Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The psychological structure of the ideal person
Gulchekhra KHAZRATOVA
1
Tashkent Medical Academy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article delves into the psychological makeup of a well-
rounded individual. Numerous theories, concepts, and
approaches on this subject have been developed by renowned
psychologists worldwide. The article provides insights into the
stages of human hormonal development based on research
conducted by internationally recognized scientists. In today's
context, this information proves to be valuable for both parents
and educators.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp
-13
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
structure,
psychological theories,
approach,
human,
stage,
peculiarities,
subject,
object.
Комил инсоннинг психологик тузилмаси
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар
:
тузилиш,
психологик назариялар,
ёндашув,
инсон,
босқич,
ўзига хосликлар,
субъект,
объект
.
Ушбу мақола ҳар томонлама ривожланган инсоннинг
психологик тузилиши ҳақида. Машҳур жаҳон психологлари
томонидан ушбу мавзуга бағишланган кўплаб назариялар,
тушунчалар ва ёндашувлар ёзилган. Мазкур мақола
дунёнинг таниқли олимлари тадқиқотлари орқали
инсоннинг гормонал ривожланиш босқичлари ҳақида
маълумот беради. Бугунги кунда ушбу маълумотни билиш
ота
-
оналар ва ўқитувчилар учун фойдалидир.
1
Senior Teacher, Tashkent Medical Academy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
10
Психологическая структура идеального человека
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
структура,
психологические теории,
подход,
человек,
этап,
особенности,
субъект,
объект
.
Данная статья посвящена психологической структуре
всесторонне развитого человека. Выдающиеся мировые
психологи разработали множество теорий, концепций и
подходов, касающихся этой темы. В статье представлена
информация о стадиях гормонального развития человека на
основе
исследований
известных
ученых
мира.
На
сегодняшний день знание этой информации будет полезно
как для родителей, так и для учителей.
Жаҳон
психологияси фанида шахс муаммоси юзасидан кўплаб назариялар,
ёндашувлар, қарашлар мавжуд бўлишига қарамай, комил инсон камолоти ўзига
хослиги бўйича ҳанузгача умумий бир фикрга, тўхтамга келинганича йўқ. Худди
шу боис, инсоншунос фанлари (соҳалари)да шахсга оид бир қатор терминлар,
тушунчалар, атамалар қўлланилиши анъана тусига кирган, чунончи шахс, инсон,
одам, киши, субъект, индивид, индивидуаллик комил инсон, шунингдек унга
тааллуқли типик ва типологик хусусиятлар шулар жумласидандир. Психология
фанида
муносабатлар нуқтаи назаридан “субъект
-
объект
-
субъектлараро”,
“субъект
-
объект
-
объектлараро” сингари схематик ёндашувлар мавжуд бўлиб,
уларнинг барча табиий
-
биологик ва ижтимоий (социал) шартланганлик
манбаларидан келиб чиққан ҳолда таҳлил ҳамда талқин қилишга асослангандир.
Шахсга оид психоанализ, аналитик психология, индивидуал психология,
неофрейдизм, бегоналашиш назарияси, роллар назарияси, гуманист тик
психологияси, эпигенетик назария, фрустракия назария, экзистенциал психология,
тушунув
психологияси,
француз
социологик
мактаби,
собиқ
совет
психологларининг ҳар хил назариялари мавжуддир.
Шахснинг камолоти муртаклик давридан бошланиши тўғрисида асосли
фикрлар А.Валлон, Д. Бромлей тадқиқотларида айрим психологлар ва
психофизиологларнинг мақолаларида учрайди холос. Шу нарсани таъкидлаб ўтиш
жоизки, муртаклик даврининг ўзига хос хусусиятларини акс эттириш имконияти
муайян ҳаракатда мавжуд эканлиги нафақат психологлар, балки табиатшунослар,
биологлар, физиологлар томонидан тавсифлаб берилганлиги, тиббиёт
мутахассисларининг эса бу борада ўзларининг қарашлари, ёндашувлари
шаклланганлиги назарий мулоҳаза юритиш учун асос бўлиб хизмат қила олади.
Муртаклик даврини камолат босқичига киритган тадқиқотчилар А.Валлон,
Д. Бромлей ҳисобланади. Жумладан, Д.
Бромлей мазкур даврни қуйидаги
босқичларга ажратиб таҳлил қилади: зигота
-
эмбрионал
-
ҳомила
-
туғилишолди. Д.
Бромлей эса онтогенезнинг таркибий қисми сифатида уни камолат босқичи
қаторига киритади.
Инсон даври
ўзини ўзи англашдан бошланиб, жисмоний, ақлий
ва
ижтимоий камолотга эришув жараёни амалга ошиши билан тугалланади.
Ушбу даврда алоҳидаликка оид хусусиятлар қуйидагиларда ўз аксини
топади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
11
I.
Нутқнинг пайдо бўлиши то 6
-
7 ёшгача:
-
болада фазовий мувозанатнинг вужудга келганлиги;
-
ўзини ўзи англашдан иборат, “Мен” даврининг мавжудлиги;
-
нутқда она тили бойлигидан унумли фойдаланиш имкониятининг
туғилиши;
-
миллий урф
-
одатларга, хулқ
-
атвор қоидаларига риоя қила олиши;
-
муомала мароми ижтимоий қадриятларни эгаллаши;
-
ўйин ҳамда фаолиятнинг бошқа турларини ўзлаштириш негизида миллий
ва умумбашарий фазилатларнинг шаклланганлиги;
-
индивидуал типологик хусусиятларнинг аниқ намоён бўлиши;
-
барча жиҳатлар билан мактаб таълимига тайёргарлиги;
-
гуруҳий ҳамкорлик уқувидан хабардорлиги.
II.
Ўсмирлик даври хусусиятларининг акс этиши:
-
жисмоний жиҳатдан мукаммалликка интилишнинг мавжудлиги;
-
фаолият хулқ ва муомала жараёнида типологик хусусиятларга
эришилганлиги;
-
ақлий, ахлоқий характерологик хусусиятларга шакланганлиги;
-
турли шаклдаги ва тузилишдаги (тенгқурлар, катта ёшдагилар, расмий ва
норасмий (реал) гуруҳларда ўзини ўзи англашни намоён қилиши;
-
ижтимоий ҳаётда ва фаолиятда ўзини ўзи тасдиқлашга имкони борлиги;
-
ижтимоий турмушнинг ҳар бир жабхасида фаоллик кўрсатиши;
-
ўқув фанларида дифференциал муносабатнинг қарор топиши;
-
муайян эътиқод, дунёқараш, шахсий муносабатнинг мавжудлиги;
-
тайзиқий таъсирларга берилувчанлиги, хулқ
-
атворда қатъиятнинг
етишмаслиги;
-
фантазия ва ўзига бино қўйишнинг устуворлиги ва бошқалар.
Инсон камолатининг
шахс даври
етукликнинг муайян босқичи ҳисобланиб,
ижтимоий ҳаётда алоҳида аҳамиятга касб этади ва ўзининг кўрсаткичи билан
муҳим роль ўйнайди. Шахс даври бир неча тараққиёт босқисларини акс эттириб, у
илк ўспиринлик ва ёшликни қамраб олади.
Унинг биринчи босқичи
балоғат деб номланиб, 15
-
16 ёшдаги ўғил
-
қизларни
ўзида жамлайди. Бу босқичда ушбу хусусиятлар кўзга ташланади:
-
жисмоний баркамолликнинг ифодаланиши;
-
руҳий жиҳатдан муайян кўрсаткичга эришганлиги;
-
хулқ фаолият ва муомала жараёнларида индивидуалликнинг шаклланиши;
-
эътиқод, дунёқараш ва позицияда барқарорликнинг мавжудлиги.[1]
Шахс таркиб топишининг иккинчи босқичи ихтисос эгаллаш деб аталиб, 17
-
18 ва 21
-
23 ёшдаги баркамол йигитлар ва бокира қизлардан ташкил топади,
касбий фаолиятни эгаллашнинг хослиги билан
бошқа тараққиёт паллаларидан
ажралиб туради. Ушбу ҳолатларда уларнинг ўзига хослиги намоён бўлади:
-
билимлар кўникмалар ва малакалар эгаллашдаги индивидуаллик;
-
фаолият индивидуал услубининг пайдо бўлиши;
-
касбий мотивациянинг устуворлиги;
-
маънавий эхтиёжнинг барқарор қизиқишнинг мутлақо устуворлиги;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
12
-
мутахассисликка муносабатнинг шахсий позицияга бўйсунмаслиги;
-
коллеж ва олий мактаб муҳити ўзига хослиги, улар шахсиятида
ифодаланиши;
-
амалиётга ва муҳитга мослашишнинг сифат жиҳатидан тафовутланиши.
Шахс шаклланишининг учинчи босқичи ёшлик давридан иборат бўлиб,
ихтисосий етукликни ўзида акс эттиради. Кўпинча баркамоллик аломатлари
қуйидагиларда ифодаланади:
-
касбий ихтисослик маҳорати даражасига эришув;
-
ўз соҳасида новаторлик хусусиятини намойиш этиш;
-
ижтимоий баҳолаш экспертизаси мезонларига батамом мос тушишлик.[2]
Инсон камолатининг навбатдаги даври субъект деб номланиб, ўзига хос
хусусиятлари билан умрнинг бошқа паллаларидан ажралиб туради. Ҳар қайси
шахс субъект даражасига ўсиб ўтиши мумкин эмас, лекин унинг айрим
хусусиятларини эгаллаш имконига эгадир. Субъект ўзининг мана шу хусусиятлари
билан шахсдан тафовутланади:
-
хулқ
-
атворда фаолиятда муомалада мустақиллик устуворлиги;
-
ижтимоий ҳаётнинг ҳар бир жабҳасида шахсий позицияга эгалик;
-
илғор инсонпарварлик ғояларини илгари суришнинг оригиналлиги
инновацион эканлиги билан ажралиб туришлик;
-
ғояларини
қарор топтиришда объектив ва субъектив тўсиқларни енгиш ва
ижтимоий сиёсий етукликни намойиш қилишдир.
Биз муаммога ҳозирги замон нуқтаи назаридан ёндашиб, комил инсонликни
тўрт босқичга ажратишни мақсадга мувофиқ топдик:
1.
Инсон камолатининг бу босқичига келиб, ўзининг соҳаси бўйича ихтисос
даражасига эришади. Бунинг натижасида етук инсон ҳаёт ва фаолиятда ижтимоий
-
тарихий психологик намуна босқичига ўсиб ўтади, ўзининг салоҳияти билан
соҳани тараққий эттириш манбаига айланади. Бу босқичдаги инсонларнинг асосий
хусусиятлари қуйидагиларда ўз аксини топади:
-
-
юксак ақл заковатга эгалик, интеллектуал фаолиятда маҳсулдорлик;
-
-
антиципация кундалик фаолият натижасининг олдиндан моделини
яратиш;
-
-
хулқ, фаолият, муомала жараёнларида ўз имкониятини одилона баҳолаш
ва ўзгалар томонидан худди шундай даражага эришиш;
-
-
соҳага оид иқтидор ва салоҳиятнинг амалий ифодаланишини таъминлаш.
2.
Ихтисослараро билимдонлик
ўзига хос икки хусусияти билан бошқа
камолат босқичларидан ажралиб туради:
-
-
узлуксиз равишда кашфиётларни амалга оширишга мойиллик;
-
-
ҳар
бир ихтисос предметига оид қарашларда мукаммалликка,
сермаҳсулликка ва динамизмга эришиш.
3.
Комил инсоннинг навбатдаги камолот босқичи ақлий донишмандлик деб
аталиб, табиатга ва жамиятга биосфера ва неосферага нисбатан супер онглилик
кўрсаткичига эришиш билан тавсифланади. Ақлий донишмандлик ахлоқий
маданият, юксак ҳис
-
туйғулар муомала мароми табиат ва
жамиат нормаларига
риоя қилишлик билан узвий уйғунлик ҳукм суради. Аҳлоқий етуклик сиёсий,
худудий, иқтисодий онг кўринишларига одилона ёндашишни таъминлайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
13
4.
Умумбашарий даҳолик жамият ва тарақиёт тақозаси билан вужудга
келувчи имконият ёки зарурият маҳсулидир. Фан, техника, сиёсат, дин, давлат
қурилиши соҳасида кескин ўзгаришни амалга оширувчи тарихий шахслар
камолатнинг охирги босқичига эришиши мумкин.
Комил инсон субсенсор, субцептив хусусиятлари билан замондошларидан
юксак даражада устунликка эга. Субсенсорлик имкониятларига дахлдорлик
комилликнинг юксак даражасини ўзида акс эттиради. Илмий асосларга суяниб,
буюк башоратларни рўёбга чиқариш унинг янги хусусиятларидан бири бўлиб
ҳисобланади.
Комил инсонлик тўғрисидаги мулоҳазалар идеал шароитни акс эттиришга
қаратилганлигини таъкидлаб ўтиш жоиз. Чунки реалликдан узоқлашиш унга
эришиш имконияти мавжуд эмаслигини билдирмайди, аксинча инсон ўзини ўзи
кашф қилиш, ўзини рўёбга чиқариш, қулай шарт
-
шароитлар яратиш орқали юксак
даражага эришса бўлади. Лекин комил инсонликка қўйиладиган талаблар
даражасига нисбий ёндашиш мезонларни ихчамлаштириш ёрдамида комил
инсонни шакллантириш мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Валлон А. Психическое развитие ребёнка. М.: Просвещение, 1967.
2.
Гамезо М. В., Петрова
Е. А., Орлова Л. М. Возрастная и педагогическая
психология: Учебное пособие для студентов всех специальностей
педагогических вузов. —
М.: Педагогическое общество России, 2003.
3.
Обухова Л. Ф. Возрастная психология: учебник для вузов —
М.: Высшее
образование; МГППУ, 2009.
4.
http://www.socioschool.ru/sschools-519-6.html
5.
Краснова
О.В.
-
Психология
старости
и
старения
https://studfile.net/preview/5781441/page:19
