Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical foundations for developing a facilitative
approach in the educational process for future teacher-
educators
Guzaloy ESHMATOVA
1
University of Information Technology and Management
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
As a facilitator, the educator uses his knowledge, skills and
resources to educate and educate children. The educator plans
the process of education and upbringing, creates a developing
environment that contributes to the comprehensive
development of the child and the opening of his potential.
To do this, the educator knows the features of the child's
development, understands his feelings, identifies and takes into
account the needs and interests of each child. The educator
creates in the group such an inclusive environment in which
every child should feel ardent, capable and involved in the
educational process. This article covers the theoretical
foundations of the development of a facilitation approach in the
educational process in future educators-educators.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
facilitation,
education,
upbringing,
educator,
child,
behavior,
orientation,
development.
Bo‘lajak tarbiyachi
-
pedagoglarda ta’lim
-tarbiya jarayonida
fasilitatsion yondashuvni rivojlantirishning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
fasilitatsiya,
ta’lim,
tarbiya,
pedagog,
bola,
xulq-atvor,
yo
‘
nalish,
rivojlantirish.
Pedagog fasilitator sifatida bolalarga ta’lim va tarbiya
berishda o‘z bilimi, ko‘nikma va resurslaridan foydalanadi.
Pedagog ta’lim va tarbiya jarayonini rejalashtiradi, bolaning har
tomonlama rivojlanishiga va uning salohiyatini ochishga hissa
qo‘shadigan rivojlantiruvchi muhitni yaratadi. Buning uchun
pedagog bolaning rivojlanish xususiyatlarini biladi, uning
his-
tuyg‘ularini tushunadi, har bir bolaning ehtiyojlari va
qiziqishlarini aniqlaydi va hisobga oladi. Pedagog guruhda
1
Teacher, University of Information Technology and Management. E-mail: gozaloyeshmatova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
510
shunday inklyuziv muhit yaratadiki, unda har bir bola o‘zini
ardoqli, qobiliyatli va ta
’
lim jarayoniga jalb qilingandek
his qilishi kerak. Ushbu maqolada bo‘lajak tarbiyachi
-
pedagoglarda
ta’lim
-tarbiya
jarayonida
fasilitatsion
yondashuvni rivojlantirishning nazariy asoslari yoritilgan.
Теоретические основы развития фасилитационного
подхода в учебно
-
воспитательном процессе у будущих
воспитателей
-
педагогов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фасилитация,
обучение,
воспитание,
педагог,
ребенок,
поведение,
ориентация,
развитие.
Педагог использует свои знания, навыки и ресурсы
для обучения и воспитания детей в качестве фасилитатора.
Педагог планирует учебно
-
воспитательный процесс,
создает
развивающую
среду,
способствующую
всестороннему развитию ребенка и раскрытию его
потенциала.
Для этого педагог знает особенности развития
ребенка, понимает его чувства, выявляет и учитывает
потребности и интересы каждого ребенка. Педагог создает
в группе такую инклюзивную среду, в которой каждый
ребенок должен чувствовать себя достойным, способным и
вовлеченным в образовательный процесс. В данной статье
рассмотрены
теоретические
основы
развития
фасилитационного подхода в учебно
-
воспитательном
процессе у будущих педагогов
-
педагогов.
KIRISH
O
‘
zbekiston Respublikasining 2019-yil 16-dekabrdagi
“
Maktabgacha ta
’
lim va
tarbiya to
‘
g
‘
risida
”
gi O
‘
RQ
–
595-son Qonunining 36-moddasi maktabgacha ta
’
lim
tashkilotlaridagi ta
’
lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilariga bag
‘
ishlangan bo
‘
lib, unga ko
‘
ra
“
Maktabgacha
ta
’
lim
tashkilotlaridagi
ta
’
lim-tarbiya
jarayoni
ishtirokchilari
quyidagilardan iborat: maktabgacha bo
‘
lgan yoshdagi bola; bolaning qonuniy vakillari;
pedagog xodimlar
”.
Ushbu qonunda
“
bolalarni Vatanga muhabbat, mehnatga, o
‘
z
xalqining milliy, tarixiy, madaniy qadriyatlariga, shuningdek umuminsoniy qadriyatlarga
hurmat bilan munosabatda bo
‘
lish, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo
‘
lish
ruhida tarbiyalashi; oilada bolaning har tomonlama rivojlanishi, ta
’
lim va tarbiya olishi
uchun zarur shart-sharoitlarni ta
’
minlashi shart
”
ligi belgilab qo
‘
yilgan. O
‘
zbekiston
Respublikasi maktabgacha ta
’
lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida-
aytilishicha, maktabgacha ta
’
lim tashkilotini modernizatsiya qilish maktabgacha
ta
’
limning yangi sifatiga erishishni anglatadi
: “
maktabgacha yoshdagi bolalarning har
tomonlama intellektual, ma
’
naviy-axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-
sharoitlar yaratish
”
yo
‘
nalishlari belgilangan. O
‘
zbekiston Respublikasi Maktabgacha
ta
’
lim vazirligi tomonidan qabul qilingan me
’
yoriy hujjatlarda-bolalarni maktabga
tayyorlash uchun asosiy o
‘
quv dasturlarining majburiy minimal tarkibiy qismida
maktabgacha yoshdagi bolalarda quyidagilar shakllantirilishi kerakligi ta
’
kidlangan :
–
dunyoning yagona manzarasini aniqlashni shakllantirish;
–
rahmdillik, mas’uliyatlilik;
–
bilish jarayonlarini rivojlantirish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
511
–
o‘z emotsional yo‘lini tanlash va hokozo.
Yuqoridagilar asosida biz davlatning ta’lim sohasidagi ijtimoiy
-madaniy
buyurtmasi mas’uliyatli tanlov
sharoiti yuzaga kelganda mustaqil ravishda qaror qabul
qilishga tayyor bo‘lgan shaxsni tarbiyalashga qaratilgan degan xulosaga kelindi.
Pedagogik va psixologik adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, shaxs xususiyatlari sifatida
javobgarlik, tashabbus, mu
staqillik, o‘z fikrlarini erkin ifoda etish kabi fazilatlar bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, uni shaxsning umumlashgan xususiyati sifatida qarash
mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI
F.R.
Qodirovaning fikricha, shaxsning muhim ma’naviy sifatlari bo‘lgan ma’naviy
-
axloqiy ong, hissiyot va xulqni shakllantirish, vatanparvarlik, vatanga muhabbat,
insonparvarlik, mehnatga munosabat, jamoa bilan birgalikda qilinadigan ishlarga
munosabat, ongli intizom va boshqa tuyg‘ularni kamol toptirish ma’naviy
-axloqiy
tarbiyaning asosi hisoblanadi.
P.
Yusupova tadqiqotlariga ko‘ra bola 2
-3 yoshga kirganidayoq unda uyatchanlik,
mustaqillik yoki o‘ziga ishonchsizlik, xudbinlik yoki g‘amxo‘rlik, o‘z tengdoshlariga e’tibor
bilan munosabatda bo‘lish kabi shaxsiy xususiyatlar namoyon bo‘la
boshlaydi. Bularning
hammasi bolalarning tevarak-
atrofdagilar bilan bo‘ladigan munosabatini belgilaydi.
G.
Berdaliyeva o‘z tadqiqotlarida maktabgacha yoshdagi bolalarni mustaqilligiga
e’tibor berib, narsa
-hodisalar olami, ular yordamida amalga oshiriladigan xatti-
harakatlar, ona tili va odamlar orasidagi munosabatlarni anglash, ayni zamonda faoliyat
motivlarining rivojlanishi, qobiliyatlarning o‘sib borishi kattalarning bevosita yordami
asosida amalga oshishini ta’kidlaydi.
D.
Abdurahimova xalq og‘zaki ijod
i asosida maktabgacha yoshdagi bolalarni
tarbiyalash haqida so‘z yuritib, maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy
-madaniy
kompetensiya
–
hayotiy vaziyatlarda kattalar va tengdoshlari bilan muloqotda axloq
qoidalari va me’yorlarini bolalar xalq og‘zaki ij
odi namunalari vositasida egallab borishi
to‘g‘risida qat’iy xulosaga kelingan. Maktabgacha yosh davridan boshlab bolalarda
yuksak ma’naviy
-
ma’naviy
-
axloqiy fazilatlarni shakllantirish ko‘p bosqichli va murakkab
jarayon bo‘lib, bu jarayon texnologik yondashuvni talab qilishi ta’kidlangan .
Maktabgacha ta’limda bolaning xulq
-atvorni rivojlantirishning asosiy sharti
qoidalarni bolalarga yetkazish, ularda mavjud bo‘lgan talablarning mazmuniy
-
mantiqiyligini tushunishdir, deb hisoblaydi. Shuningdek, guruhni tartibga solish,
bolalarning ongli o‘zlashtirishi, ularni faol mehnatga jalb qilish, g‘oyaviy tuzilmaga
bo‘lgan qiziqarli tadbirlarni tashkil etish zarur.
Sh.S hodmonova kishi hayotining dastlabki faoliyatidagi eng oddiy turi undagi
shaxsiy qobiliyatlar, xusus
iyatlar, imkoniyatlar asosida ma’lum bir munosabatni
rivojlanishida asos bo‘lib xizmat qiladi deb hisoblaydi .
Fasilitatsiya fenomeni ilmiy tadqiqot obyekti sifatida XX asrda faollashgan holda
o‘rganila boshlangan. Ammo, birinchi marta bu fenomen XIX asrni
ng oxirida N. Triplet
tomonidan aniqlangan. N. Triplet, velosiped poygalari davomida, velosipedchilarning
raqobatchilar bilan poyga o‘tkazishda yaxshiroq natijalarga erishishini, vaqtga qarshi
poyga o‘tkazganda esa, natijalar past bo‘lishini kuzatdi. Ikki
turdagi poygalarda nazorat
o‘lchovlarini o‘tkazib, olingan natijalarni taqqoslagan N.
Triplet, raqobatchilar bilan
poygalar davomida velosipedchilarning ko‘proq muvaffaqiyatlarga erishishini aniqladi,
bu esa boshqa shaxslarning mavjudligi orqali raqobatbardoshlikning oshishi bilan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
512
bog‘liq. Yashirin fenomenni tekshirish maqsadida, olim 40 nafar bola ishtirok etgan
eksperiment o‘tkazdi. Bolalarga maksimal tezlikda baliqchilik kalavaning ipini o‘ralash
vazifasi berildi. Birinchi holatda bolalar yakkama-yakka b
o‘sh xonada vazifani bajardilar.
Ikkinchi holatda esa, tengdoshlarining oldida ishladilar. Tadqiqot natijasida, ikkinchi
holatda 20 bola ancha yuqori natijalar ko‘rsatgan, 10 bola biroz yaxshilangan
ko‘rsatkichlarga erishgan, 10 bola esa ko‘rsatkichlarning
yomonlashuvini kuzatgan.
Shunday qilib, N. Triplet tomonidan fasilitatsiya fenomeni ilmiy ravishda isbotlandi
(ammo “fasilitatsiya” atamasi ishlatilmasdan), ya’ni boshqa odamlarning mavjudligi
hisobiga individual natijaning yaxshilanishi.
“Social facilitation” atamasining birinchi marta ishlatilishi F.Olportga tegishli bo‘lib,
1920-yilda F. Olport fasilitatsiyani boshqa odamlarning mavjudligi natijasida odamning
xulq-
atvoridagi o‘zgarish sifatida tushunardi, ya’ni ular bir vaqtda, ammo mustaqil
ravishda bir xil ishni bajarishardi. F.
Olport fasilitatsiya haqidagi o‘z taxminini bir qator
eksperimentlar yordamida isbotlagan, bunda ishtirokchilar oddiy masalalarni (masalan,
ko‘paytirish masalalari yoki assotsiatsiyalar o‘ynash) yolg‘iz va boshqa ish
tirokchilar
bilan birga bajarishgan. Fasilitatsiyani o‘rganishni davom ettirgan F.
Olport, J. Dashiel,
D.
Trevis shunga o‘xshash natijalarni oddiy so‘zli yoki harakatli vazifalarni bajarishda
olishgan. Masalan, D. Trevisning eksperimentlarida ishtirokchilarga harakatlanuvchi
obyektni tayoq yordamida kuzatish vazifasi berilgan. Agar ishtirokchi obyekt harakatini
bir lahzada ham bo‘lsa, davom ettira olmasa, bu xato hisoblanardi. Dastlab ishtirokchilar
mashq qilgan va keyin eksperimentga o‘tishgan. Eksperiment
davomida ishtirokchiga
yolg‘iz va boshqa ishtirokchilar oldida 5 va 10 marta urinishlar berilgan. D.
Trevis
tomonidan boshqa ishtirokchilar oldida harakatlanish va uning aniqligini yaxshilash
kuzatilgan. Biroq, shu bilan birga, tadqiqotchilar boshqa ishtirokchilarning mavjudligi
salbiy ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatadigan qarama
-qarshi natijalarni olishgan. Masalan,
J. Pessin
boshqa ishtirokchilarning mavjudligi yordamida ma’nosiz jumlalarni yodlashda
qiyinchiliklar yuzaga kelganini aniqlagan. Tadqiqot davomida, J. Pessin, ishtirokchilarga
tomoshabinlar oldida bo‘lishlari kerak bo‘lganda, ma’nosiz jumlalarni yodlash uchun
ko‘proq urinishlar kerak bo‘lgani va ko‘proq xatolar qilganligini aniqlagan. R.
Hasbend
chizilgan labirintlarni o‘tkazishda salbiy natijala
rni olishgan.
Hayvonlarning xulq-
atvorini o‘rganishda ham qarama
-qarshi natijalar olingan.
R. Bayer 1929-
yilda tovuqlarga oid tadqiqot o‘tkazgan. Eksperimentning birinchi
bosqichida R.
Bayer tovuqlarga g‘alla yeyishlariga ruxsat bergan va ular to‘liq to‘yg
ancha
yeyishgan. Ikkinchi bosqichda u to‘liq to‘ygan tovuqqa, avvalgi kuni ovqatlantirilmagan
boshqa bir tovuqni qo‘shgan. Och qolgan ikkinchi tovuq paydo bo‘lganda, birinchi tovuq
ilgari yegan miqdorining uchdan ikki qismini yana yegan. X. Harlow ham shun
ga o‘xshash
natijalar olgan, unda jodugarlar juftlikda ovqatni ancha ko‘p yeyishgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Shunday qilib, olimlar oddiy vazifalarda fasilitatsiya effekti, murakkab vazifalarda
yoki yangi bilimlarni o‘zlashtirishda esa, aksincha, inhibitsiy
a effekti kuzatilganligini
aniqlashgan. XX asrning ikkinchi yarmida R.Zayonts fasilitatsiya masalasini faol
o‘rganishga kirishdi. Turli olimlar tomonidan olingan qarama
-qarshi natijalarni tahlil
qilgan R. Zayonts, ularni tushuntirishda asosan dominatsiya qiluvchi reaktsiya
kuchayishini anglatgan tamoyilni ishlatgan. Ushbu prinsiplarga tayangan holda, u yuqori
darajadagi harakatlanuvchi hissiyotlar, oson vazifalarni bajarishda samaradorlikni
oshiradi, chunki bu vazifalarda asosiy reaksiya to‘g‘ri javob berish bo‘ladi, ammo
murakkab vazifalarni bajarishda, qo‘shimcha harakatlar talab qilinadi va noto‘g‘ri javob
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
513
berish ehtimoli yuqori bo‘lganligi sababli, harakatlanuvchi hissiyotlar samaradorlikni
pasaytiradi degan xulosaga kelgan.
XULOSA
Shunday qilib, ta’kidlash mumkinki, qo‘zg‘alish dominal reaksiyani kuchaytiradi.
Oddiy vazifani bajarishda, ishtirokchi to‘g‘ri javob olishni kutadi, chunki kerakli amallarni
bajarish uchun barcha zaruriy operatsiyalar ma’lum, ya’ni reaksiya yaxshi o‘zlashtirilgan.
Bunday holat
da boshqa shaxslar mavjud bo‘lsa, ishtirokchilarning natijalari yaxshilanadi.
Agar ishtirokchi murakkab vazifani hal qilishda, yangi materialni o‘zlashtirishda, noto‘g‘ri
javoblar berish ehtimoli juda katta bo‘lsa, ya’ni dominal reaksiya xato ishlar bo‘lsa
,
boshqa odamlarning mavjudligi noto‘g‘ri javoblar sonini oshiradi. Shunday qilib,
R.
Zayonts tomonidan ishlatilgan tamoyilga ko‘ra, bir qarashda qarama
-
qarshi bo‘lgan
natijalarni tushuntirish mumkin. U, fasilitatsiyani faqat boshqa shaxslar mavjudligida
faoliyatni yaxshilash sifatida emas, balki dominal reaksiyalarni kuchaytirish, harakatlar
va faoliyatlarni faollashtirish deb tushuntiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi
qonuni/16.12.2019. 15 b.
2.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun "ILK QADAM"
davlat o‘quv dasturi /takomillashtirilgan ikkinchi nashr. 2022 yil. 9 b.
3.
Qodirova F. va boshqalar. Maktabgacha pedagogika. Darslik. -
T.: “Tafakkur”,
2019. 85 b.
4.
N.X.Avliyoqulov, N.N.Musayeva, Pedagogik texnologiya, Toshkent
–
2012, 27 b.
5.
N.M.O‘rinova, M.O.Uralova, Ta’lim
-tarbiya jarayoniga innovatsion yondashuv,
Farg‘ona –
2011. 65 b.
