Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of independent study in enhancing students
’
knowledge, skills, and competencies
Feruza ERGASHOVA
1
University of Tashkent for Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
In this article, the importance of independent education is
the development of students in their own way of study, learning
scientific materials, expressing their thoughts, finding
independent thinking and approaches, creative, social and
spiritual development of people, information about the
importance of providing, dealing with new problems and
important issues, finding creative approaches, solving problems
in life, increasing worldviews and finding creative approaches.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
independent education,
effective educational
activity,
creative activity,
independent thinking,
credit-module system,
self-study.
Talabalar bilimi, k
o‘
nikma va malakasini oshirishda
mustaqil ta
’
limning
o‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mustaqil ta
’
lim,
samarali
o‘
quv faoliyati,
ijodiy faoliyat,
mustaqil fikrlash,
kredit-modul tizimi,
o‘
z-
o‘
zidan
o‘
rganish.
Ushbu maqolada mustaqil ta
’
limning muhimligi, talabalarning
o‘
z
o‘
qish y
o‘
nalishi b
o‘
yicha rivojlanishi,
o‘
quv fanlarini chuqur
va puxta
o‘zlashtirish, taʼlim va innovatsion yondashuvlar asosida
axborotlarni mustaqil izlab topish, uni atroflicha tahlil eta olish,
ilmiy-ijodiy tafakkurni boyitish,
o‘
quv jarayonidagi savol-javob
va bahs-munozaralarda faol qatnashishi,
o‘
z fikr-mulohazasini
asosli dalillar bilan bayon qilish, ilmiy materiallarni
o‘
rganishi,
o‘
zining fikrlarini ifoda qilishi, ijodiy yondashuvlar topishi,
hayotdagi muammolarini hal qilish, dunyoqarashlarini oshirishi
haqida ma
’
lumot berilgan.
1
University of Tashkent for Applied Sciences. E-mail: ergashovaferuza252@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
405
Роль самостоятельного обучения в повышении
знаний, умений и навыков студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
самостоятельное
образование,
эффективная учебная
деятельность,
творческая деятельность,
самостоятельное
мышление,
кредитно
-
модульная
система,
самообучение.
В данной статье представлена информация о важности
самостоятельного обучения, развитии студентов в своей
области обучения, глубоком и основательном освоении
учебных предметов, самостоятельном поиске информации
на основе образовательных и инновационных подходов, ее
всестороннем анализе, обогащении научно
-
творческого
мышления, активном участии в вопросах, ответах и
дискуссиях в учебном процессе, изложении своих мыслей с
обоснованными
аргументами,
изучении
научных
материалов, выражении собственных идей, поиске
творческих подходов, решении жизненных проблем и
расширении своего мировоззрения.
Ta
ʼ
lim sohasida bo
‘
layotgan har bir o
‘
zgarish jamiyatimiz ravnaqiga ijobiy ta
ʼ
sir
qilishiga shubha yo
‘
q. Mamlakatning intellektual salohiyatini oshirish, davlat ta
ʼ
lim
standarti talablariga javob bera oladigan, yetuk, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda
muhim omil hisoblanadi. Qaysi sohada bo
‘
lmasin bilimlarni mustaqil ravishda egallashga
intilish
–
talaba faoliyatining ta
ʼ
lim muassasasidagi eng ajralib turadigan xususiyati,
mustaqil o
‘
qib, bilim orttirish asosi hisoblanadi.
Taʼlim tizimida mustaqil bilim olish,
nazorat qilish mustaqil taʼlim olishning
asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Mustaqil
bilim olishda avvalo, talabalarda mustaqil ishlashga, erkin, ijodiy faoliyat yuritishga va
eng asosiysi mustaqil fikrlashga ehtiyojni shakllantirish lozim [1].
Hozirgi kunda yuqori kasbiy malakaning asosiy talablaridan biri chet tillarini
mukammal bilish b
o‘
lib qoldi. Xalqaro muloqot tillar
o‘
rtasida yetakchi
o‘
rinni egallab
kelayotgan chet tilini
o‘
rganishga alohida e
’
tibor berilayotgani ham bejiz emas.
O‘
zbekiston Respublikasi ta
’
lim tizimida chet tili
o‘
qitish,
o‘
rgatish ilmiy yondashuv, davr
talablariga t
o‘
la javob bera oladigan yangi axborot-kommunikatsiya va pedagogik
texnologiyalar joriy etilishi asosida yangi sifat darajasiga k
o‘
tarilib bormoqda.
Ta
’
lim tizimida olib borilayotgan islohotlar talabalarni mustaqil fikrlashini
rivojlantirish, individual ta
’
lim trayektoriyalariga asoslangan, talabalarda kreativ fikrlash,
amaliy k
o‘
nikmalarni shakllantirishga oid muammolarni bartaraf etishga qaratilgandir.
Oliy ta
’
lim muassasalarida bu vazifalarni amalga oshirishga bosqichma-bosqich
o‘
tish
rejalashtirilgan. Oliy ta
’
limning asosiy vazifasi
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish,
o‘
z-
o‘
zini
tarbiyalash va innovatsiyalarga qodir b
o‘
lgan mutaxassisning ijodiy shaxsini
shakllantirishdir. Ilm fan jadal suratlar bilan rivojlanib borayotgan hozirgi zamonda
barcha ma
’
lumotlarni faqat dars mash
g‘
ulotlari davomida yetkazib berish biroz mushkul.
“Oliy ta’
lim muassasalarida kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ta
’
limini
tashkil etish va nazorat qilish b
o‘
yicha y
o‘riqnoma” is
hlab chiqilgan b
o‘
lib, mazkur
y
o‘
riqnoma
O‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi
“Oliy ta’
lim muassasalarida ta
’
lim jarayonini tashkil etish bilan bo
g‘
liq tizimni
takomillashtirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi 824
-son qarori hamda Oliy ta
’
lim, fan va
innovatsiyalar vazirligining 2021-yil 16-
iyuldagi “Oliy ta’
limning davlat ta
’
lim
standartlarini tasdiqlash t
o‘g‘risida”gi 311
-son buyru
g‘
i asosida ishlab chiqilgan. Ushbu
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
406
y
o‘
riqnomaga asosan, mustaqil ta
’
lim bu
–
o‘
quv materialini mustaqil
o‘
zlashtirish,
murakkablik darajasi turlicha b
o‘
lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriya hamda
auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy
k
o‘
nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir. Talabalarning
mustaqil ta
’
limni tashkil etishdan asosiy maqsad fan (modul) b
o‘
yicha
o‘
zlashtirilgan
bilimlarni mustahkamlash, boyitish, amaliy k
o‘
nikma va malakalarni takomillashtirish,
axborot bilan ishlash,
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish, kognitiv, kreativ, hamkorlikda ishlash
kompetensiyalarini shakllantirishdan iboratdir. Talabalar mustaqil ta
’
limining asosiy
vazifasi mustaqil ravishda ma
’
lumotlar topish usuli bilan bilim olishni rivojlantirish,
o‘
quv jarayoniga ijodiy yondashishga faol qiziqishni shakllantirishdan iborat.
Mustaqil ta
’
lim qaysi shaklda bajarilishidan qat
’
i nazar, talaba shaxsida bilim,
k
o‘
nikma va malakalarni takomillashtirishga xizmat qiladi. Talabaga b
o‘
lajak mutaxassis
sifatida erkin fikrlash, kasbiy
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalashi asosida ijtimoiy faol malakali
raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga qaratilgan. Mustaqil ta
’
limning zamonaviy
shakllaridan biri masofaviy ta
’
lim b
o‘
lib, asosan internet orqali ta
’
lim b
o‘
lib, uning
imkoniyatlaridan samarali foydalanish y
o‘
l-y
o‘
riqlari kiradi. Bu jarayonda talaba
o‘
zining
bilimi va yozuv malakalarini oshirib boradi. Istalgan tilda
o‘
qish va ma
’
lumot olish shart-
sharoitlarga ega b
o‘
ladi.
Mustaqil ta
’
limda talabalar pedagoglar tomonidan berilgan topshiriqlarni
o‘
qituvchining ishtirokisiz bajaradilar.
O‘
qituvchi birinchi darsning
o‘
zidayoq talabalarga
fan uchun ajratilgan soat, mustaqil ishning turlari, nazoratning usul va shakllari hamda
muddati, natijalarni baholash mezonlari, mustaqil ishning ahamiyati va zarurligini
tushuntiradi. Mustaqil ta
’
lim auditoriyada pedagog rahbarligida olib borilganda, mustaqil
faoliyatni olib borish uchun talaba bevosita pedagogdan topshiriqlar va tavsiyalar oladi.
Mustaqil fikr yuritishga, aqliy va ijodiy faollikka erishishga qaratilgan mash
g‘
ulot
turi mustaqil taʼlim bilan bog‘
liq b
o‘ladi. Mustaqil taʼlimning asosiy masalasi ham aynan
talabaning dars va darsdan s
o‘
ngi faoliyati faolligini tashkil etishga y
o‘
naltirilgan shart-
sharoit, erkin fikr va kasbiy masʼuliyatni his qilishni taʼmi
n etishga qaratilgan ijodiy
jarayondan iborat. Mustaqil taʼlim maʼlum bilim, ko‘
nikma va malakalar hamda tajribalar
zaxirasi asosida amalga oshadi.
O‘
quv fanlarini chuqur va puxta
o‘zlashtirish, taʼlim va
innovatsion yondashuvlar asosida axborotlarni mustaqil izlab topish, uni atroflicha tahlil
eta olish, ilmiy-ijodiy tafakkurni boyitish,
o‘
quv jarayonidagi savol-javob va bahs-
munozaralarda faol qatnashish,
o‘
z fikr- mulohazasini asosli dalillar bilan bayon qilish
hamda uni himoya eta olish qobiliyati har bir talaba
–
b
o‘
lajak mutaxassis olida turgan
dolzarb vazifa hisoblanadi. Demak, fikr-shaxsning faoliyat jarayonidagi bilimi, tajribasi,
qobiliyati va kuch-
qudratini namoyon etadigan maʼnaviy –
kasbiy sifatidir [2. 114-116
betlar].
Mustaqil ta
’
lim talabalarga
o‘
zlarini
o‘
rganishlariga va shaxsiy rivojlanishlari uchun
muhim usullarni
o‘
rganish imkonini beradi. Bu, ularning
o‘
zlarining hayotdagi
muammolarini hal qilish, dunyoqarashlarini oshirish va ijodiy yondashuvlar topishda
katta ahamiyatga ega.
Mustaqil ta
’
lim insonlarning
o‘
z fikrlarini va maqsadlarini qanday
o‘
rnatish va ijro
etishini
o‘
rganishda muhim ahamiyatga ega. Bu ularning
o‘
zlarini
o‘
zlashtirishlari va
shaxsiy rivojlanishlari uchun keng imkoniyatlar yaratishga yordam beradi. Ta
’
limning
sifatliligini ta
’
minlashda rol
o‘
ynaydigan asosiy jabhalardan biri bu mustaqil ta
’
limdir.
Shu bois ham bugun yurtimizdagi barcha oliy ta
’
lim muassasalarida mustaqil ta
’
lim
soatlarini tashkil etishga alohida diqqat qaratilmoqda. Mustaqil ta
’
limning
o‘
quv jarayoni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
407
sifatini oshirishda roli benihoya katta. Negaki, pedagogdan tayyor ma
’
lumotlarni olib
o‘
rgangandan k
o‘
ra mustaqil faoliyat jarayonida olgan bilimni
o‘
zlashtirish ancha yaxshi
natija beradi [4. 82-85 betlar].
Oliy ta
’
lim muassasalarida mustaqil ta
’
lim jarayonini amalga oshirishda tizimli
ishlarni y
o‘
lga q
o‘
yish, talabalarni mustaqil ishlashga
o‘
rgatish ijodiy va ijtimoiy faol,
ijtimoiy -siyosiy hayotda mustaqil ravishda
o‘
z
o‘
rnini topa olish malakasiga ega b
o‘
lgan,
istiqbolli vazifalarni q
o‘
yish va hal qilish qobiliyatiga ega b
o‘
lgan kadrlarning yangi
avlodini shakllantirishga asos b
o‘
ladi. Mustaqil ta
’
lim talabalarning nazariy bilimlarini
mustahkamlashga mavzularni tushunishga qobiliyatini maksimal darajada rivojlanishiga,
umumiy dunyoqarashini kengaytirishga yordam beradi.
Talabalar darsdan tashqari vaqtda mustaqil ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boradilar.
O‘
zlari uchun kerakli b
o‘
lgan materiallar, kitoblar,
o‘
quv q
o‘
llanmalarni izlaydilar.
Bu jarayon talabalarda har bir ishga katta mas
’
uliyat bilan yondashish k
o‘
nikmasini
shakllantiradi. Mustaqil ta
’
limning maqsadi kelajakdagi mutaxassislik y
o‘
nalishi b
o‘
yicha
fundamental bilimlarni, kasbiy k
o‘
nikmalarni, ijodiy va ilmiy-tadqiqot faoliyatida
tajribani, ta
’
lim va kasbiy muammolarga ijodiy yondashishni shakllantirishga
qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Mustaqil ta
’
limning asosiy metodi adabiyotlar ustida
individual ishlashdir. Bu mustaqil ta
’
limning asosiy metodi adabiyotlar ustida individual
ishlashdir. Bu metod axborotlar oqimida eng muhim axborotni topish, unga t
o‘g‘
ri baho
berish, ushbu axborotdan
o‘
zining kasbiy faoliyatida foydalanish malakasini
shakllantiradi. Q
o‘
lga kiritilgan axborotlar asosida mustaqil mashq qilish metodlaridan
foydalanish imkonini beradi. Bu metoddan foydalanish amaliy faoliyatida zarur
b
o‘
ladigan sifat k
o‘
rsatkichlarini ta
’
minlaydi. Muayyan fandan
o‘
quv dasturida
belgilangan hamda talaba tomonidan
o‘
zlashtirilishi lozim b
o‘
lgan bilim, k
o‘
nikma va
malaka shakllantirishni,
o‘
zlashtirish darajasini amalga oshiriladigan ta
’
lim shakllaridan
b
o‘
lib,
o‘
qituvchi maslahati va tavsiyalari, bilimlar taqsimotiga tayyorgarligi asosida
auditoriyadan tashqarida bajariladi. Talabalarga mustaqil ta
’
limni bajarish yuzasidan
kafedra professor-
o‘
qituvchilari tomonidan metodik tavsiyalar beriladi. Mustaqil ta
’
lim
fanni
o‘
zlashtirishga, mustaqil bilim olish va mehnat faoliyatiga y
o‘
naltirilgan b
o‘
lib,
o‘
quv materiallarini ishlab chiqish va ularni amalga tatbiq etish uchun muhim
ahamiyatga ega. Shuning uchun mustaqil ta
’
lim tizimi
quv materiallari talabalarning
fanga tegishli faoliyat usuli b
o‘
yicha nazariy ma
’
lumotlar bilan bir qatorda yetarli bilim va
k
o‘
nikmalarga ega b
o‘
lish-lari uchun turli xildagi, hajmdagi va murakkablikdagi
topshiriqlarni qamrab olishi kerak. Mustaqil ta
’
limning vazifalari quyidagilardan iborat:
–
yangi bilimlarni mustaqil tarzda puxta
o‘
zlashtirish k
o‘
nikmalariga ega b
o‘
lish;
–
kerakli ma
’
lumotlarni izlab topish,
o‘
rganishning qulay usullari va vositalarini
aniqlash;
–
axborot manbalari va manzillaridan samarali foydalanish;
–
o‘
quv va ilmiy adabiyotlar, me
’
yoriy hujjatlar bilan ishlash;
–
elektron
o‘
quv adabiyotlar va ma
’
lumotlar banki bilan ishlash;
–
internet tarmo
g‘
idan maqsadli foydalanish;
–
berilgan topshiriqlarning ratsional(oqilona) yechimini belgilash;
–
ma
’
lumotlar bazasini tahlil etish;
–
topshiriqlarni bajarishda tizimli va ijodiy yondashish;
–
o‘
quv adabiyotlaridan mustaqil holda ilmiy axborotlarni ola bilish;
–
amaliy mash
g‘
ulotlarda mustaqil bajarish uchun berilgan amaliy topshiriqlarni
bajarish va mustaqil ishlarni mas
’
ul
o‘
qituvchi va guruh talabalari
o‘
rtasida himoya qila
bilish va h.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
408
Yuqorida aytib
o‘
tganimizdek, ilm fan jadal suratlar bilan rivojlanib borayotgan
hozirgi zamonda barcha ma
’
lumotlarni faqat dars mash
g‘
ulotlari davomida yetkazib
berish biroz mushkul. Shu sababli mustaqil ta
’
lim turi joriy qilingan b
o‘
lib, u
o‘
quvchi va
talabalarni darsdan tashqari izlanishga va
o‘
z ustida ishlashga undaydi, ularda ijodkorlik,
mustaqil fikrlash va mustaqil izlanish k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Muhokama va natijalar ta
’
lim jarayonida q
o‘
llaniladigan metodlarni shartli ravishda ikki
turga bo
‘
lish mumkin:
–
auditoriyada q
o‘
llaniladigan metodlar;
–
auditoriyadan tashqarida q
o‘
llaniladigan mustaqil ta
’
lim metodlari;
Auditoriyadagi nazariy va amaliy mash
g‘
ulotlarda q
o‘
llaniladigan metodlar talaba
va
o‘
quvchilarni yangi
o‘
quv materiali bilan tanishtirishda,
o‘
tilgan mavzuni s
o‘
rash va
takrorlash hamda mustahkamlash uchun foydalaniladi.Auditoriyadan tashqarida
q
o‘
llaniladigan metodlar
o‘
quv materialini yoki vazifani mustaqil holda
o‘
rganish va
o‘
zlashtirishda foydalaniladi. Mustaqil ta
’
lim metodlarini auditoriyadan tashqari
q
o‘
llaniladigan metodlarga kiritish mumkin. Mustaqil ta
’
lim metodlari yordamida
o‘
qituvchi
o‘
quv materialini talabaga yetkazib berishning maqbul y
o‘
llarini emas, balki
talabaning ma
’
lumotlarni
o‘
qib-
o‘
rganish va qayta ishlash uslubini anglatadi. Har bir
o‘
quvchi yoki talaba unga berilgan vazifani mustaqil ravishda
o‘
rganishi, tahlil qilishi va
o‘
zlashtirishi kerak b
o‘
ladi.
V.A. Yakunin
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalashning quyidagi ta
’rifini beradi: “Integral ta’
lim tizimi
tarkibida
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash orqali biz
o‘
quvchining bunday faolligini, u
o‘
z oldiga q
o‘
ygan
yaqin va uzoq maqsadlarini va ularga erishish jarayonini tushunamiz” [7. 159 b].
Mustaqil ta
’
limni tashkil qilishda eng keng q
o‘
llaniladigan usul bu talabaning
individual tarzda ishlashidir. Bunda bilimga individual tarzda erishiladi,
o‘
qib
o‘
rganish
shaxsiy mustaqil konstruksiyaga aylanadi, mavjud bilimlar yangi bilimlar bilan
t
o‘
ldiriladi. Bunday metodlar quyidagicha amalga oshirish mumkin.
Eng avvalo berilgan
o‘
quv materiali ya
’
ni matn k
o‘
zdan kechiriladi. Mundarija bilan
tanishib chiqiladi. Matnning b
o‘
limlari k
o‘
zdan kechiriladi.
Keyingi bosqichda savollar shakllantiriladi, masalan, Men matndan nimani
o‘
rganishim lozim? Yoki matndagi qaysi ma
’
lumotlar men uchun muhim? Talaba matn
yoki
o‘
quv q
o‘
llanmasining qaysi b
o‘
limi yoki qismida tuzilgan savollarga javob topish
mumkinligini aniqlaydi. Ba
’
zida savolga javob butun bir
o‘
quv materialida emas, balki
uning ma
’
lum bir qismida berilgan b
o‘
ladi. Matn bilan ishlashning keyingi bosqichida
matnni
o‘
qish, shu bilan birga berilgan savollarga javoblar topish va ularni belgilab
borish kerak b
o‘
ladi. Buni turli chizmalar yoki sxemalar yordamida amalga oshirish ham
mumkin. Tuzilgan savollarga javoblarni aniqlash va nihoyat
o‘
quv materiali asosida
egallangan bilimlar umumlashtiriladi. Bu metod mustaqil
o‘
rganishni tizimli va puxta
tashkil qilinishini ta
’
minlaydi. Uning yordamida talabalar matnni mustaqil
o‘
rganish,
tahlil qilish va ma
’
lumotlarni saralashni
o‘
rganadilar.
Demak, fikr-shaxsning faoliyat jarayonidagi bilimi, tajribasi, qobiliyati va kuch-
qudratini namoyon etadigan ma
’
naviy
–
kasbiy sifatidir. Fikr tarbiyasiga qaratilgan ilmiy-
amaliy manbalar eng qadimgi yozma yodgorliklardan b
o‘lmish “Avesto” da ez
gu fikr, ezgu
s
o‘
z va ezgu amal k
o‘
rinishida
o‘
z ifodasini topgan. Sharqning buyuk allomalari b
o‘
lmish
Al-Buxoriy, At-Termiziy, Burxoniddin Mar
g‘
iloniy, Mahmud Qosh
g‘
ariy, Abu Nasr Farobiy,
Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Sa
’
diy Sheroziy, Alisher Navoiy, Bobur,
Maxmudx
o‘
ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy kabi mutafakkirlarimizning
ijodiy faoliyatida bu borada chuqur fikr-mulohazalar yuritilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
409
Mustaqil ta
’
lim va uning ma
’
naviy-kasbiy mohiyati b
o‘
yicha konseptual
yondashuvlar D. Krotval (AQSh), A. Dobrolskiy, V. Okon
’
(Pol
’
sha), P. Gal
’
pern, K. Tal
ы
zina,
V. Buryak, S. Bondorenko, V. Slastenin, Ye. Shiyanov (Rossiya), S. Rajabov, X. Ibragimov,
M. Ochilov, N. Saidahmedov,
O‘
. Tolipov, X. T
o‘
raqulov, M. Quronov (
O‘
zbekiston) va
boshqalarning ishlarida bayon etilgan. Ammo mustaqil ta
’
limga b
o‘
lgan innovatsion
yondashuvlar bugungi islohotlar talabi darajasida t
o‘
laqonli
o‘
z y
е
chimini topolgan emas.
Talabalarning mustaqil ta
’
limini y
o‘
lga q
o‘
yishga qaratilgan ta
’
lim prinsiplari, qonuniyatlar
hamda uni amalga oshiruvchi interfaol metodlar metodikasi t
o‘
liq modernizatsiya
qilinmagan. Bu borada ilgari surilgan pedagogik
g‘
oyalarni generatsiyalash hamda uni
yaxlit tizim holiga keltirish muammosi hal etilmagan.
G‘
oyalarni integratsiyasi jarayonida
mustaqil ta
’
lim texnologiyasining
o‘
rni hozircha pedagogik jihatdan alohida tadqiqot
obyekti sifatida
o‘
rganilmagan.
Chet tili fani mustaqil ta
’
limida mutaxassislar tayyorlanayotgan soha
y
o‘
nalishlaridan kelib chiqqan holda, chet tili
o‘
qitish jarayonida q
o‘
shimcha matnlar
texnologiyasini q
o‘
llash b
o‘
lajak mutaxassislarni til
o‘
rganish imkoniyatlarini oshiradi.
Bunda muqobillik usullaridan ham foydalanish mumkin, ya
’
ni boshqa davlatlarning ta
’
lim
tizimidagi muqobil uslublarini qabul qilish y
o‘
li bilan
o‘
quvchi, talabalarga b
o‘
lgan talabni
qondirish, bashoratlashga yuqorida qayd etilgan barcha yondashuvlardan turli
kombinatsiyalarda foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Chet tilida munosabatlar shartlari nutq, q
o‘
shimcha kasbiy matnlar
o‘
rganishning
ko
‘
plab turlarini bilish davr talabi ekanligini k
o‘
rsatib beradi. Boshqa tillar mohiyatini
kamsitmagan holda, ayniqsa, chet tilida muloqot qilishda, nutqini tushunish mutolaa qilish
va yozish, nutqiy faoliyat amaliyotida, ixtisoslik, mutaxassisligi b
o‘
yicha keng tarmoqli va
kasbiy adabiyotlarni
o‘
qishda ularga tushuntirish annotatsiyalar, tezislar, shuningdek,
yozma axborot almashish jarayonlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining
ahamiyati yaqqol namoyon b
o‘
ladi va aniqlanadi. Metodist olimlarimiz, ta
’
kidlaganlaridek,
ta
’
lim oluvchi matn mazmunini obrazga kirib ifodalashi, matnda aks etgan voqelikni, unda
ishtirok etayotgan personajlar fikrini bayonidan boshqa,
o‘
z fikr-mulohazalarini ham
suhbat mavzusiga q
o‘
shimcha tariqasida bayon etishi,
o‘
quvchini lu
g‘
at boyligini ortishiga
chet tilida t
o‘g‘
ri fikrlashga yordam beradi. Bunday uslubdan
o‘
quv jarayonida t
o‘g‘
ri
foydalanilsa,
o‘
zlashtirish b
o‘
yicha ham,
o‘
qitish muddatlari b
o‘
yicha ham, chet tilini
mukammal
o‘
rganishda ham ijobiy natijalarga erishishga imkon yaratiladi.
Chet tili mustaqil ta
’
limi jarayoniga y
o‘
naltirilgan q
o‘
shimcha matn dasturlari
q
o‘
llanilishi chet tili
o‘
qitish masalasini munosib ravishda hal etishga yaxshi imkon
beruvchi metodik yondashuvlarning biridir. Bunday metodika asosida o
‘
qitishga
yondashuvlar hozirgi kunda milliy uslubiyatda keng tarqalib bormoqda.Mana shu barcha
yondashuvlar sof k
o‘
rinishda emas, turli kombinatsiyalarda foydalanilgan holda namoyon
b
o‘
ladi. Chet tili
o‘
qitishda bunday yondashuv e
’
tibordan chetda qolib ketmasligi zarurligini
aytib
o‘
tish muhim, chunki bu kabi yondashuv texnologiyasi hisobiga boshqa
texnologiyalarga qaraganda, qator
o‘
quv masalalarini ancha muvaffaqiyatli hal etish
mumkindir. Chet tili mustaqil ta
’
limi jarayonida nutqni rivojlantirish uchun kompyuter
texnika vositalari, magnit disklaridan foydalangan holda, turli dasturlar asosida axborotni,
matn mazmunini qabul qilish osonlashadi.
Q
o‘
shimcha matn mohiyatidan kelib chiqib, kompyuter vositasida ta
’
limiy til
o‘
rganish b
o‘
yicha turli
o‘
yin shaklida yaratilgan dasturlar vositasida tuzilgan
kompozitsiyani yozib k
o‘
rsatish yoki s
o‘
zlab berish taklif etilishi, yoki oldindan ajratib
olingan rasmlar yordamida ma
’
lum vaziyatni yaratish s
o‘
ngra
o‘
sha kompozitsiyani s
o‘
zlab
berish kabilardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
410
Mustaqil ta
’
limda talabalar matbuot, davriy nashrlar, ommaviy axborot vositalari
materiallaridan foydalanib q
o‘
shimcha matn mavzularini tayyorlash mumkin. Qiziqarli
izlanishlar va ilmiy kashfiyotlar haqidagi matnlarni
o‘
quvchilar qiziqish bilan
o‘
rganadilar.
Matnda tushunishga qiyin b
o‘
lgan qandaydir s
o‘
z birligi yoki iboralar b
o‘
lsa, ularni
o‘
quvchilar tushunib olishlariga yordam beradigan va bir muncha soddalashtirilgan
shakllarini k
o‘
zda tutish lozim. Bunday ishlar natijasida
o‘
quvchilar olgan bilimlarini
amalda q
o‘
llash,
o‘
z bilim doiralarini kengaytirish hamda izlanish jarayonida qatnashish
uchun ularda imkoniyat paydo b
o‘
ladi. Eng quvonarli tomoni til
o‘
rganish bilan bir qatorda,
talabalarga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, Internetning beqiyos
imkoniyatlaridan keng foydalanishga qiziqishlari ortadi.
Ta
’
limda mustaqil ta
’
limning roli juda katta va muhimdir. Chunki u shaxsning
o‘
zini
o‘
rganishga, bilim olishga b
o‘
lgan qobiliyatini rivojlantiradi va
o‘
ziga ishonchni oshiradi.
Quyida mustaqil ta
’
limning ta
’
lim jarayonidagi asosiy rollari keltirilgan:
1)
O‘
rganishga mas
’
uliyatni oshirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quvchilarning
o‘
z
o‘
rganish jarayoniga b
o‘
lgan mas
’
uliyatini
oshiradi. Ular nimani, qachon va qanday
o‘
rganishni
o‘
zlari hal qilishadi. Bu esa
o‘
quvchilarni
o‘
z-
o‘
zini nazorat qilishga, maqsad q
o‘
yishga va
o‘
z vaqtini rejalashtirishga
o‘
rgatadi.
2. Tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quvchilarga turli xil manbalardan ma
’
lumot izlash, ularni tahlil
qilish va baholash imkoniyatini beradi.Bu jarayon tanqidiy fikrlash qobiliyatini,
argumentlarni shakllantirish va qaror qabul qilish k
o‘
nikmalarini rivojlantiradi.
3. Ijodiy yondashuvni shakllantirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quvchilarga mavzuni
o‘
rganishda ijodiy yondashuvni q
o‘
llash
imkoniyatini beradi. Ular
o‘
zlarining qiziqishlariga mos keladigan usullarni (loyihalar,
taqdimotlar, esse) tanlashlari mumkin. Bu esa ularning
o‘
ziga xos fikrlash qobiliyatini,
yangi
g‘
oyalar yaratish va ularni amalga oshirish k
o‘
nikmalarini rivojlantiradi.
4.
O‘
z-
o‘
zini baholash qobiliyatini rivojlantirish:
–
Mustaqil ta
’
lim jarayonida
o‘
quvchilar
o‘
z bilimlarini, k
o‘
nikmalarini va erishgan
natijalarini baholashga o
‘
rganadilar. Bu esa ularning
o‘
z-
o‘
zini tahlil qilish, xatolarni
aniqlash va ularni tuzatish qobiliyatini rivojlantiradi.
5. Hayot davomida
o‘
rganishga tayyorlikni shakllantirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quvchilarni kelajakda mustaqil ravishda
o‘
rganishga
tayyorlaydi. Ular yangi ma
’
lumotlarni izlash, ularni qayta ishlash va amalda q
o‘
llash
k
o‘
nikmalariga ega b
o‘
ladilar. Bu esa ularning hayot davomida
o‘
zgaruvchan sharoitlarga
moslashish, yangi bilimlarni egallash va
o‘
z kasbiy mahoratini oshirish qobiliyatini
ta
’
minlaydi.
6.
O‘
ziga ishonchni oshirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quvchilarning
o‘
z qobiliyatlariga b
o‘
lgan ishonchini oshiradi.
Ular
o‘
z oldilariga maqsadlar q
o‘
yish, ularga erishish va
o‘
z muvaffaqiyatlaridan qoniqish
hissini tuyishadi. Bu esa ularning kelajakda yanada murakkab vazifalarni hal qilishga va
yuqori natijalarga erishishga b
o‘
lgan motivatsiyasini oshiradi.
7. Ta
’
lim sifatini oshirish:
–
Mustaqil ta
’
lim
o‘
quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi.
O‘
quvchilar
faqat
o‘
qituvchining k
o‘
rsatmalariga rioya qilish
o‘
rniga,
o‘
z qiziqishlariga mos keladigan
mavzularni chuqurroq
o‘
rganishlari mumkin. Bu esa ularning
o‘
zlashtirish darajasini
oshiradi va bilim olishga b
o‘
lgan ishtiyoqini kuchaytiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
411
Xulosa qilib aytganda, musta
qil ta’lim ta’limning ajralmas qismi bo‘lib, shaxsning har
tomonlama rivojlanishi, o‘ziga ishonchi, tanqidiy fikrlashi, ijodiy yondashuvi va hayot
davomida o‘rganishga tayyorligini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun ham,
ta’lim tizimida mustaqil ta’limni qo‘llab
-
quvvatlash va rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratish lozim. Xulosa qilib aytganda, mustaqil taʼlim maʼlum bilim, ko‘nikma va malakalar
hamda tajribalar zaxirasi asosida amalga oshadi. O‘quv fanlarini chuqur va puxta
o‘zlashtirish,
taʼlim va innovatsion yondashuvlar asosida axborotlarni mustaqil izlab topish,
uni atroflicha tahlil eta olish, ilmiy-
ijodiy tafakkurni boyitish, o‘quv jarayonidagi savol
-javob
va bahs munozaralarda faol qatnashish, o‘z fikr
- mulohazasini asosli dalillar bilan bayon
qilish hamda uni himoya eta olish qobiliyati har bir talaba
–
bo‘lajak mutaxassis oldiga
turgan dolzarb vazifa hisoblanadi. Talabalarning mustaqil ravishda ishlashlari kelajakda
ularning ilmiy faoliyatlari uchun katta poydevor vazifasini o‘tayd
i. Talabalar mustaqil
ravishda tayyorlayotganlarida qo‘yilgan muammolarni chuqur tahlil qilib, o‘zlarining
mustaqil asoslangan fikr va xulosalarini chiqarishlari kerak. Talaba va pedagog mustaqil
ta’lim ularning manfaati uchun olib borilishini tushunishi k
erak. Talaba bajarayotgan vazifa
o‘zi uchun, uning kelajakdagi muvaffaqiyatini ta’minlashining asosiy omili ekanligini
tushunishi kerak. Talaba olayotgan bilim natijasiga o‘zi mas’ulligini anglashi zarur. Mustaqil
ta’lim talabalarga bilim berishda bu talabani o‘z holiga tashlab qo‘yish emas, balki pedagog
tomonidan muntazam boshqariladigan talabalarning mustaqil faoliyatidir. Chet tilini
o‘rganish hozirgi davr talabi ekan, o‘sib kelayotgan yosh avlodga til o‘rganishning yangi
uslublarini, Iste’dodli yoshlarimizning o‘zi qiziqqan sohalarida yetuk mutaxassislar
bo‘lishlari uchun, avvalambor chet tilini mukammal bilishlari zarur. Chet tili mustaqil ta’limi
jarayonida yangi g‘oyalar, texnologiyalardan foydalanilgandagina rivojlanishga, taraqqiyotga
erishish mumk
in bo‘ladi. Mustaqil ta’lim jarayonida ularga amal qilinsa, yaxshi samara
berishi shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Ergashova F.Yu, Shodiyev R.S.Talabalarda mustaqil ta’lim ko‘nikmalarini
takomillashtirishni ahamiyati.
“Хорижий лингвистика ва лингводидактика”
Special
Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-370. 572 -574 betlar
2.
Axmedova M.E. Pedagogika nazariyasi va tarixi( O‘quv qo‘llanma) –
T.: Tafakkur
bo‘stoni, 2011.
114-116 betlar
3.
Axmedova M.E. Mustaqil topshiriqlar bilan ishlash va ularni baholash
metodikasi (modul-kredit tizimida tilshunoslik fanlari misolida). //
Metodik qo‘llanma
Toshkent
–
2022. 17 bet.
4.
Olimov Q.T. Zamonaviy ta
’
lim texnologiyalari. T.; 2017 82-85 betlar
5.
Мильберт
Г. Е. Самостоятельная работа студентов в условиях реализации
Болонского процесса//Проблемы современной филологии и лингводидактики: сб.
науч. тр. Вып. 8. СПб. : Изд
-
во РГПУ им. А.И. Герцена, 2017, С. 151.
6.
Халеева И. И. Языковая политика: элемент или доминанта политики в
области языкового образования // Знание языка и языкознание. М., 1998. 79 с.
7.
Якунин В. А. Обучение как процесс управления. Психологические аспекты.
Л
.:
ЛГУ
, 1988. 159
с
.
8.
Mustaqil ta’lim va uni tashkil etish metodikasi. https://eself
-study.uz.
9.
Mustaqil ta’limni tashkil etishning shakli va mazmuni. https://genderi.org.
10.
Ergashova F. Yu
. “
Talabalarni zamonaviy o
‘
quv jarayonida mustaqil ishlash
ko
‘
nikmalarini takomillashtirishning ahamiyati
”
xalqaro
–
ilmiy amaliy konferensiya
TAFU 2024 yil.
