Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations for evaluating vocabulary
acquisition levels in primary school
Noila TURAKULOVA
1
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
The development of cognitive abilities in primary grades,
aligned with students' age-specific characteristics, contributes
to the effectiveness of the educational process. This period is
particularly notable for active vocabulary acquisition and the
ability to apply new words in various speech contexts. Through
analysis, the article identifies the necessity of examining
cognitive processes and assessing psychological states when
evaluating vocabulary acquisition levels in primary grades. A
brief, exemplary systematic program for assessing students'
cognitive processes has been developed.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Primary school,
methodology,
pedagogy,
replenishment of
vocabulary,
attention,
memory,
perception,
speech,
cognitive abilities,
psychological state.
Boshlang‘ich sinflarda so‘z o‘zlashtirish darajasini
baholashning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
boshlang‘ich sinf,
metodika,
pedagogika,
so‘z o‘zlashtirish,
diqqat,
xotira,
idrok,
nutq,
kognitiv qobiliyat,
psixologik holat.
Boshlang‘ich sinflarda kognitiv qobiliyatlarning o‘quvchi yosh
xususiyatlariga muvofiq shakllanganligi ta’lim jarayonining
samarali kechishiga yordam beradi. Ushbu davr faol so‘z
o‘zlashtirish va uni nutqiy kontekstlarda qo‘llay olish bilan
alohida
ajralib turadi. Maqolada boshlang‘ich sinflarda so‘z o‘zlashtirish
darajasini baholashda kognitiv jarayonlarni tekshirish, psixologik
holatini baholash zarurligi tahlillar orqali aniqlandi. O‘quvchi
kognitiv jarayonlarini baholashning qisqacha namunaviy tizimli
dasturi ishlab chiqildi.
1
Master degree student, Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute. E-mail: musulmonovakamola66@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
15
Теоретические основы оценки уровня словарного
запаса в начальных классах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начальная школа,
методика,
педагогика,
пополнение словарного
запаса,
внимание,
память,
восприятие,
речь,
познавательные
способности,
психологическое
состояние
.
Данная статья посвящена психологической структуре
всесторонне развитого человека. Выдающиеся мировые
психологи разработали множество теорий, концепций и
подходов, касающихся этой темы. В статье представлена
информация о стадиях гормонального развития человека на
основе
исследований
известных
ученых
мира.
На
сегодняшний день знание этой информации будет полезно
как для родителей, так и для учителей.
Bola tug‘ilgandan boshlab faol rivojlanish davrida bo‘ladi. Nutqiy rivojlanish ham
bola kamolotidagi muhim jarayon sanalib, uzluksiz va tizimli ishlash zaruratini paydo
qiladi. Maktabgacha bo‘lgan yoshdagi bolalar nutqining rivojlanishi oilaviy muhit, ijtimoiy
muhi
t ta’siriga bog‘liq. Bu esa maktabgacha bo‘lgan turli yosh davrlarida bolalar so‘z
boyligining turlicha bo‘lishini ko‘rsatadi. Boshlang‘ich ta’lim darsliklari esa o‘quvchining
ayni shu yoshda bilishi, tushunishi va o‘rganishi lozim bo‘lgan bilimlarni qamra
b oladi.
Darsliklar bola yosh, psixologik, fiziologik xususiyatlari inobatga olingan holda yaratiladi.
Ayrim hollarda so‘z boyligining kamligi, bola diqqat, xotira, idrok singari psixologik
jarayonlarining normadan pastligi o‘rganish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Nutqda
leksik baza va uning faol qo‘llanilishi, yoshga mos ravishda matnlarni tushunish, idrok
qilish, tafakkur qilish imkoniyatini beradi. Bu esa bolada kognitiv, mantiqiy, tasavvur
qobiliyatlarining shakllanishi va rivojlanishida muhim r
ol o‘ynaydi. Shu bois, turli
darajadagi leksikonga ega boshlang‘ich sinflarda so‘z boyligini oshirish masalasi muhim
va dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Boshlang‘ich maktabda so‘z yasalishini o‘rganish masalasi uzoq vaqtdan beri F.I.
Buslaev, K.D. Ushinskiy, x
ususan, F.I. Buslaev[1] kabi olimlar o‘quvchilarga so‘zlarning
lug‘aviy ma’nosini to‘liqroq anglatish uchun ona tili darslarida so‘z yasash ishlari
zarurligiga e’tibor qaratdi. Aynan shu tushuncha tabiiy nutq sharoitida so‘zlarni to‘g‘ri va
ongli tanlashni
ta’minlaydi. So‘z yaratish o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini
rivojlantirish muammolarini hal qilish uchun foydali materialdir. So‘z yasashga
o‘rgatishning past baholanishi tilda mavjud bo‘lgan prefiks va qo‘shimchalar haqidagi
bilimlar bilan qo‘llab
-qu
vvatlanmaydigan imlo ko‘nikmalari, yangi so‘zlarni yaratish
uchun ularni nutqda ishlatish qobiliyati yomon mustahkamlanganligiga olib keladi.
Metodologiya. Maktab o‘quvchilarida so‘z boyligini oshirish bo‘yicha metodik
ishlarni boshlashdan avval o‘quvchilarni individual tarzda baholash, so‘z boyligini
tekshirish muhim ahamiyat kasb etadi. So‘z boyligini oshirishga qaratilgan
mashg‘ulotlardan avval bolaning diqqat, idrok, xotira singari psixologik jarayonlari qay
darajada ekanligini tekshirish, shuningdek kognitiv, mantiqiy qobilaytlarini baholashda
maxsus tajriba sinov o‘tkazish lozim. Har bir bolaning individual xususiyatlari
aniqlangach, darslarda umumiy metodika asosida o‘qitish, darsdan tashqari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
16
mashg‘ulotlarda esa individual metodoika belgilab olish loz
im. Bola psixologik, mantiqiy
va kognitiv qobiliyatlarini tekshirish uchun maxsus kartochkalar, muammoli topshiriqlar,
keyslar asosida tadrijiy tekshirish, ballar asosida baholab chiqish mumkin. Har bir bolada
rivojlanish yoshiga xos muayyan ballar hosil qilingach, darslik bilan ishlashda umumiy va
darsdan tashqari mashg‘ulotlarda individual metodika belgilab olish mumkin.
Tahlil va natijalar. Bolaning psixologik, fiziologik, kognitiv, sensor, ijodkorlik
qobiliyatlarining rivojlanish bosqichlari psixolog, logoped-defektologlar tomonidan
muayyan normalarga ko‘ra, ilmiy tadqiqotlarga asosan belgilangan.[3] Shunga ko‘ra, bola
nutqini rivojlantirishdan oldin umumiy rivojlanish darajasi, normasi hamda kognitiv
qobiliyatlarini to‘g‘ri baholab olish muhim ahamiyat
kasb etadi. Xususan, psixologik,
kognitiv qobiliyatlar va mantqiiqy fikrlashni baholovchi 7 yoshdagi bolalarda
quyidagicha tekshiruv o‘tkazish mumkin:
1.
Oson darajadagi 2. o‘rta darajadagi 3. Qiyin darajadagi.
Oson darajadagi diagnostik tekshiruvlarni o‘tk
azish uchun quyidagi namunalardan
foydalanish mumkin:
topshiriq. Quyidagi alifbo harflaridan qaysi biri o‘z o‘rnida emas va uni qayerga
joylashtirish lozim:
А
,
В
,
E,
D,
F
To‘gri javob
- 1ball
Noto‘g‘ri javob
- o ball
2-topshiriq.
Quyonchada
4ta sabzi bor edi, bittasini yeb qo‘ydi. Quyonchada
qancha sabzi qoldi?
To‘g‘ri javob
- 3ball
Noto‘g‘ri javob
- o ball
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
17
3-topshiriq.
Rasmga qarang. Ushbu a’zolar qanday vazifa bajaradi. Masalan
qulog‘im bilan eshitaman.
4-
Topshiriq. Ramsda ko‘rsatilgan buymlar qaysi harf
bilan boshlanadi?
.aroq .aketa .uv .okolad
.ola .oynak .uyon .ebra
5-topshiriq.
D harfi bilan boshlanuvchi buyumlarni toping va aylana bilan
belgilang
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
18
Shu va shu singari testlar nafaqat so‘z o‘zlashtirish, to‘g‘ri talaffuz qilish darajasini,
balki quyida keltirilgan birlamchi aqliy qobiliyatlar turlaridagi farqlarni ham baholaydi.
Og‘zaki ma’no: Bu semantik tushunish, ya’ni
audio yoki vizual qabul qilingan
so‘zlarning ma’nosini tushunish.
Mantiqiy baholash: masalan, quyonning sabzigacha tezroq borishini aniqlash
qobiliyati.
Hisoblash: arifmetik amallarni bajarish qobiliyati, ya’ni murakkab muammolarni
hal qilishni
nazarda tutmaydigan qo‘shish va ayirish.
Og‘zaki ravonlik: yozish va gapirish qobiliyati osonlik va tezlik o‘lchovidir.
Mulohaza yuritish: muammolarni hal qilish, reja tuzish, oqibatlarni oldindan bilish,
oldingi tajribadan o‘rganish qobiliyati, bu birlamc
hi aqliy qobiliyatlarning eng muhimi
hisoblanadi.
Xotira: ma’lumotni eslab qolish qobiliyati, u telefon raqami, she’r yoki yillar oldin
sodir bo‘lgan narsadir.
Idrok: obyektlar orasidagi farq va o‘xshashlikni ko‘rish qobiliyati.[4]
Sinovlar, shuningdek, bolaning umumiy IQ darajasini belgilaydigan ushbu
sohalardan birida o‘ziga xos qobiliyatini baholaydi. Misol uchun, so‘zlarni tushunish va
ishlatishda ayniqsa yaxshi bo‘lgan bola yozish, nutq va jurnalistikada yaxshi natijalarga
erishishi mumkin; makonni yax
shi his qiladigan bola, ehtimol, geometriya, san’at va
geografiyada o‘zini topadi.
Shuni ham yodda tutish kerakki, qobiliyatlardan tashqari, bolaning aqliy
rivojlanish darajasi boshqa omillar, xususan, bolaning faoliyat uchun ega bo‘lgan
imkoniyatlari, uni
ng ijtimoiy va hissiy muhiti bilan belgilanadi. Masalan, so‘z boyligi
ijtimoiy kelib chiqishiga qarab keng farq qilishi mumkin. Shu ma’noda, ushbu turdagi
testlarni o‘quv yili avvalida, o‘rtasida va yakunida olish, natijalarni baholash, individual
ishlash mexanizmlarini belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Буслаев, Ф. И. О преподавании отечественного языка / Ф. И. Буслаев. —
Москва: Издательство Юрайт, 2019. —
266 с
2.
Ушинский К. Д. Избранные педагогические сочинения/Человек как предмет
воспитания. Опыт педагогической антропологии (1861). —
М.: Изд
-
во
Академии наук РСФСР, 1945. —
С. 461
3.
Бабанский Ю. К. Методы обучения в современной общеобразовательной
школе [Текст] / Ю. К. Бабанский.
-
М.: Просвещение, 1985.
-
208 с.;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
19
4.
Дубровина, И. В. Младший школьник: развитие познавательных
способностей [Текст]: пособие для учителя / И.В. Дубровина, А.Д. Андреева,
Е.Е. Даниловапод ; ред. И.В. Дубровиной. –
М.: Просвещение, 2003. –
148 с.
5.
G‘afforova T., Shodmonov E., Eshturdiyeva G. Alifb
e (Savod).
–
Т.: O‘qituvchi, 1999.
6.
Sariyev Sh. Savod o‘rgatish darslarida nutq o‘stirish. “Boshlang‘ich ta’lim” jurnali
№ 4. –
Toshkent, 1997.
