Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Challenges in implementing modern digital forensics and
approaches to overcome them
Mokhidil RAKHMANOVA
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article provides a detailed analysis of the increasingly
relevant topic of crimes committed using digital information
storage devices. It explores the challenges in addressing these
crimes, the concept of digital forensics, its goals and objectives,
areas of application, categories, and methods.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Digital forensics,
identification,
collection,
digital evidence,
digital device,
digital information carrier.
Zamonaviy raqamli kriminalistikani amalga oshirishdagi
muammolar va ularni bartaraf etish usullari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqamli kriminalistika,
identifikatsiya qilish,
to‘plam,
raqamli dalillar,
raqamli qurilma,
raqamli axborot tashuvchi.
Ushbu maqolada bugungi kunda tobora dolzarb mavzuga
aylanib borayotgan raqamli axborot tashuvchi qurilmalarda
sodir etilayotgan jinoyatlar, ularni bartaraf etishda yuzaga
kelayotgan muammolar, raqamli kriminalistika tushunchasi,
maqsadi va vazifalari, qo‘llanilish sohalari, uning toifalari
hamda usullari batafsil tahlil qilinadi.
1
Teacher, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
491
Проблемы осуществления современной цифровой
криминалистики и методы их преодоления
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
цифровая
криминалистика,
идентификация,
совокупность,
цифровые доказательства,
цифровое устройство,
цифровой носитель
информации.
В
данной
статье
подробно
анализируются
преступления, совершаемые с использованием цифровых
носителей информации, которые становятся все более
актуальной темой в настоящее время. Рассматриваются
проблемы, возникающие при их раскрытии, а также
понятие, цели и задачи цифровой криминалистики,
области ее применения, категории и методы.
KIRISH
XXI asrda axborot texnologiyalarining shiddat bilan rivojlanishi undan
foydalanuvchilar sonining keskin
o‘
sishiga olib keldi. Jumladan, 2024-yil oktyabr holatiga
ko‘ra, dunyoda taxminan 5,52 milliard internet foydalanuvchilari mavjud bo‘lib, bu butun
dunyo aholisining taxminan 68 foizini tashkil qiladi.
O‘zbekiston miqyosida esa ushbu ko‘rsatkich 2024
-yilda 20 milliondan oshgan.
Bu raqamlarning ortishi, albatta, raqamli jinoyatlar va firibgarliklar sonining ham
ortishiga olib keladi. Masalan, mavjud manbalarga ko‘ra, mamlakatimizda so‘nggi
yillarda raqamli jinoyatlar soni keskin oshgani kuzatilmoqda. Jumladan, 2021-yilda
O‘zbekistonda kiberjinoyatlar 8,3 baravarga ko‘payib, umumiy jinoyatchilikning 5 foizini
tashkil etgan. Ayniqsa, kiberfiribgarlik 13 baravarga, o‘g‘irlik 20 baravarga, tovlamachilik,
tuhmat va haqorat qilish bilan bog‘liq jinoyatlar esa 4,9 baravar
ga oshgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Bugungi kunda jadallik
bilan rivojlanayotgan jinoyat turi bo‘lgan raqamli axborot
tashuvchi qurilmalar vositasida sodir etilayotgan jinoyatlar butun dunyo bo‘ylab
tarqalayotgan transmilliy tahdidga aylandi. Bu esa huquqni muhofaza qilish idoralari,
sudlar va boshqa tegishli organlar uchun yangi qiyinchiliklar yaratmoqda. Buning bir
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
492
necha sabablari mavjud bo‘lib, birinchidan,
raqamli jinoyatlar ko‘pincha transmilliy
xususiyatga ega bo‘ladi, ya’ni bir davlat hududidan boshqa davlat hududiga o‘tadi
;
ikkinchidan, raqamli jinoyatlarni fosh etish maxsus texnik vositalarni hamda dasturiy
ta’minotni, maxsus texnologiyalarni qo‘llash, bunday vositalar asosida raqamli dalillarni
olishni talab etadi. Bu esa, huquqiy bilimlardan tashqari axborot texnologiyalari hamda
raqamli kriminalistika sohasida
ham maxsus bilim va professional ko‘nikmalarga ega
bo‘lishga ham zarurat tug‘diradi.
Ichki ishlar organlari sohasida bunday muammolarning yеchimi sifatida bugungi
kund
a raqamli kriminalistika sohasini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. [1]
Xususan, mamlakatimizda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2025-yil 22-yanvar
kuni
“Raqamli texnologiyalar vositasida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashish
sohasi uchun professional kadrlar tayyorlash tizimini joriy etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ–
17-son qarorining imzolan
ishi O‘zbekistonda raqamli kriminalistika
sohasini rivojlanishi uchun dastlabki muhim qadamlardan hisoblanadi.
Raqamli kriminalistika (digital forensics)
–
kompyuterlar, ma’lumotlarni saqlash
tizimlari, kompyuter tarmoqlarida, mobil va boshqa raqamli qurilmalarda joylashgan
raqamli dalillarni yig‘ish va jinoyatlarni (insidentlarni) tadqiq qilish haqidagi amaliy fan,
kriminalistikaning bir bo‘limi hisoblanadi.
Bu jinoyatlarni tekshirishda axborot
texnologiyalarini va raqamli qurilmalarni tahlil qilishga qaratilgan ilmiy va amaliy soha.
U zamonaviy jinoyatlar bilan kurashishda muhim vosita sifatida ishlatiladi. [2]
Raq
amli xizmatlar uchun biz ko‘proq axborot
-kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT) vositalari va internetga bog‘liq ekanligimizni hammamiz bilamiz. Hozirga kelib shu
darajaga yеtdiki, biz ijtimoiy tarmoqlar orqali onlayn suhbatlashamiz, qarindoshlar va
ofis bil
an muloqot qilish uchun elektron pochtaga bog‘lanamiz, do‘stlarimiz bilan aloqada
bo‘lamiz va holatimizni yangilaymiz, internetdan foydalangan holda onlayn ishlaymiz,
onlayn xarid qilamiz, onlayn o‘qitamiz, onlayn o‘rganamiz, onlayn hisobimizni yuboramiz.
Kompyuter va internetga qaramligimiz shu qadar ortib ketdiki, aksariyat hollarda
“onlayn” bo‘lib qolganimizni sezmaymiz. Shu sababli, axborot xavfsizligi qoidalariga amal
qilish orqali ma’lumotlarimizni noto‘g‘ri foydalanishdan himoya qilish zarurati ortib
bormoqda. Kompyuter yoki raqamli qurilmalardan noto‘g‘ri yo‘lda foydalanilsa, raqamli
kriminalistikaga ehtiyoj seziladi. [3]
Raqamli kriminalistikaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
➢
birinchi yordam ko‘rsatish vazifasini bajarish va hodisa sodir bo‘lganidan keyin
jabrlanuvchining qurilmasiga kirish va zarar yеtkazmagan holda dalillarni olish;
➢
olingan raqamli dalillarning buzilishini oldini olish uchun gumon qilinayotgan
jinoyat joyida protseduralarni loyihalashtirish;
➢
ma’lumotlarni to‘plash
va tahrirlash;
➢
dalillarni ajratib olish va tasdiqlash uchun o‘chirilgan fayllar va o‘chirilgan
qismlarni raqamli mediadan tiklash;
➢
dalillarni saqlash uchun raqamli mediani tahlil qilish, jurnallarni tahlil qilish va
xulosalar chiqarish, tarmoq trafigi va h
odisalarni bog‘lash uchun jurnallarni tekshirish,
simsiz va veb hujumlarni tekshirish, elektron pochta xabarlarini kuzatish va elektron
pochta jinoyatlarini tekshirish bo‘yicha ko‘rsatmalarni taqdim etish;
➢
kompyuter sud-
tibbiy tekshiruvi jarayoni to‘g‘risida to‘liq hisobot taqdim
etadigan kompyuter sud-tibbiy hisobotini ishlab chiqish;
➢
dalillarni saqlash zanjiriga rioya qilish orqali saqlab qolish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
493
➢
sud-
tibbiy ekspertiza natijalari sudda ko‘rib chiqilishi uchun zarur bo‘lgan qat’iy
tartib-
taomillarni qo‘llas
h;
➢
raqamli kriminalistik natijalarni sudda ekspert guvoh sifatida taqdim etish.
Raqamli kriminalistikani beshta toifaga ajratish mumkin:
Kompyuter kriminalistikasi
–
bu raqamli sud tibbiyotining eng keng tarqalgan
turi; u USB drayvlar, SD-kartalar, tizim xotirasi (RAM), operatsion tizimlar va ilovalar
jurnallari va izlari kabi noutbuklar, ish stollari va saqlash qurilmalaridagi raqamli
dalillarni tekshirishni o‘z ic
higa oladi. Ushbu turdagi tergovning asosiy maqsadi maqsadli
qurilmaning xotirasidan o‘chirilgan ma’lumotlarni olish va ularni tiklash yoki isbotlash
uchun tekshirishdir.
Mobil kriminalistikasi
–
bu mobil qurilmalardan ma’lumotlarni yig‘ishga
ixtisoslashg
an raqamli kriminalistikaning kichik to‘plami. Mobil qurilma –
an’anaviy
aloqa tarmoqlari orqali telefon qo‘ng‘iroqlarini amalga oshirishi mumkin bo‘lgan har
qanday hisoblash qurilmasi (masalan, telefonlar, smartfonlar, planshetlar va aqlli soatlar
kabi ta
qiladigan qurilmalar). Bunday gadjetlardan odatda geolokatsiyani bilishadi, ya’ni
ularda GPS yoki boshqa sun’iy yo‘ldosh joylashishni aniqlash tizimi o‘rnatilgan. Dunyo
miqyosida mijozlar orasida mobil texnologiyalardan keng foydalanilganligi sababli, mobil
kriminalistika tez orada raqamli sud ekspertizasining mavjud usullarini takomillashtirib
borishi zarur.
Tarmoq kriminalistikasi
–
raqamli kriminalistikaning ushbu sohasi tarmoq
buzilishi manbai yoki tajovuzlarni aniqlash kabi dalillarni olish uchun tarmoq trafigini
kuzatish va tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Tarmoqlar orqali ma’lumotlar oqimi real vaqt
rejimida ommaviy ravishda to‘planishi va keyinchalik tahlil qilish uchun saqlanishi
mumkin. Shu bilan bir qatorda, keyinchalik o‘rganish uchun tegishli v
oqealarning
tanlangan qismlarini saqlab qolish imkoniyati bilan real vaqt rejimida ko‘rib chiqilishi
mumkin (bu variant kamroq saqlash joyini talab qiladi).
Raqamli kriminalistikaning boshqa turlaridan farqli o‘laroq, tarmoq
kriminalistikasi faqat o‘zgaruvchan jonli ma’lumotlarga qaratilgan.
Ma’lumotlar bazasi kriminalistikasi
–
Microsoft SQL Server, Oracle, MySQL va
boshqalar kabi ma’lumotlar bazalarida saqlanadigan ma’lumotlar va ma’lumotlarning
tahlili ma’lumotlar bazasi kriminalistikasi deb nomlanadi. Ma’lumotlar bazasi
kriminalistikasi kimning ma’lumotlar bazasiga kirish huquqiga ega ekanligini va zararli
xatti-
harakatlarni aniqlash uchun qanday harakatlar qilinishini ko‘rib chiqadi. [4]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
494
Printer kriminalistikasi
–
bu printerlar va ularning
ishlashi bilan bog‘liq
jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishga qaratilgan kriminalistika tarmog‘idir. Bu soha,
asosan, bosma materiallar yoki hujjatlar orqali amalga oshirilgan jinoyatlarni aniqlash va
ularga oid dalillarni tekshirish bilan shug‘ullanadi.
Masalan, soxta hujjatlar, yasalgan
shartnomalar yoki firibgarliklar kabi jinoyatlarni aniqlashda printerlarning qanday
ishlatilganini tahlil qilish. Bu printerlar orqali chiqarilgan hujjatlarni va ularda mavjud
bo‘lgan maxsus xususiyatlarni aniqlash orqal
i jinoyatchilikni fosh qilish mumkin.
Raqamli kriminalistika sohasidagi zamonaviy texnologiyalar jinoyatlarni aniqlash
va tergov qilishda katta imkoniyatlar yaratadi. Quyidagi imkoniyatlar raqamli
kriminalistikaning samaradorligini oshiradi:
1.
Kengaytirilgan tahlil vositalari:
bugungi kunda raqamli kriminalistika
mutaxassislari yuqori samarali dasturiy ta’minotlardan foydalangan holda ma’lumotlarni
tez va aniq tahlil qilish imkoniyatiga ega. Bu tizimlar o‘z ichiga ma’lumotlarning
shifrlashini, fayl tizimlari
ni, tarmoq faoliyatini va xotira (RAM) tahlilini o‘zlashtiradi.
2.
Bulutli texnologiyalar:
bulutli saqlash vositalari va xizmatlaridan foydalanish
orqali jinoyatchilarning onlayn faoliyati va ma’lumotlarining aniqlanishi osonlashmoqda.
Shuningdek, bulutli tiz
imlarda saqlangan ma’lumotlar osonlik bilan tahlil qilinishi
mumkin.
3.
Mobil qurilmalar tahlili:
mobil telefonlar va smartfonlar raqamli kriminalistikada
katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat telefon qo‘ng‘iroqlari va xabarlar, balki ijtimoiy
tarmoqlar, fotosur
atlar va geolokatsiya ma’lumotlarini ham saqlaydi. Mobil qurilmalardan
olingan ma’lumotlar jinoyatlarni fosh qilishda juda muhim ahamiyatga ega.
4.
Tarmoqlarni tahlil qilish
: hozirgi kunda kiberjinoyatlar ko‘pincha tarmoqlar
orqali amalga oshiriladi.
Tarmoqlarda o‘zgarishlarni va hujum izlarini aniqlash orqali
jinoyatchilarni kuzatish va ularni aniqlash imkoniyatlari kuchaymoqda.
5.
Sun’iy intellekt va mashina o‘rganish
:
raqamli kriminalistikada sun’iy
intellekt (AI) va mashina o‘rganish texnologiyalaridan foydalanish ma’lumotlarni tahlil
qilish va jinoyatlarni aniqlashni sezilarli darajada tezlashtirmoqda. AI dasturlari
yordamida xatoliklarni minimallashtirish va ma’lumotlarni qayta tiklash jarayonlarini
optimallashtirish mumkin. [5]
Raqamli kriminalistikaning kelajakdagi tendensiyalari.
Raqamli kriminalistika
texnologiyaning rivojlanishi bilan doimiy ravishda yangilanib borayotgan soha
hisoblanadi. Kelajakda ushbu sohada quyidagi tendensiyalar kuzatilishi mumkin:
1.
Sun’iy intellekt (AI) va mashina o‘rganish (ML) ning keng qo‘llanilishi kelajakda
avtomatlashtirilgan ma’lumotlarni tahlil qilish AI va ML yordamida katta hajmdagi
raqamli dalillarni tezroq va aniqroq tahlil qilish mumkin bo‘ladi. Anomaliyalarni
aniqlashda sun’iy intellekt tizimlari shubhali fa
oliyat, xakerlik hujumlari yoki
ma’lumotlarni buzish kabi hodisalarni avtomatik ravishda aniqlay oladi.
Tasvir va ovozni
tahlil qilish orqali AI yordamida videoyozuvlar, fotosuratlar va audio fayllardan foydali
ma’lumotlar olish osonlashadi.
2. Kvant hisob
lashning ta’siri orqali shifrlangan ma’lumotlarni dekodlash kvant
kompyuterlari hozirgi kunda qo‘llanilayotgan ba’zi kuchli shifrlash usullarini yorib o‘tishi
mumkin, bu esa kiberjinoyatchilarga qarshi kurashda yangi usullarni ishlab chiqishni
talab qiladi.
Tezkor ma’lumotlarni qayta ishlash kvant hisoblash raqamli kriminalistika
jarayonlarini sezilarli darajada tezlashtirishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
495
3.
Internet of Things (IoT) qurilmalarining kriminalistikasi yordamida ko‘proq
ma’lumot manbalari, aqlli uy qurilmalari, wea
rables (soatlar, fitnes trekerlar) va boshqa
IoT qurilmalaridan olingan ma’lumotlar jinoyatlarni ochishda muhim rol o‘ynaydi.
Xavfsizlik muammolarida IoT qurilmalarining xavfsizligi pastligi ularni kiberjinoyatlar
uchun osongina nishonga aylantirishi mumkin.
4. Blokcheyn
va
kriptovalyutalarni
kuzatish.
Jinoyatchilar
tomonidan
kriptovalyutalardan foydalanish o‘sib bormoqda, shu sababli ularni kuzatish va ta’qib
qilish usullari takomillashtirilmoqda. Shaffof, lekin murakkab bo‘lgan blokcheyn
tarmoqlarida jinoyat izlarini aniqlash uchun maxsus vositalar ishlab chiqilmoqda.
5.
Bulutli hisoblash va edge computing kriminalistikasi. Ma’lumotlarning ko‘p qismi
bulutda saqlangani uchun bulut forensikasi ahamiyati ortib bormoqda. Ma’lumotlarni chetda
(edge) qayta ishlash tufayli yangi forensik usullar ishlab chiqilishi kerak.
6.
Qonuniy va axloqiy muammolar. Raqamli dalillarni yig‘ishda shaxsiy
ma’lumotlarning himoyasi, masalan, GDPR qoidalariga rioya qilish muhim bo‘lib
qolmoqda. AI yordamida olingan dalillarning sudda qabul qilinishi yoki rad etilishi
haqida qonuniy bahslar kuchayishi mumkin.
7. Real-
vaqtda forensik tahlil. Jinoyat sodir bo‘lishidan oldin uni oldini olish uchun
tizimlarni doimiy monitoring qilish. Kiberhodisalarga javob berish tezligi va
samaradorligini oshirish.
8.
5G tarmoqlari va yuqori tezlikdagi ma’lumotlar tahlili. 5G tarmoqlari orqali
uzatilayotgan ma’lumotlarni tezroq tahlil qilish imkoniyati. 5G tarmoqlarining xavfsizligi
bilan bog‘liq yangi kriminalistik tadqiqotlar.
9. Psixo
metrik va biometrik ma’lumotlardan foydalanish. Barmoq izlari, yuzni
tanib olish, DNK ma’lumotlari kabi biometrik ma’lumotlar jinoyatchilarni aniqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Psixometrik usullar yordamida shaxsning raqamli xulq
-atvorini
tahlil qilish.
10. Xalqaro hamkorlik va standartlashtirish. Raqamli forensika sohasida xalqaro
hamkorlik kuchayishi va standartlar ishlab chiqilishi kutilmoqda. Kiberjinoyatlarga
qarshi birgalikdagi kurash. Davlatlar va xususiy kompaniyalar o‘rtasida ma’lumot
almashishning samarali mexanizmlari.
Raqamli kriminalistikaning kelajagi texnologik innovatsiyalar, yangi qonuniy
me’yorlar va kiberjinoyatlar murakkablashuvi bilan belgilanadi. AI, kvant hisoblash, IoT
va blokcheyn kabi texnologiyalar forensikani tubdan o‘zgartirishi, shu
bilan birga
mutaxassislar uchun yangi qiyinchiliklar va imkoniyatlar yaratishi kutilmoqda [6].
Raqamli kriminalistikaning huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatidagi oʻrni.
Raqamli kriminalistika zamonaviy jinoyatchilikka qarshi kurashishning ajralmas qismiga
aylangan. U quyidagi jihatlarda huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatini samarali
tashkil qilishda muhim hissa qoʻshadi:
1. Jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda.
Elektron dalillarni toʻplash, smartfonlar,
kompyuterlar, serverlar va IoT qurilmalardan jinoyat isboti sifatida foydalanish.
Kiberjinoyatlarni ochish, xakerlik, firibgarlik, DDoS hujumlari, ransomware hujumlari
kabi jinoyatlarni tergov qilish. Anonimlikni bartaraf etish, VPN, Tor tarmogʻi yoki
kriptovalyutalardan foydalangan jinoyatchilarni aniqlash.
2.
Jinoyatlarning oldini olishda. Proaktiv monitoring ya’ni tarmoq faoliyatini
kuzatib, potensial xavflarni oldindan aniqlash. Threat Intelligence (Maʼlumotlar bazasida
saqlangan hujum usullarini tahlil qilib, yangi hujumlarning oldini olish).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
496
3.
Sud jarayonida dalil sifatida foydalanishda Elektron dalillarni sudda qoʻllash
Raqamli dalillar (SMS, e-
mail, ijtimoiy tarmoq yozishmalari, GPS maʼlumotlari) sudda
isbot vositasi sifatida taqdim etiladi. Zanjirli dalillarni himoya qilish Raqamli dalillarning
buzilmaganligini isbotlash.
4. Terrorizm va tashkiliy jinoyatlarga qarshi kurashda.Terroristik aloqalarni
aniqlash. Yashirin messenjerlar (Telegram, Signal) orqali yuritilgan suhbatlarni
dekodlash. Terrorchilik moliyasini kuzatish. Kriptovalyuta tranzaksiyalari orqali
moliyaviy oqimlarni kuzatish.
5. Bolalar ekspluatatsiyasi va noqonuniy kontentga qarshi kurashda. Dark Web
monitoring: Bolalar pornografiyasi va noqonuniy kontentni tarqatuvchi saytlarni
aniqlash. Rasmlarni tahlil qilish (CP
AI). Sunʼiy intellekt yordamida foydalanuvchilarni
noqonuniy material bilan bogʻlash.
6. Moliyaviy jinoyatlar va firibgarlikni bartaraf qilishda bank firibgarliklari,
phishing, karta skimmingi, onlayn toʻlov tizimlaridagi firibgarlikni aniqlash, kriptovaly
uta
orqali pul yuvish, Bitcoin, Monero va boshqa noqonuniy tranzaksiyalarni kuzatish.
7. Huquqni muhofaza qilish organlarining texnik qudratini oshirishda maxsus
dasturiy vositalar: Cellebrite (telefonlardan maʼlumot olish), EnCase (kompyuter
forensikasi), Wireshark (tarmoq trafigini tahlil qilish). AI asosidagi yechimlar, Avtomatik
maʼlumotlar tahlili va jinoyat oldini olish.
Raqamli kriminalistika
–
bu nafaqat jinoyatlarni ochish, balki ularning oldini olish,
tergov jarayonini tezlashtirish va huquqiy isbotlar bazasini mustahkamlash uchun
muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Texnologiya rivojlanishi bilan uning ahamiyati
yanada oshib bormoqda, shu sababli huquqni muhofaza qilish organlari doimiy ravishda
yangi usullar va dasturiy vositalar bilan qurollanishi zarur [7].
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
O‘zbekistonda raqamli ekspertizani amalga oshirishda xalqaro hamkorlikning
yеtishmasligi va o‘zaro ma’lumot almashishning qiyinligi muammo tug‘diradi.
O‘zbekistonning huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan raqamli ekspertiza uchun
maxsus laboratoriyalar va resurslar hozirda rivojlanmoqda. Biroq xalqaro tajriba bilan
taqqoslaganda, mamlakatda raqamli ekspertiza uchun yеtarlicha resurslar va malakali
mutaxassislar soni yеtishmaydi. Shunday qilib, mamlakatda bu sohada malakali kadrlar
va zarur infratuzilma rivojlanmoqda, lekin hali ham cheklangan. Jahon miqyosida raqamli
ekspertiza va kiberjinoyatlarni aniqlashda maxsus laboratoriyalar va texnik vositalar faol
ishlamoqda. Misol uchun,
Yevropa Ittifoqi
,
AQSh
,
Yaponiya
, va
Janubiy Koreya
kabi
davlatlar raqam
li ekspertiza va kiberxavfsizlik sohasida yеtakchi o‘rinlarda turadi. Ular
texnologiyalarni yangilash va yangi usullarni ishlab chiqish bo‘yicha doimiy ish olib
borishadi. Xalqaro kiberjinoyatlar bo‘yicha hamkorlikni mustahkamlash uchun turli
tashkilotlar, jumladan
Interpol
,
Yevropol
va
BMT
kabi tashkilotlar faoliyat
ko‘rsatmoqda. Ushbu tashkilotlar raqamli jinoyatlar va ekspertiza bo‘yicha umumiy
strategiyalar ishlab chiqmoqda va o‘zaro hamkorlikni kuchaytirmoqda.
Raqamli sud ekspertizasini samarali amalga oshirish uchun turli darajadagi
muammolarni hal qilish kerak: qonunchilik, texnik va tashkiliy. Qonunchilikni zamonaviy
talablarga moslashtirish, mutaxassislar malakasini oshirish, xalqaro hamkorlikni
takomillashtirish va innovatsion texnologiyalarni jor
iy etish asosiy yo‘nalishlardan
iborat. Davlat organlari, xususiy kompaniyalar va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi
hamkorlik tergov samaradorligini oshirishga va raqamli dalillarning ishonchli himoyasini
ta’minlashga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
497
Bu sohada tajribali va ma
lakali mutaxassislarning yеtishmasligi, raqamli dalillarni
tahlil qilishda noaniqliklarga olib kelishi mumkin. Raqamli dalillarni to‘plashda va ularni
saqlashda ko‘plab muammolar yuzaga keladi. Dalillarni buzilmasdan saqlash, ularning
ishonchliligini ta’minlash va tergov jarayonida to‘g‘ri ishlatish zarur. Buning uchun
maxsus uskunalar va tizimlar kerak, ammo O‘zbekistonda bunday tizimlar yеtarli
darajada mavjud emas. Raqamli ekspertiza uchun zarur bo‘lgan texnik vositalar, dasturiy
ta’minotlar va laboratoriya imkoniyatlarini yetarli darajada ta’minlash,
tajribasi yuqori
davlatlar bilan xalqaro tajriba almashishni yo‘lga qo‘yish, axborot sohasidagi jinoyatlarga
qarshi kurashishda xalqaro hamkorlik qilish, aholi bilan muntazam targ‘ibot
-tashviqot
ishlarini ol
ib borish raqamli dalillarni aniqlash, to‘plash va tahlil qilishda jinoyatlarga
qarshi kurashishda kutilgan natijalarga olib keladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Taraqqiyotni to‘xtatib bo‘lmaydi. Ayniqsa hozirgi kunga kelib axborot
texnologiyalaring rivojlanishi, internetdan foydalanuvchilar sonining kun sayin oshishi,
hayotimizning har bir sohasi raqamli tizimga o‘tishi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Bu
esa o‘z navbatida raqamli texnologiyalar sohasida sodir etilayotgan jinoyatlardan ogoh
bo‘lishga, aholining huqu
qiy savodxonligini oshirishga, raqamli qurilmalardan faqat
to‘g‘ri yo‘lda foydalanishga xizmat qilishi kerak.
Ushbu maqolada raqamli
kriminalistikaning rivojlanishi, uning maqsad va vazifalari, raqamli kriminalistika
sohasidagi texnologik yutuqlar va zamonaviy metodlar, jinoyatlarni aniqlash va tergov
qilishni yangi bosqichga olib chiqishi, zamonaviy raqamli kriminalistikani amalga
oshirishdagi muammolar va ularni bartaraf etish haqida batafsil
ko‘rib chiqildi.
Shuningdek, bu soha faqat jinoyatlarni fosh qi
lishda emas, balki ma’lumotlarni himoya
qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Raqamli texnologiyalar bilan kurashishda samarali
ishlash uchun, bu soha mutaxassislari doimiy ravishda yangi bilim va ko‘nikmalarni
egallab, zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirishl
ari zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
S.Y.Yusupov, Sh. R. G‘ulomov, N.B. Nasrullayev.
Raqamli kriminalistika (2020) 6-bet
2.
Joakim Kävrestad, Marcus Birath, Nathan Clarke –
Fundamentals of Digital
Forensics_ A Guide to Theory, Research and Applications-Springer (2024) 4-bet
3.
K.F.Kerimov, K.A. Tashev, M.A. Asrakulov (2022) Основы информационной
безопасности. 3
-bet.
4.
A. Bhardwaj, K. Kaushik
–
Practical Digital Forensics. Forensic Lab Setup,
Evidence Analysis, and Structured Investigation Across Windows, Mobile, Browser, HDD,
and Memory (2023) 5-6 bet
5.
Adam Tilmar Jakobsen
–
Practical Cyber Intelligence_ A Hands-on Guide to
Digital Forensics-John Wiley & Sons (2024)
6.
M. Mason, Congressional Testimony, Statement before the House Judiciary
Committee, Federal Bureau of Investigation, Washington, DC (www.fbi.gov/congress/
congress07/mason101707.htm), 2007.
7.
ASTM International, ASTM E2678-09 Standard Guide for Education and
8.
Training in Computer Forensics, West Conshohocken, Pennsylvania
(www.astm.org/Standards/E2678.htm), 2009.
