini ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichdir. Xotin

-

qizlarning jamiyatdagi o‘rni va rolining asosiy ijtimoiy ko‘rsatkichlari huquqiy va ijtimoiy

himoya darajasi, ta’lim va bandlik

darajasi, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi

ishtiroki hisoblanadi. O‘z navbatida, davlatda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar ayollarning

qadriyatlar tizimi va ularning qadriyat yo‘nalishlarida o‘z aksini topadi [4].

O‘zbekiston jamiyatida ro‘y bera

yotgan barcha jabhalarni modernizatsiya va

erkinlashtirish xotin-

qizlarga yangi talablar qo‘yuvchi, ijtimoiy rollar ko‘lamini va

mazmunini o‘zgartiruvchi, jamiyatning ijtimoiy tuzilishidagi xotin

-

qizlarning o‘rnini

o‘zgartiruvchi yangi ijtimoiy muhitni yar

atadi.

So‘rov shuni ko‘rsatdiki, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar va

islohotlar samarasi xotin-qizlarning mavqei yuksalib, jamiyat hayotining barcha

jabhalarida faolligi oshmoqda. “So‘nggi paytlarda O‘zbekiston jamiyatida ayollarning roli

oshdimi?” degan savolga respondentlarning aksariyati –

84 foizi ijobiy javob berdi [7].

Ishonchimiz komilki, so‘nggi yillarda xotin

-qizlarning jamiyatdagi ijtimoiy roli

sezilarli o‘zgarishlarga uchradi, ularning mavqei oshdi, ijtimoiy

-siyosiy faolligi oshdi,

qizlar va ayollar nafaqat oilada, balki oilaviy munosabatlarda ham o‘zini anglay boshladi.

O‘rganish davomida fuqarolarning xotin

-qizlar uchun nima ustuvorligi, ular uchun

qaysi faoliyat turlari ko‘proq afzalligi, nimalarga qiziqish uyg‘otishi va nimag

a moyilligi

haqidagi fikrlari aniqlandi.

Respondentlarning 70,3 foizi kasb va faoliyat usullarini tanlash imkoniyatlarining

kengayishi, ta’limning ahamiyati ortib borayotgani, jamiyatdagi ijtimoiy

-iqtisodiy

munosabatlarning o‘zgarishi, ayollarning ustuvor yo‘nalishlari o‘zgarib borayotgani, ular

ijtimoiy, madaniy, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etayotganini ta’kidlamoqda. Olingan

natijalar xotin-

qizlarning jamiyatdagi mavqei o‘zgarib borayotganini, ularning aksariyati

ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etib, erkaklar bilan birgalikda oila byudjetiga hissa

qo‘shib, uning farovonligi oshishiga hissa qo‘shayotganini tasdiqlaydi. Ko‘rinib turibdiki,

xotin-

qizlar uchun shaxsiy yutuqlar va moliyaviy mustaqillik ustuvor vazifa bo‘lib, yuksak

ijtimoiy mavqega eris

hish, nufuzli ta’lim olish, jamiyatda yuksak mavqeni kafolatlovchi

raqobatbardosh mutaxassislik tanlashning o‘rni ortib bormoqda

[7:1].

So‘rov ishtirokchilarining aksariyati mamlakatimizda davlatimiz tomonidan xotin

-

qizlarga alohida g‘amxo‘rlik ko‘rsatayot

gani, onalik va bolalikni muhofaza qilish, xotin-

qizlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, qizlar va yosh xotin-qizlarning bilim

olishi uchun shart-

sharoit yaratish, ayniqsa, oliy ta’lim olish, har tomonlama qo‘llab

-

quvvatlash borasida alohida g‘amxo‘rlik ko‘rsatayotganini ta’kidladi. og‘ir hayotiy

vaziyatlarga tushib qolganlar, ayollar tadbirkorligi va nodavlat notijorat tashkilotlarining

rivojlanishiga ko‘maklashish, qizlar va ayollar o‘rtasida ilmiy salohiyatni rivojlantirishga

ko‘maklashish, ayollar sportini rivojlantirish va ayollarni to‘liq ro‘yobga chiqarishga

qaratilgan ko‘plab tashabbuslar amalga oshirilmoqda.

So‘rov natijalari shuni ko‘rsatdiki, hozirgi vaqtda fuqarolarning aksariyati

mamlakat va jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy rivojlanishini cheklovchi, inson

huquqlarini buzuvchi, o‘z

-

o‘zini anglashiga xalaqit beradigan gender tengsizligini

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

402

bartaraf etish muhimligini tushunadi. ayollar. “Sizningcha, bugungi kunda O‘zbekistonda

gender tengsizligini bartaraf etish davlat va jamiyat oldida turgan muhim va dolzarb

vazifadirmi?” degan savolga. Respondentlarning 53,0 foizi ijobiy javob berdi. Shu bilan

birga, ayrim respondentlar muammoning jiddiyligini yеtarlicha baholamaydilar:

respondentlarning 16,6 foizi savolga salbiy javob bergan, respondentlarning uchdan bir

qismi (30,4 foizi) bu masalaga o‘z munosabatini aniqlashda qiynalgan

[7:2].

Gender tengligi

–

o‘zi nima? Aniqrog‘i erkaklar va ayollar o‘rtasidagi tenglik

–

bu

oilada erkaklar va ayollar o‘rtasida teng huquqlarga

erishishni nazarda tutadigan

tushuncha va boshqa qonuniy munosabatlar. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra,

gender tengligi

–

bu patriarxal tizimdan keyingi ijtimoiy-jinsiy munosabatlarning keyingi

bosqichi. Gender tengligi tamoyili insonning shaxs sifa

tida paydo bo‘lishiga to‘sqinlik

qiladigan barcha ijtimoiy to‘siqlarni o‘rganish va yo‘q qilish, shuningdek, hayotning

barcha sohalarida erkaklar va ayollar shaxsiyatini anglash uchun teng ijtimoiy
imkoniyatlarni yaratishdan iborat [3].

Gender tengligi

–

O

‘zbekistonda ham ancha rivojlandi. Dunyo ko‘rsatkichlari

ro‘yxatida O‘zbekiston 2019

-yildan boshlab qatnashishni boshladi. 2019-yil holati

bo‘yicha O‘zbekistonning gender tengligi ko‘rsatkichi ro‘yxatdagi 189 mamlakat ichida

62-

o‘rinni egalladi. Birlashgan

Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik jamg‘armasining

ekspertlarining fikriga ko‘ra, O‘zbekistondagi har 100

000 dan 29 ayol gender tengsizlik

tufayli vafot etishi aytiladi. Ushbu ko‘rsatkich hozirgi davrga kelib ancha pasaygan. Biz

buni jamiyatimizda a

yollarning rahbarlik o‘rinlarini ko‘p egallayotganidan bilishimiz

mumkin. Ular rahbarlikka qadam qo‘yganlari sari jamiyatda ayollarga e’tibor, ayniqsa
hurmat tushunchalari ortdi desak adashmagan bo‘lamiz.[4:1]

Markaz tomonidan olib borilgan tadqiqotlar sh

uni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda

gender tengligiga erishishda ayniqsa sezilarli o‘zgarishlar ro‘y berdi, biroq ayni paytda,
ijtimoiy so‘rovlar shuni ko‘rsatmoqdaki, turli ijtimoiy stereotiplar ayollarning jamiyatda
chinakam teng mavqega erishishiga to‘sqinlik qilmoqda. Yurtimiz dunyoviy davlat bo‘lib,
konstitutsiyada erkak va ayolning teng huquqliligi mustahkamlab qo‘yilgani hamda

xotin-qizlar jamiyatning ijtimoiy-

madaniy hayotiga faol jalb etilgani, ta’lim olishi hamda

shaxsiy fikr, fikr bildirish huquqi

ga ega bo‘lishiga qaramay va e’tiqodlarga ko‘ra,

ayollarning pozitsiyasi asosan noaniq bo‘lib qolmoqda. Ayollarga nisbatan kamsitish

yashirin shaklda davom etmoqda, buning oqibati ayolning jamiyatda nima qilishi
kerakligi yoki nima qilishiga ruxsat berilganligi va nima qilmasligi haqidagi barqaror
fikrlardir. Ular odamlarning ongi va xatti-

harakatlaridagi to‘siqlar, erkaklar va

ayollarning ijtimoiy pozitsiyalaridagi tengsizlikning sababidir.

Mamlakatimizda gender stereotiplari va gender tengsizligini bartaraf etish,

mamlakatimiz Konstitutsiyasi va qonunchiligiga zid bo‘lgan xurofot va urf

-odatlarga

qarshi kurashish maqsadida aholi o‘rtasida ma’rifiy ishlarni faol olib borish, rivojlanishga
to‘sqinlik qilayotgan mavjud qoliplarga barham berish zarur. So‘rov i

shtirokchilarining

aksariyati (76,0 foizi) bunga amin bo‘lib, fuqarolarning huquqiy va gender tengligi,
erkaklar va ayollar o‘rtasida adolatli ijtimoiy munosabatlarni ta’minlash zarurligini
anglash uchun ularni tarbiyalash muhimligini ta’kidladi.

Umuman

ol

ganda,

o‘rganish

natijalari

jamoatchilik

fikridagi

ijobiy

tendensiyalardan, gender tengligini ta’minlash, xotin

-qizlarning huquq va imkoniyatlarini

kengaytirish, ularning jamiyat va davlat qurilishidagi rolini oshirish borasida amalga
oshirilayotgan isloho

tlar o‘z samarasini berayotgani, fuqarolarning ijtimoiy

-siyosiy hayot

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

03 (2025) / ISSN 2181-1415

403

haqidagi fikri va g‘oyalari o‘zgarib borayotganidan dalolat beradi. zamonaviy jamiyatda
ayollarning roli. Jamiyat hayotining barcha jabhalarida, jinsidan qat’i nazar, gender

tengligi, hu

quqlarni ro‘yobga chiqarish va huquqiy kafolatlarni ta’minlash borasida

jamoatchilik ongini o‘zgartirishda ijobiy tendensiya kuzatilmoqda.

Fuqarolar

Konstitutsiyaning yangi tahririda fuqarolarning erkaklar va ayollar teng saylov, iqtisodiy,
oilaviy va reproduktiv huquqlarini amalga oshirishga doir shart-sharoitlarni ijobiy
baholamoqda.

Keyingi yillarda mamlakatimizda xotin-qizlarning huquq-manfaatlarini, gender

tengligini ta’minlash, oila, onalik va bolalikni himoya qilish, ayollar o‘rtasida

tadbirkorlikni

rivojlantirish, ular uchun yangi ish o‘rinlarini yaratish, mehnat va turmush

sharoitlarini yaxshilash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga aylandi. Shu bilan

birga, ushbu sohadagi ishlarning holati xotin-qizlarni h

ar tomonlama qo‘llab

-quvvatlash,

ular bilan maqsadli ishlarni tashkil etish jarayonlari islohotlar shiddatidan ortda
qolayotgani ham sezilmoqda.

Qayd etish kerakki, “2017

-yilda boshqaruv sohasida xotin-

qizlar o‘rtacha 20 foizni

tashkil etgan bo‘lsa, hozirda bu raqam 35 foizga yetdi.

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi

deputatlarining 38 foizini, Senat a’zolarining 27 foizini ayollar tashkil etmoqda” [6].

Jamiyatimizda ayollarning boshqaruvdagi o‘rni va faolligining ortishi

davlatimizning rivojlanishi va uning dunyo davlatlari qatorida munosib

o‘rin egallashiga

katta hissa qo‘shmoqda. Shu bilan birga, davlat va jamiyat boshqaruvida ayollarning
mavqeini yanada mustahkamlash islohotlarimizning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib
qolmoqda. Bu esa har bir oilada ayolning o‘rni, uning hurmat va mavqei

ni yana bir karra

oshiradi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

N.Nishonova. Davlat boshqaruvi tizimida xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy

faolligini oshirish masalalari. Monografiya. “Extremum

-

Press’’ bosmaxonasi.

Toshkent-

2013. 84 b.

2.

Qaxxarova, M., & Raximshikova, M. (2020). MORAL CONTINUITY IS A

SOCIALPHILOSOPHICAL, HISTORICAL PHENOMENON. The Light of Islam, 2020(3), 103-112

3.

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi Axborot

-qidiruv tizimi. www.lex.uz

4.

Ibrohim Shuhra

tovich Fayziyev “Gender tengligi: ayollarning huquq va

imkoniyatlarini kengaytirish/ ACADEMIC RESEARCH IN EDICATIONAL SCIENCES
VALUME 2/ISSUE2 /2021 ISSN:2181-1385

5.

Мороз В.А., Аверкина Т.О. Социальные роли современной женщины в

представлении

студентов//

Международный

журнал

прикладных

и

фундаментальных исследований. –

2016.

–

№ 11

-4.

–

С. 726

-731

6.

O‘

zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Xalqaro

xotin-

qizlar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi.

07.03.2025.

https://president.uz/uz/lists/view/7928

7.

https://ijtimoiyfikr.uz/ru/issledovaniya/obschestvo/25.htm. Ijtimoiy fikr markazi.