Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The paramount importance of modern teaching methods
in physical education instruction at higher education
institutions
Abdumalik RAKHIMOV
1
Tashkent State University of Economics
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
15 February 2025
Accepted 15 March 2025
Available online
25 April 2025
This article highlights the work being carried out in our
republic to develop physical education. The methods of teaching
physical education are diverse, and their effectiveness depends
on the age of students, their physical fitness, and the learning
objectives. The article examines pedagogical teaching methods
for achieving the goals set by the teacher, as well as the
classification of pedagogical methods according to various
criteria. Using modern research methods, the study investigates
ways to increase students' physical activity, promote a healthy
lifestyle, and support their personal development.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
teaching methods,
exercises,
game-based learning,
competitions,
problem-based learning,
project method,
interactive approaches,
modern pedagogical
techniques.
Oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiyani o’qitishda
zamonaviy ta’lim metodlarining ustuvor ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘qitish usullari,
mashq,
o‘yin usuli,
musobaqalar,
muammoli ta’lim,
loyihalashtirish usuli,
interaktiv usullar,
zamonaviy pedagogik
metodlar.
Ushbu maqolada jismoniy tarbiya fanini rivojlantirish
bo‘yicha
respublikamizda amalga oshirilayotgan ishlar, jismoniy
tarbiyani
o‘qitish
usullari
xilma
-
xil
bo‘lib,
ularning
samaradorligi -
o‘quvchilarning yoshi, jismoniy tayyorgarligi va
ta’limning maqsadlariga bog‘liqligi, o‘qituvchi tomonidan
qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun o‘qitishning pedagogik
metodlari hamda pedagogik metodlar turli xil mezonlarga ko‘ra
tasniflanishi
yoritilgan.
Zamonaviy
metodlar
orqali
talabalarning jismoniy faolligini oshirish, sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish va ularning shaxsiy rivojlanishiga
ko‘maklashish masalalari ko‘rib chiqiladi.
1
Senior Lecturer, Tashkent State University of Economics. E-mail: a.rakhimov@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
206
Приоритетность современных методов обучения в
преподавании физической культуры в высших учебных
заведениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
методы обучения,
упражнения,
метод игры,
конкурсы,
проблемное обучение,
метод проектирования,
интерактивные методы,
современные
педагогические методы
.
В данной статье освещается работа, проводимая в
нашей республике по развитию физического воспитания.
Методы обучения физическому воспитанию разнообразны,
их эффективность зависит от возраста учащихся,
физической
подготовки
и
целей
обучения.
Рассматриваются педагогические методы обучения для
достижения целей, поставленных преподавателем, а также
классификация педагогических методов по различным
критериям. С помощью современных методов исследуются
вопросы повышения физической активности студентов,
формирования здорового образа жизни и содействия их
личностному развитию.
KIRISH
Bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya
fani talabalarning
jismoniy va ruhiy salomatligini mustahkamlash, ularning har tomonlama rivojlanishiga
ko‘maklashish kabi muhim vazifalarni bajaradi.
Oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya nafaqat talabalarning jismoniy
salomatligini mustahkamlash, balki ularning intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadigan muhim fan hisoblanadi. Zamonaviy dunyoda o‘zgaruvchan sharoitlar
va raqobatbardosh muhitda talabalarni zamonaviy ta’lim metodlari bilan ta’minlash
ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Jismoniy tarbiya darslarining samaradorligini oshirish uchun zamonaviy ta’lim
metodlaridan foydalanish zarur. Zamonaviy metodlar talabalarning faolligini oshirish,
ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va amaliy ko‘nikmalarini
shakllantirishga yordam beradi.
ASOSIY QISM
Mamlakatimizda sportni rivojlantirish bo’yicha Farmon va qarorlar ishlab
chiqilgan, jismoniy tarbiya va sport ishlarini rivojlantirishga, shu bilan birga, sog’lom
avlodni shakllantirishga katta zamin yaratadi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasini
ng 2019-yil 3 - fevraldagi 118-sonli
qarorida “Respublikada jismoniy tarbiya va sportni faol rivojlantirish, aholining barcha
qatlamlarini, ayniqsa yoshlarni jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan muntazam
shug‘ullanishga jalb qilish, jamiyatda sog‘lom tu
rmush tarzining foydasi va ustunligini
keng targ‘ib qilish, mamlakatda yaratilgan jismoniy tarbiya
-
sog‘lomlashtirish va sport
infratuzilmasidan to‘laqonli va samarali foydalanishni ta’minlash, shuningdek, yanada
takomillashtirish” –
ustuvor vazifa etib belgilandi[1].
Jismoniy tarbiyani o‘qitish usullari xilma
-
xil bo‘lib, ularning samaradorligi
-
o‘quvchilarning yoshi, jismoniy tayyorgarligi va ta’limning maqsadlariga bog‘liq. Bugungi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
207
kunda dars samaradorligini oshirishda an’anaviy hamda zamonaviy usullardan
foydalanish mumkin.
An’anaviy usullar:
Mashq usuli: Bu usul harakatlarni takrorlash orqali motor ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan. Masalan, gimnastika elementlarini qayta-qayta bajarish.
O‘yin usuli: O‘yinlar orqali harakat faolligini oshirish va qiziqarli muhit yaratish. Bu
usul bol
alar va o‘smirlar bilan ishlashda ayniqsa samarali. Misol uchun, estafetalar, to‘p
bilan o‘yinlar.
Musobaqa usuli: O‘quvchilarni o‘zaro bellashuvga undash orqali motivatsiyani
oshirish va natijalarga erishishga yo‘naltirish. Sport turlari bo‘yicha musobaq
alar,
jamoaviy o‘yinlar bunga misol bo‘la oladi.
Zamonaviy usullar:
Muammoli ta’lim: O‘quvchilarga muammoli vaziyatlarni taklif qilish va ularni
mustaqil ravishda yechishga undash. Bu usul tanqidiy fikrlash va ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantiradi.
Loyih
alashtirish usuli: O‘quvchilarning mustaqil ravishda jismoniy tarbiya bo‘yicha
loyihalar tayyorlashlari va uni himoya qilishlari. Masalan, sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha
taqdimotlar yaratish.
Interaktiv usullar: Guruhlarda ishlash, munozaralar o‘tkazish, rolli o‘yinlar kabi
faoliyatlar orqali o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligini va kommunikativ ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)dan foydalanish: Darslarda video
materiallar, animatsiyalar, interaktiv dasturlar va ilovalardan foydalanish orqali
ta’limning qiziqarliligini va samaradorligini oshirish. Masalan, sport mashqlari
texnikasini ko‘rsatuvchi videolardan foydalanish.
Aylanma mashq usuli: Turli xil jismoniy mashqlarni stansiyalarda ketma-ket
bajarish orqali umumiy jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish.
Umuman olganda, jismoniy tarbiyani o‘qitishda zamonaviy ta’lim metodlarining
afzalliklari:
1. Interaktiv usullar. Interaktiv usullar (munozaralar, kichik guruhlarda ishlash,
rolli o‘yinlar, treninglar) talabalarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ularning
fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi va jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Interaktiv usullar orqali talabalar o‘z fikrlarini erkin bayon eta oladilar, boshqalarning
fikrlarini tinglaydilar va o‘z
aro tajriba almashadilar.
2. Loyihalashtirish. Loyihalashtirish metodi talabalarga amaliy vazifalarni bajarish,
tadqiqotlar o‘tkazish va loyihalar yaratish imkoniyatini beradi. Masalan, talabalar
jismoniy mashqlar majmuasini ishlab chiqish, sport tadbirlar
ini tashkil etish yoki sog‘lom
turmush tarzi bo‘yicha targ‘ibot materiallarini tayyorlash kabi loyihalarni amalga
oshirishlari mumkin. Loyihalashtirish metodi talabalarning mustaqil fikrlash,
muammolarni hal qilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi.
3. Muammoli ta’lim. Muammoli ta’lim metodi talabalarni muammoli vaziyatga
duchor qilish va ularni mustaqil ravishda yechim topishga undaydi. Masalan, talabalarga
sport jarohatlarining oldini olish, ortiqcha vazndan xalos bo‘lish yoki jismoniy
tayyorgarlikni oshirish kabi muammolarni hal qilish vazifasi berilishi mumkin.
Muammoli ta’lim metodi talabalarning tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va qaror qabul qilish
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
208
4. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish. Zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (kompyuterlar, internet, multimedia vositalari) jismoniy
tarbiya darslarini yanada qiziqarli va samarali qilish imkoniyatini beradi. Talabalar
internet orqali jismoniy mashqlar bo‘yicha video
-
qo‘llanmalarni ko‘rish
lari, sport
musobaqalari haqida ma’lumot olishlari va o‘zlarining jismoniy tayyorgarliklarini onlayn
testlar orqali baholashlari mumkin.
5. Individual yondashuv. Har bir talabaning jismoniy tayyorgarligi, salomatligi va
qiziqishlarini hisobga olgan holda i
ndividual yondashuvni qo‘llash muhim. Talabalarga
o‘zlarining xususiyatlariga mos keladigan jismoniy mashqlar majmuasini tanlash
imkoniyatini berish zarur. Individual yondashuv talabalarning darsga bo‘lgan
motivatsiyasini oshiradi va ularning jismoniy rivo
jlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Yuqorida ko‘rsatilgan metodlarni tanlashda har bir o‘qituvchi quyidagi mezonlarga
e’tibor qaratishi lozim.
Ta’limning maqsadi va vazifalari: Metodlar darsning aniq maqsadlariga erishishga
yordam berishi kerak.
O‘quv materialining mazmuni: Har bir mavzu o‘ziga xos metodlarni talab qilishi
mumkin.
O‘quvchilarning yoshi va xususiyatlari: Metodlar o‘quvchilarning qiziqishlari,
qobiliyatlari va tayyorgarlik darajasiga mos bo‘lishi kerak.
O‘qituvchining tajribasi va mahorati: O‘qituvchi o‘zi yaxshi biladigan va samarali
qo‘llay oladigan metodlardan foydalanishi lozim.
O‘quv uchun ajratilgan vaqt: Metodlar dars vaqtiga mos kelishi kerak.
Mavjud sharoit va resurslar: Sinfdagi jihozlar, ko‘rgazmali qurollar va boshqa
resursl
ar metodlarni tanlashga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
O‘qituvchi darsning maqsadiga, o‘quvchilarning imkoniyatlariga va mavjud
sharoitga qarab bu usullarni kombinatsiyalab qo‘llashi mumkin. Shuningdek, o‘qitish
jarayonida o‘quvchilarning faolligini oshirish,
ularni rag‘batlantirish va ijobiy muhit
yaratish muhim ahamiyatga ega.
Samarali o‘qitish uchun o‘qituvchi turli xil pedagogik metodlarni kombinatsiyalab
qo‘llashi, dars jarayonida o‘quvchilarning faolligini oshirishi va ularga individual
yondashuvi muhimdir.
Samarali pedagogik faoliyat olib borish o’qituvchining kompetentligiga bog’liq.
O‘qituvchi tomonidan qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun o‘qitishning pedagogik
metodlari o‘quv jarayonida to’laqonlik foydalanishiga bog’liq. Bu metodlar
o‘quvchilarning bilim olish faoliyatini tashkil etish, ularni rag‘batlantirish, bilim,
ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan.
Jismoniy tarbiyani o’qitishda zamonaviy pedagogika nuqtai nazaridan, aktiv va
interaktiv metodlar ko‘pincha passiv metodlarga nisbatan samaraliroq hisoblanadi.
Chunki ular o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, mustaqil fikrlash, muammolarni
yechish
va hamkorlik qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Eng samarali yondashuv
ko‘pincha turli xil metodlarni kombinatsiyalash va ularni o‘quvchilarning ehtiyojlari va
darsning maqsadlariga moslashtirishdir[2]. Masalan, darsning boshida tushuntirish va
ko‘rsatish (so‘z va ko‘rgazmali usullar) qo‘llanilsa, asosiy qismida o‘yinlar, estafetalar
(o‘yin usuli) yoki mashqlar (mashq usuli) bajariladi, yakunida esa musobaqa yoki
muhokama (musobaqa va interaktiv usullar) o‘tkazilishi mumkin. Masalan, o‘yin usuli
motivats
iyani oshiradi, qiziqarli muhit yaratadi va harakat ko‘nikmalarini o‘zlashtirishga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
209
yordam beradi. Mashq usuli motor ko‘nikmalarini shakllantirish va takomillashtirish
uchun zarur. Musobaqa usuli esa, o‘quvchilarni o‘z ustida ishlashga undaydi, natijalarga
erishishga yo‘naltiradi va jamoaviy ruhni shakllantiradi.
Shuningdek, muammoli ta’lim tanqidiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Guruhlarda ishlash usuli hamkorlik qilish, muloqot qilish va
bir-
birini qo‘llab
-quvvatla
sh ko‘nikmalarini shakllantiradi. AKTdan foydalanish hozirgi
kunning dolzarb masalalardan biri bo’lib, uning yordamida ta’limni yanada qiziqarli
amalga oshirish mumkin, axborotni turli xil formatlarda yetkazish imkonini beradi.
Jismoniy tarbiyani o‘qitishda moslashuvchan va o‘quvchilarning ehtiyojlariga
yo‘naltirilgan yondashuv eng samaralidir. O‘qituvchi turli xil metodlardan unumli
foydalanishi, ularni darsning maqsadiga va o‘quvchilarning xususiyatlariga qarab
tanlashi va kombinatsiyalashi kerak[3]. Asosiy maqsad jismoniy tarbiyaning inson uchun
eng katta foydali o’quv mashg’ulot turi ekanligini singdirishdir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Jismoniy tarbiyani o‘qitishdagi mavjud muammolarni bartaraf etish va ta’lim
sifatini oshirish bo‘
yicha quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
-Moddiy-
texnik bazani yaxshilash bo‘yicha:
-
Kadrlar salohiyatini oshirish bo‘yicha:
-
O‘quv dasturlari va metodik ta’minotni takomillashtirish bo‘yicha:
-
O‘quvchilarning motivatsiyasi va salomatligini oshirish bo‘yicha.
-
O‘quv jarayonini nazorat qilish va baholash tizimini takomillashtirish:
-
O‘quvchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini obyektiv baholash mezonlarini
ishlab chiqish.
-
Jismoniy tarbiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab
-quvvatlash va ularning
natijalarini amaliyotga tatbiq etish.
-
Xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish.
Ushbu takliflarni amalga oshirish orqali O‘zbekistonda jismoniy tarbiya ta’limining
sifatini sezilarli darajada oshirish va sog‘lom, barkamol
avlodni tarbiyalashga erishish
mumkin.
Oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiyani o‘qitishda zamonaviy ta’lim
metodlaridan foydalanish talabalarning jismoniy faolligini oshirish, sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish va ularning shaxsiy rivojlanishig
a ko‘maklashishda muhim
ahamiyatga ega. Zamonaviy metodlar talabalarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi,
ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi va amaliy ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Jismoniy tarbiya o‘qituvchisi zamonaviy ta’lim met
odlarini bilishi,
talabalarga individual yondasha olishi va ularni o‘z ustida ishlashga rag‘batlantirishi
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019
-yil 3 - fevraldagi 118-
sonli qarori. https://lex.uz/docs/-4200883
2. Abidovna K. D., Asatillaevich A. B. Stages of technical training of athletes
//JournalNX.
–
2021.
–
С. 671
-673.
3. Asatillaevich A. B. PHYSICAL CULTURE AND SPORTS EVENTS AS AN OBJECT OF
MANAGEMENT //EDITORIAL BOARD.
–
2022.
–
С. 127.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
210
4. Asatillayevich A. B. Development Of A Strategy For The Development Of Physical
Culture //Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments.
–
2024.
–
Т. 2. –
№.
5.
–
С. 351
-357.
5. Salomov R.S. Sport mashg‘ulotlarining nazariy asoslari. –
T., 2007.
6. Asatillayevich A. B. Approaches to the development of physical culture //Asian
Journal of Multidimensional Research.
–
2022.
–
Т. 11. –
№. 3. –
С. 76
-80.
