Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socialization of children with autism spectrum disorder
through play activities
Feruza REIMOVA
1
Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
The article examines the issue of socialization in preschool
children with early childhood autism syndrome through the
incorporation of play therapy aimed at subsequent acquisition
of sensorimotor experience. The author analyzes four types of
games: individual, didactic, role-playing, and rule-based games.
Each of these games performs specific developmental functions,
contributes to social adaptation, facilitates the acquisition of
important social experiences, and enhances the social
significance of a child with developmental peculiarities.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
socialization,
isolation,
early childhood autism
spectrum disorder,
play therapy,
adaptation, integration,
inclusive education,
social developmental status.
Autizm spektriga ega bo‘lgan bolalarning o‘yin
faoliyati
yordamida ijtimoilashuvi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sotsializatsiya,
izolyatsiya,
erta bolalik autizm sindromi,
o‘yin terapiyasi,
moslashish,
integratsiya,
inklyuziv ta’lim,
rivojlanishning ijtimoiy
holati.
Maqolada, maktabtagacha yoshdagi bolalarni erta bolalik
autizm sindromi bilan ushbu jarayonga o‘yin terapiyasini
kiritish orqali ijtimoiylashtirish muammosi, keyinchalik
sensormotor tajriba orttirish bilan bog‘liq holatlar o o‘rganilgan.
Mualliflar o‘
2
yinning to‘rtta
turini ko‘rib chiqdilar: individual,
didaktik, hikoyali-
rolli va qoidalar bilan o‘ynash, ularning har
biri o‘ziga xos rivojlanish funksiyalari va ijtimoiy moslashuvga
erishish, muhim ijtimoiy tajriba orttirish va ushbu rivojlanish
xususiyatlariga ega bo‘l
gan bolaning ijtimoiy ahamiyatini
oshirishga qaratilgan.
1
Trainee Teacher, Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
487
Социализация детей с расстройствами аутистического
спектра посредством игровой деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
социализация,
изоляция,
синдром раннего детского
аутизма,
игровая терапия,
адаптация,
интеграция,
инклюзивное
образование,
социальная ситуация
развития.
В статье рассматривается проблема социализации детей
дошкольного возраста с синдромом раннего детского
аутизма посредством включения игровой терапии,
направленной
на
последующее
приобретение
сенсомоторного опыта. Автор анализирует четыре вида
игр: индивидуальную, дидактическую, сюжетно
-
ролевую и
игру с правилами, каждая из которых выполняет
специфические развивающие функции, способствует
социальной
адаптации,
приобретению
важного
социального опыта и повышению социальной значимости
ребёнка с особенностями развития.
KIRISH
Bolalarni ijtimoiylashtirish muammosi rivojlanish xususiyatlari yangilik emas,
lekin uning mohiyati alohida ahamiyatga ega zamonaviy ijtimoiy-madaniy va psixologik-
pedagogik haqiqatdir. Hozirgi vaqtda ushbu muammo va uning individual jihatlari
sotsiologlar, kriminologlar, psixologlar, o‘qituvchilar va boshqa fanlar vakillari
tomonidan o‘rganilmoqda
.
G.M. Andreeva, P. Berger, M. Weber, A.S. Zapesotskiy, A.V. Mudrik, T. Parsons va
boshqalarning ijtimoiylashuv tushunchalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, sotsializm
bir tomondan ijtimoiy tajribaning shaxsiyatini o‘zlashtiradi, ya’ni
ijtimoiy muhitga kirish,
ijtimoiy munosabatlar tizimi; boshqa tomondan, shaxsning ijtimoiy aloqalarini faol
faoliyat va ishtirok etish yo‘li bilan qayta tiklash jarayoni ijtimoiy muhitni o‘rganadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, shaxsiyat rivojlanishi ijtimo
iylashuv jarayonida
quyidagi vazifalarni hal qilish orqali amalga oshiriladi:
–
tabiiy-madaniy,
–
ijtimoiy-madaniy,
–
ijtimoiy-psixologik.
Shu bilan birga, bolalarni ijtimoiylashtirish jarayonida sifat o‘zgarishlari erta
bolalik autizmi sindromi aynan shu sotsializatsiya jarayonini tashkil etishga va uning
mazmuniga tubdan boshqacha yondashuv bilan bog‘liqligi hisoblanadi. Ushbu toifadagi
bolalar bilan ishlash tajribasi bu asos ko‘rinishida bo‘lishi mumkin o‘yin terapiyasidan
foydalanishni rag‘batlantir
ish bolalarni sotsializatsiya qilish segmentlaridan biri
ekanligiga guvohlik beradi.
Erta bolalik autizm sindromi bilan maktabgacha yoshdagi bolalarni
ijtimoiylashtirish vositasi sifatida o‘yin terapiyasini ko‘rib chiqish uchun ushbu
atamaning tarixini, ishning tamoyillari va mexanizmlarini va ayniqsa, autizm spektiriga
ega bo‘lgan bolaning o‘yinini tahlil qilish kerak.
Psixologlar va o‘qituvchilar faoliyatini modernizatsiya qilish urushdan keyingi
davrda bolalarga terapevtik yordam ko‘rsatishning muhim jihati bo‘ldi. Bu borada o‘yin
terapiyasi sohasida birinchi mutaxassislardan biri Anna Freyd bo
‘lgan. U o‘z faoliyatini
Ikkinchi jahon urushidan omon qolgan bolalar bilan ishlashda olib brogan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
488
METODLAR BO‘LIMI
O‘yin terapiyasi ko‘plab psixologik va pedagogik maktablarni o‘rganish obyektiga
aylandi, o‘yin shaxsiy rivojlanish va ichki muammolarni bartaraf etish maqsadida
bolaning ruhiyatiga terapevtik ta’sir ko‘rsatish usuli sifatida qabul qilindi.
Autizm spektriga ega bo‘lgan
bolalar uchun o‘yin terap
iyasi jarayoni bir nechta
shartlarga rioya qilishni talab qiladi: terapiya barcha zarur jihozlar va ko‘rsatmalar bilan
jihozlangan xonada amalga oshiriladi.
O‘tkazish erkin shaklga ega
–
bola o‘z harakatlari va istaklari bilan cheklanmaydi,
natijada o‘yin hissiy jihatdan mazmunli bo‘ladi va jarayoni o‘qituvchi
-psixolog kuzatib
boradi.
Autizm spektiriga ega bo‘lgan bolalarning
o‘z faoliyatining hissiy jihatlariga
e’tiborini qaratishi, o‘yinni ijtimoiy ma’no bilan ta’minlaydi.
Obyektlarning funksional maqsadi terapiya paytida mutaxassisning nozik kuzatuvi
orqali aniqlanadi, chunki hissiy ogohlantirishlar bolani o‘ziga jalb qilishi va
o‘yinchoqlarning xususiyatlari haqida noto‘g‘ri g‘oyalarni shakllantirishi mumkin, bu
uning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin va voqelikka nisbatan noto‘g‘ri
qarash
rivojlanishini anglatadi.
O‘yin terapiyasi sohasidagi mavjud tadqiqotlarga asoslanib, autizm spektriga ega
bo‘lgan bola bilan o‘yin o‘zaro ta’siri jarayonida defektologning vazifalarini aniqlash
mumkin.
Defektologning birinchi vazifasi juda muhim, chunki bola bilan aloqa o‘rnatish
terapiyaning ijobiy natijasini ta’minlaydi. Autizm spektriga ega bo‘lgan bolalar bilan
ishlashning birinchi kunida mutaxassislar bir qator muammolarni aniqlaydilar.
Xus
usiyatlari. Bolalar aloqa qilishdan bosh tortadilar (og‘zaki va og‘zaki
bo‘lmagan), yangi joyda qolishdan qo‘rqishadi (o‘zgarish qo‘rquvi tufayli), yorqin sensorli
stimullar va o‘yinchoqlarga qiziqish bildirmaydilar. Shuning uchun defektolog
uchun
bolada t
ashvish va qo‘rquv darajasini kamaytirish, u bilan qulay sharoitda yashash joyini
yaratish va uni o‘yin maydonining xavfsizligiga ishontirish juda muhimdir. Og‘zaki
aloqani o‘rnatish uchun defektolog yuz ifodalari va imo
-
ishoralar kabi og‘zaki bo‘lmagan
muloqot vositalaridan foydalanishi kerak.
Mutaxassislar o‘yinchoqlarni tanlashga alohida e’tibor qaratdilar: bola ular bilan
o‘zini tanishtiradi va hozirgi hissiy holatini unga yetkazib beradi.
O‘yinchoqlarni tanlash juda muhimdir.
Muvaffaqiyatli terapiya ja
rayonining jihati: autizm spektriga ega bo‘lgan bola
uchun ko‘p funksiyali va tuzilmalari murakkab o‘yinchoqlar (kublar, to‘plar, tayoqlar)
ixtisoslashganlarga (avtomobillar, qo‘g‘irchoqlar) qaraganda qiziqroqdir.
O‘yinchoqning funksional ahamiyati bola uchun fonga o‘tadi, u uni hislar
yordamida o‘rganishga va atrof
-muhitni hissiy idrok etish va aks ettirishga hissa
qo‘shadigan sensorli effektlarni olishga qiziqadi.
Albatta,
autizm spektriga ega bo‘lgan bolalar o‘yinchoqlarni o‘z maqsadlari uchun
ishlatishl
ari mumkin, masalan, dizaynerni yig‘ish, lekin ular obyektlarning hissiy
xususiyatlariga e’tibor berishadi: qismlarning rangi, hidi, harorati, qattiqligi va boshqalar.
O‘yinchoqlar va narsalarga bunday munosabat bizga mavjud usullarni va bolaning
rivojlani
shiga hissa qo‘shadigan yangi psixologik va pedagogik yondashuvlarni
takomillashtirish imkoniyatini beradi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, autizm spektiriga
ega bo‘lgan bola bir xil harakatni bir necha marta bajarganda, masalan, konstruktorni
yig‘ish va buz
ishda stereotipik takroriy xatti-harakatlar bilan tavsiflanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
489
Autizm spektri buzilishi bo‘lgan bolalar uchun o‘quv va o‘yin faoliyatini
uyg‘unlashtirish uchun zamonaviy o‘yinning maxsus didaktik turini yaratdilar. Ushbu
turdagi o‘yin bolalarga qo‘shimcha
yordamchi obyektlar yordamida o‘yinchoq misolida
turli xil hissiy xususiyatlarni o‘rgatish uchun mo‘ljallangan, shuningdek, vizual
-majoziy
va og‘zaki
-mantiqiy shakllanishiga yordam beradi.
Didaktik o‘yinlar muhim funktsional qadriyatlarga ega bo‘lishi ker
ak: aniq
belgilangan sensorli xususiyatlarga ega obyektlardan foydalanish, bolaning manfaatlarini
qondirish, uning ta’sirchan holatini saqlash zarur.
Biroq bolaning hissiy idrokini rivojlantirishga va hissiy munosabat va me’yorlarni
shakllantirishga hissa
qo‘shadigan rolli o‘yinlar bir xil funksiyalarni bajarishi va bolalarda
kognitiv jarayonlarni rivojlantirishi kerak.
Rolli o‘yin
–
ishi autizm spektriga ega bo‘lgan bolalarni ijtimoiylashtirishga
qaratilgan defektologlar, pedagog va psixologlar uchun eng qiziqarli
o‘yin
hisoblanadi.Aynan ushbu o‘yin shakli tufayli bola atrofidagi odamlarning ijtimoiy
rollarini, multfilm qahramonlarini, ertaklarni va hokazolarni sinab ko‘rishni, konfor
zonasini tark etishni va yashashni o‘rganadi.
MUNAZORA BO‘LIMI
Qoidalar
bilan o‘ynash autizm spektrining buzilishi bo‘lgan bolalar uchun eng qiyin
o‘yin shakllaridan biridir. Bola boshqa birovning qoidalariga ko‘ra harakat qilishga va
manipulyatsiya qilishga tayyor emas. Bu xususiyat autizm spektriga ega bo‘lgan bolaning
egose
ntrizmi bilan bog‘liq bo‘lib, u butun hayoti davomida idrok etish jarayonida ishtirok
etadi.
Shunday qilib, erta bolalik autizmi sindromi bo‘lgan bolaning muvaffaqiyatli
ijtimoiylashuvi ta’limni tashkil etish sifatiga, aqliy faoliyatni rivojlantirishga e’
tibor
qaratishga, uning rivojlanishi uchun maxsus sharoitlar yaratishga bog‘liq. Shu bilan birga,
shuni ta’kidlash kerakki, mahalliy maxsus psixologiya va pedagogika rivojlanishining
hozirgi bosqichida autizmli bolalarda o‘yin ko‘nikmalarini shakllantirish
bo‘yicha
umumiy qabul qilingan dasturlar mavjud emas. Shu munosabat bilan, bizning fikrimizcha,
ushbu masala bo‘yicha keyingi tadqiqotlarni olib borish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Artem'eva, D. I. Struktura kliniko-psixologicheskoy simptomatiki rasstroystv
autisticheskogo spektra u detey doshkol'nogo vozrasta [Tekst] / D. I. Artem'eva.
–
Сhelyabinsk: YuUrGU, 2012. –
89 s.
2.
Autizm. AVA
–
terapiya-2011 [Elektronniy resurs] // URL: http://autism
–
aba.blogspot.ru/ (Data obrasheniya: 15.10.2019).
3.
Аутизм. Методические рекомендации по коррекционной работе./ Под. ред.
С.А.Морозова (материалы к спецкурсу). –
М.: Изд
-
во «СигналЪ», 2003.
4.
Аутизм: Практические рекомендации для родителей. –
М.: Изд
-
во
«СигналЪ», 2002.
5.
Баенская Е. Помощь в воспитании детей с особым эмоциональным
развитием (ранний возраст). Серия: Особый ребенок. Исследования и опыт
помощи. –
М.: Издательство: Теревинф, 2009 г.
