Imkoniyati cheklangan maktablarda tarix fanini oʻqitishda muammoli texnologiyalar

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Problem-based technologies in teaching history at schools
for students with special needs

Salimjon YULDOSHEV

1

, Botirjon RASULOV

2

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2025

Received in revised form

15 February 2025
Accepted 15 March 2025

Available online

25 April 2025

This article analyzes the theoretical and practical

foundations of using problem-based technologies to engage

students with disabilities in the study of history. During the

research, traditional and problem-based teaching methods

were compared. Experimental trials revealed that problem-

based technologies significantly enhance students’ skills in

thinking, questioning, engaging in communication, and drawing

independent conclusions. The author views problem-based

approaches not only as a means of delivering knowledge but
also as a tool for fostering social integration and a culture of

critical thinking.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp

133-138

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

history education,

students with disabilities,
problem-based technologies,
interactive methods,

independent thinking,
special education.

Imkoniyati cheklangan maktablarda tarix fanini oʻqitishda

muammoli texnologiyalar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

tarix ta’limi,

imkoniyati cheklangan

o‘quvchilar,

muammoli texnologiyalar,
interfaol metod,

mustaqil fikrlash,

maxsus ta’lim.

Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni tarix

faniga qiziqtirishda muammoli texnologiyalarni qo‘llashning

nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida

an’anaviy va muammoli o‘qitish

metodlari taqqoslandi.

Tajriba-

sinovlar asosida o‘quvchilarning fikrlash, savol berish,

muloqotga kirishish va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalari

muammoli texnologiyalar orqali ancha samarali rivojlanishi

aniqlangan. Muallif muammoli yondashuvlarni faqat bilim
berish vositasi sifatida emas, balki shaxsiy ijtimoiylashuv va

tafakkur madaniyatini shakllantirish omili sifatida ham ko‘radi.

1

PhD, Associate Professor, Fergana State University, Fergana Region, the Republic of Uzbekistan.

E-mail: Salimjonyoldoshev4@gmail.com

2

Master degree student, Fergana State University, Fergana Region, the Republic of Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

134

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

135

Проблемные технологии в преподавании истории

в

школах

для

учащихся

с

ограниченными

возможностями

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

обучение истории,
учащиеся с

ограниченными
возможностями,
проблемные технологии,
интерактивные методы,

самостоятельное
мышление,

специальное образование.

В статье анализируются теоретические и практические

основы применения проблемных технологий для повышения

интереса учащихся с ограниченными возможностями к

изучению истории. В ходе исследования были сопоставлены
традиционные

и

проблемные

методы

обучения.

Экспериментальные испытания показали, что проблемные

технологии значительно способствуют развитию у учащихся
навыков мышления, постановки вопросов, взаимодействия в
общении и самостоятельного вывода. Автор рассматривает

проблемный подход не только как средство передачи знаний,

но и как инструмент формирования социальной адаптации и

культуры мышления.

KIRISH

Zamonaviy ta

ʼ

lim tizimida inklyuziv yondashuvning joriy etilishi imkoniyati

cheklangan o

ʻ

quvchilarga sifatli ta

ʼ

lim berish masalasini dolzarb qilib qo

ʻ

ymoqda. Bunday

o

ʻ

quvchilar uchun mo

ʻ

ljallangan maxsus maktablarda ta

ʼ

lim jarayonini takomillashtirish,

ularning individual jismoniy va psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda
moslashtirilgan metodikalarni ishlab chiqish zarurati ortib bormoqda. Xususan, tarix
fanini o

ʻ

qitishda muammoli texnologiyalardan foydalanish o

ʻ

quvchilarning mustaqil

fikrlash, tahlil qilish va mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.

Muammoli o

ʻ

qitish texnologiyalari o

ʻ

quvchilarni faol izlanishga, tarixiy voqealarni

mustaqil tahlil qilishga undaydi.

Bu esa oʻquvchilarning nafaqat tarixiy bilimlarini

chuqurlashtiradi, balki ularning umumiy tafakkurini ham rivojlantiradi. Shuningdek,

muammoli oʻqitish jarayonida oʻquvchilar oʻz fikrlarini asoslash, dalillar bilan isbotlash

va xu

losalar chiqarish koʻnikmalarini egallaydilar, bu esa ularning muloqot madaniyatini

oshirishga xizmat qiladi.

Imkoniyati cheklangan oʻquvchilar bilan ishlashda muammoli texnologiyalarni

qoʻllash oʻqituvchidan yuqori pedagogik mahorat va moslashtirilgan yon

dashuvlarni

talab qiladi. Bunday oʻquvchilarning ehtiyojlarini inobatga olgan holda, muammoli

savollarni shakllantirish, muammoli vaziyatlarni yaratish va ularni hal qilish jarayonida

oʻquvchilarning faol ishtirokini taʼminlash muhimdir. Bu esa oʻquvchilarning oʻquv
jarayoniga boʻlgan qiziqishini oshiradi va ularning taʼlim samaradorligini yaxshilashga

yordam beradi.

Shu bilan birga, muammoli texnologiyalarning samarali qoʻllanilishi uchun

oʻqituvchilar maxsus tayyorgarlikka ega boʻlishlari zarur. Bu borada

oʻqituvchilarning

malakasini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni oʻzlashtirish va ularni
amaliyotda qoʻllash boʻyicha tizimli ishlarni amalga oshirish lozim. Shuningdek,
imkoniyati cheklangan oʻquvchilar uchun moslashtirilgan oʻquv materiallari

va

resurslarini yaratish ham muhim ahamiyatga ega.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

136

Mazkur masala yuzasidan amalga oshirilayotgan ushbu kichik tadqiqotimizda

imkoniyati cheklangan maktablarda tarix fanini oʻqitishda muammoli texnologiyalarning

qoʻllanilishi boʻyicha nazariy va amaliy jihatlar tahlil qilinadi. Xususan, muammoli oʻqitish

texnologiyalarining imkoniyati cheklangan oʻquvchilarning taʼlim jarayonidagi oʻrni,

samaradorligi va uni amaliyotga tatbiq etish masalalari koʻrib chiqiladi.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Imkoniyati chekla

ngan oʻquvchilar uchun moʻljallangan taʼlim tizimida tarix fanini

oʻqitishga oid adabiyotlar son jihatdan cheklangan boʻlishiga qaramay, mavjud ilmiy

ishlarda muhim pedagogik va psixologik yondashuvlar bayon qilingan. Maxsus

maktablarda dars berish jarayon

i oʻquvchilarning psixofiziologik xususiyatlariga

asoslangan didaktik modellarga tayangan holda olib borilishi lozim. Shuningdek, oʻqitish

metodlarida oʻziga xoslik va adaptivlik darajasi yuqori boʻlishi taʼkidlanadi.

K.Rahmonov tomonidan ishlab chiqilgan

metodik qoʻllanma muallifning tarix

fanini oʻqitishda innovatsion yondashuvlarni qoʻllashga oid tajribasiga asoslanadi. Unda

muammoli oʻqitish texnologiyalari nafaqat oʻquvchilar faoliyatini faollashtirish, balki

tarixiy tafakkurni rivojlantirishda ham kuc

hli vosita sifatida talqin etiladi. Muallif oʻz

ishida interfaol usullar, klasterlar, tarixiy mojarolar asosida muhokama oʻtkazish kabi

metodlar orqali oʻquvchilarni mustaqil qaror chiqarishga undaydi

[1. 120.].

A.T.

Teshayev oʻz tadqiqotida tarix fanini i

nnovatsion pedagogik texnologiyalar

asosida oʻqitishning metodologik asoslarini yoritgan. U taʼlimda muammoli vaziyat

yaratish, ochiq savollar berish va oʻquvchini izlanishga yoʻnaltirish metodikasini asoslab

beradi. Ayniqsa, tarixiy voqealarni tahlil qilish, sabab-

oqibat bogʻliqligini aniqlashga doir

topshiriqlar orqali oʻquvchilar tafakkurini faollashtirish samarali ekanligi taʼkidlanadi.

Teshayevning fikricha, agar psixopedagogik moslashtirish orqali berilsa, ushbu metodlar

imkoniyati cheklangan oʻquvchi

lar uchun ham ijobiy natijalar beradi [2. 28-32].

Shuningdek, S.R.Bektemirov oʻz maqolasida tarix darslarida kreativ fikrlashni

rivojlantirish masalasiga eʼtibor qaratadi. Bunday yondashuvlar ayniqsa vizual va eshituv

muammolari boʻlgan oʻquvchilar uchun s

ezgi asosida voqealarni tushunishga yordam

beradi, deb hisoblaydi [3.154-158.].

Tahlil qilingan adabiyotlar shuni koʻrsatadiki, imkoniyati cheklangan oʻquvchilarni

tarix faniga jalb qilishda faqat oddiy faktlarni yod oldirish emas, balki ularni tarixiy tafakkur

va ijtimoiy ong shakllantirishga yoʻnaltiruvchi muammoli metodlardan foydalanish dolzarb

ahamiyat kasb etadi. Mazkur metodlarning toʻgʻri tanlanishi va moslashtirilgan didaktik

vositalar bilan qoʻllanishi oʻquvchilarda taʼlimga nisbatan motivatsiyani

oshiradi, ularning

mustaqil oʻrganish va qaror chiqarish salohiyatini rivojlantiradi.

TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL

Mazkur tadqiqotda tarix fanini imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga o‘qitishda

muammoli texnologiyalarning samaradorligini nazariy tahlil qilish asosiy metodologik

yondashuv sifatida tanlandi. Tadqiqotda sifatli tahlil asosida mavjud ilmiy manbalar,

ilg‘or tajribalar, maxsus maktablar uchun ishlab chiqilgan metodik tavsiyalar va xorijiy

olimlarning ishlariga ta

yangan holda umumlashtiruvchi yondashuv qo‘llanildi.

Tadqiqotning metodologik asosi sifatida quyidagi yondashuvlar tanlandi:

•

Nazariy tahlil

–

muammoli texnologiyalar, tarix fanining didaktik xususiyatlari va

imkoniyati cheklangan o‘quvchilar psixopedagogik

ehtiyojlari bo‘yicha ilmiy adabiyotlar

tahlil qilindi.

•

Taqqoslov metod

–

an’anaviy va muammoli o‘qitish texnologiyalari o‘rtasidagi

farqlar, ularning maxsus ta’limdagi qo‘llanilish imkoniyatlari solishtirildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

137

Muammoli texnologiyalar o‘z mohiyatiga ko‘ra o‘quvchini faollikka undaydi, bu esa

ayniqsa maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun muhimdir. Chunki ular passiv bilim olishdan
ko‘ra, faol ishtirok orqali ko‘proq o‘zlashtiradilar. E.V.Vinnikur ta’kidlaganidek, muammoli
yondashuvlar o‘quvchilarda mustaqil fik

rlash, qaror qabul qilish va ijtimoiy moslashuv

ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi [4.154

-158.].

Shuningdek, muammoli o‘qitish texnologiyalarining asosiy afzalliklaridan biri –

bu

o‘quvchining shaxsiy tajribasiga asoslanga

n holda bilim hosil qilishidir. Bu holat, ayniqsa,

tarixiy voqealarni tahlil qilishda muhim bo‘lib, o‘quvchining tarixiy tafakkurini
rivojlantiradi. Kuznetsov Yu.F. o‘z tadqiqotida ta’lim jarayonida muammoli metodlar
orqali o‘quvchilarning kognitiv faollig

i va motivatsiyasi ortishini qayd etadi [5. 117-121.].

Empirik tahlilga asoslangan holda, tarix fanini muammoli texnologiyalar asosida

o‘qitish quyidagi natijalarni beradi:

•

o‘quvchilarda tarixiy tafakkur va mantiqiy tahlil qilish ko‘nikmalari shakllanadi;

•

dars jarayonida faol ishtirok va muloqot kuchayadi;

•

mustaqil qaror qabul qilish, dalillarga asoslangan fikr bildirish salohiyati

rivojlanadi;

•

o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi va motivatsiyasi ortadi.

NATIJALAR VA MUHOKAMALAR

Mazkur tadqiqot

davomida tarix fanini imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga

muammoli texnologiyalar asosida o‘qitish bo‘yicha olib borilgan nazariy hamda amaliy

tahlillar quyidagi natijalarni yuzaga chiqardi:

Birinchidan, muammoli texnologiyalarning asosiy pedagogik ustunligi

–

o‘quvchini

o‘qituvchidan mustaqil faoliyatga o‘tishini rag‘batlantirishidadir. Mazkur texnologiya
asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilar o‘z fikrini ifodalash, tarixiy hodisalarni
baholash, voqealarning zamonaviy kontekst bilan bog‘liqligini tu

shunishga intiladi.

Bunday yondashuv tafakkurni mustahkamlash, ijtimoiy-axloqiy ongni rivojlantirish va
kommunikatsion malakalarni shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Ikkinchidan, Farg‘ona shahridagi 1

-

sonli “Nurli maskan” imkoniyati cheklangan

bolalar maktabida olib borilgan eksperimental sinovlar asosida, muammoli

texnologiyalar tatbiq etilgan darslar an’anaviy darslarga nisbatan yuqori faollik va

natijadorlik bilan ajralib turgani qayd etildi. Bunda interfaol usullar (guruhiy muhokama,
dramat

izatsiya, tarixiy rollar, “agar sen shu davrda bo‘lganingda” kabi texnikalar) orqali

o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muloqotga kirishish va tarixiy tafakkurga bo‘lgan ehtiyoj

kuchaygani kuzatildi.

Jadval

Tarix darslarida an’anaviy va muammoli texnologiy

alar samaradorligini

ko‘rsatadigan ko‘rsatkichlar taqqoslamasi

Ko‘rsatkichlar

An’anaviy

metod (%)

Muammoli

texnologiyalar (%)

Farq

(%)

Ilmiy tahlil

Darsga ijobiy munosabat

bildirgan o‘quvchilar

52%

87%

+35%

Muammoli metodda motivatsiya

tashqi emas, ichki ehtiyojga

asoslanadi.

Mustaqil tahlil va xulosa

chiqarishga uringanlar

39%

81%

+42%

Tahliliy faoliyatga yo‘naltirilgan

topshiriqlar fikrlashni

rag‘batlantiradi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

138

Jamoaviy fikrlashda faol

ishtirok etganlar

45%

85%

+40%

Guruhiy muhokama orqali ijtimoiy

faollik va fikr almashish

ko‘nikmalari shakllanadi.

Tarixiy voqealarni sabab-

oqibat nuqtai nazardan

baholaganlar

33%

76%

+43%

Tafakkurga yo‘naltirilgan

muammoli savollar analitik fikrni

rag‘batlantiradi.

Savol berishga intilgan,

bahsda ishtirok etgan

o‘quvchilar

28%

74%

+46%

Dialogli muhit va ochiq savollar

o‘quvchining fikrini ifodalash

ehtiyojini uyg‘otadi.

Sharh:

yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, har bir ko‘rsatkich bo‘yicha

muammoli texnologiyalar asosida tashkil etilgan

darslar an’anaviy metodlarga nisbatan

kamida 35

–46% gacha yuqori samaradorlik ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, “savol berishga

intilganlik” va “sabab

-

oqibatli tahlil” mezonlarida o‘sish eng yuqori bo‘lib, bu

o‘quvchilarning fikr almashishga va intellektual faollikka

faol jalb etilganidan dalolat

beradi. Bu natijalar Vygotskiy, Leontyev, Galperin kabi rus psixologlarining faoliyatga

asoslangan ta’lim nazariyalariga hamohang bo‘lib, o‘quv faoliyatining motivatsion,

kognitiv va kommunikativ komponentlarini bir vaqtda faollashtirish imkonini beradi.

Tarixiy mazmunga ega dramatizatsion mashqlar, rolli o‘yinlar, tarixiy faktlar

asosida yaratilib, o‘quvchilar tomonidan hal qilinadigan muammoli vaziyatlar ularning
ijtimoiy ongini rivojlantirish bilan birga, tarixga bo‘lgan sh

axsiy qiziqishini oshirgan.

Umuman olganda tarix fanini imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga o‘qitishda

muammoli texnologiyalarni tatbiq etish o‘quvchilarning kognitiv, ijtimoiy va nutqiy
rivojlanishiga kompleks ta’sir ko‘rsatib, ularni faollashtirishga, mu

staqil qarorlar

chiqarishga, hamkorlikda ishlashga va jamiyat bilan muloqotga tayyorlashga xizmat
qiladi.

XULOSA VA TAVSIYALAR

Olib borilgan tahlil va tajribalar shuni ko‘rsatdiki, tarix fanini imkoniyati

cheklangan o‘quvchilarga muammoli texnologiyalar asosida o‘qitish o‘zining yuqori
samaradorligi bilan ajralib turadi. Muammoli metodlar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga,

tarixiy voqealarni chuqur tahlil qilishga, sabab-oqibat munosabatlarini anglashga va fikr
bildirishga undaydi. Interfaol usullar va guruhiy faoliyatga asoslangan yondashuvlar

o‘quvchilarda ijtimoiy faollik va muloqotga kirishish qobiliyatini oshiradi. Farg‘ona

shahridagi 1-

sonli “Nurli maskan” imkoniyati cheklangan bolalar maktabida o‘tkazilgan

tajriba darslari ushbu metodik yondashuvlarning amaliy jihatdan yuqori samara
berishini tasdiqladi.

Tavsiya sifatida quyidagi fikrlarni ilgari suramiz:

•

Maxsus maktablarda tarix fanini o‘qitishda muammoli texnologiyalarni tizimli

joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

•

O‘qituvchilar uchun muammoli o‘qitish metodlariga oid amaliy

-uslubiy

qo‘llanmalar va treninglar ishlab chiqilishi afzal deb topiladi.

•

O‘quvchilarning psixofiziologik xususiyatlariga mos, ijtimoiy hamkorlikka

yo‘naltirilgan interfaol dars shakllari kengroq tatbiq etilishi zaru

ratga ega.

•

Har bir maxsus maktabda tajriba-sinov shaklidagi tarix darslarini tashkil etish va

ularning natijalarini metodik tizimga tatbiq qilish foydali bo‘ladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

2 (2025) / ISSN 2181-1415

139

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Rahmonov K. Jahon tarixini o‘qitishda innovatsion metodlar: metodik qo‘llanma.

–

Buxoro: BuxDU, 2021.

–

120 b.

2.

Teshayev A.T. Tarix fanini innovatsion pedagogik texnologiyalar orqali

o‘qitish// Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. –

2023.

–

№7. –

B. 28

–

32.

3.

Bektemirov S.R. Tarix darslarida o‘quvchilarni kreativ fikrlashga o‘rgatish//

International Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences.

–

Toronto,

2023.

–

B. 154

–

158.

4.

B

инокурова Э.В. Элементы проектной деятельности на уроках трудового

обучения в рамках коррекционной школы// Обучение и воспитание: методики и
практика. –

2013.

–

№3. –

С. 154–

158.

5.

Кузнецов, Ю. Ф. Содержание учебного материала в специальной школе VIII

вида на современном этапе развития общества// Научный электронный журнал
«Открытая наука». –

2022.

–

№4. –

С. 117–

121.