Развитие института прокуратуры в Республике Узбекистан и его характеристика

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The Development of the Prosecutor's Office Institution in
the Republic of Uzbekistan and Its Distinctive
Characteristics

Abrorjon MUKHAMMADJONOV

1

Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received March 2025

Received in revised form

15 April 2025
Accepted 25 April 2025

Available online

25 May 2025

This article analyzes the developmental stages and

characteristics of the prosecutor's office institution in the

Republic of Uzbekistan. The study provides a scientific analysis

of the evolution of the prosecutor's office, including legal

scholars' perspectives on the necessity of its establishment and
its placement within various branches of government

throughout different stages of the state system. Additionally, the

article thoroughly examines the functions of the prosecutor's

office institution during its developmental stages. Specifically, it
explores the activities carried out by the prosecutor's office

within the judicial and executive branches, its goals and

objectives, as well as the issue of its accountability.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp

55-63

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

prosecutor's office,

stage of development,
government,

accountability,

responsibility issue,

branch of government,

law enforcement,

separate div.

O‘zbekiston

Respublikasida prokuratura institutining

rivojlanishi va uning o‘ziga xos xususiyatlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

prokuratura instituti,

rivojlanish bosqichi,
hokimiyat,

hisobdorlik,

javobgarlik masalasi,

hokimiyat tarmog‘i,

qonunlar ijrosi,

alohida organ.

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi prokuratura

institutining rivojlanish bosqichlari hamda uning xususiyatlari
tahlil qilinadi. Prokuratura institutining rivojlanish bosqichining

ilmiy tahlili, shuningdek huquqshunos olimlar tomonidan

prokuratura instituti vujudga kelish zarurati hamda turli davlat

tuzumi bosqichlarida prokuratura institutining qaysi hokimiyat

tarmog‘iga kirganligi ilmiy nazariy jihatdan tahlil qilingan. Shu

bilan birga, prokuratura institutining rivojlanish bosqichidagi

1

PhD student, Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan.

E-mail: abrorma1997@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

56

vazifalari atroflicha tahlil qilingan. Xususan, prokuratura

institutining sud hokimiyati va ijro hokimiyati tarkibida qanday
faoliyatni amalga oshirganligi hamda uning maqsad va vazifalari,

shun

ingdek hisobdorligi masalasi o‘rganilgan.

Развитие института прокуратуры в Республике
Узбекистан и его характеристика

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

институт прокуратуры,
этап развития,

власть,

подотчетность,

вопрос ответственности,

ветвь власти,

исполнение законов,
отдельный орган

.

В данной статье анализируются этапы развития института

прокуратуры Республики Узбекистан и его особенности.

Проводится научный анализ этапов развития института
прокуратуры, а также рассматривается необходимость

возникновения института прокуратуры с точки зрения
ученых

-

правоведов. Кроме того, дается научно

-

теоретический

анализ того, к какой ветви власти относился институт

прокуратуры на разных этапах государственного устройства.

При этом всесторонне анализируются задачи института
прокуратуры на этапе его развития. В частности, изучается

вопрос о том, какую деятельность осуществлял институт

прокуратуры в составе судебной и исполнительной власти, а

также его цели, задачи и подотчетность.

KIRISH

O

ʻ

zbekiston Respublikasida Prokuratura instituti davlat huquqni muhofaza qilish

tizimining muhim tarkibiy qismi bo

ʻ

lib, u konstitutsiyaviy tartibni, fuqarolarning huquq

va erkinliklarini himoya qilish, qonun ustuvorligini ta

ʼ

minlash, shuningdek davlat va

jamoat manfaatlarini himoya qilish vazifalarini bajaradi.

Prokuratura Oʻzbekistonda mustaqil davlat instituti sifatida faoliyat yuritadi va

uning vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qo

nunlari bilan

belgilanadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XXV bobida

prokuratura organlarining konstitutsiyaviy vakolatlari mustahkamlangan, jumladan
Konstitutsiyaning 143-146-moddalarida bevosita prokuratura organlari tashkiliy
bosh

qaruv asoslari belgilab qo‘yilgan[1]. Shu bilan birga, “Prokuratura to‘g‘risida”gi

Qonunda Prokuratura organlari faoliyatining asosiy yo‘nalishlari hamda majburiyatlari
aniq ko‘rsatilgan.

Prokuratura organlarining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilgan holda soha

olimlari Z.Ibragimov, M.Mahbubov, G.Malikova, B.Po‘latov, O.Madaliev, Sh.Zokirov,

Sh.Saidovning fikrlari asosida mamlakatimizda prokuraturaning shakllanishi va

rivojlanish bosqichlarini 5 ta davrga ajratib o‘rganish haqida xulosaga kelgan[2].

Mustabid tuzum davrida odamlar prokuratura organlari xodimlarini faqat

qoralovchi, jazolovchi tizim vakillari sifatida bilardi. Biz ushbu soha faoliyatini xalqaro
talablar darajasida qayta tashkil qilishda ijobiy natijalarga erishmoqdamiz,-dedi
prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev. Prokuratura organlari kundalik hayotimizda qonun

ustuvorligini ta’minlash, yuridik va jismoniy shaxslarning qonuniy huquqlarini himoya

qilish, aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirishga xizmat qilishi zarur[3].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

57

Fikrimizcha, mustabid tuzum davridagi prokuratura instituti davlat manfaatlarini

himoya qiluvchi tashkilot sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Lekin, bugungi kundagi O‘zbekiston

Respublikasi prokuraturasi inson huquq va erkinliklari himoya qiladigan, shuningdek,
qonun ustuvorligini ta

’minlaydigan xalqchil davlat organi sifatida qarashimiz mumkin.

Shu bilan birga, prokuratura organlari faoliyatini nazorat qilishda parlamentimizning roli

oshirildi. O‘zbekiston Respublikasi Prokuratura institutining vujudga kelgan davridan

hozirgi kungach

a bo‘lgan turli xil boshqaruv tuzumidagi davri tahlil qilinadi. Shuningdek,

ayrim xorijiy mamlakatlarning ham prokuratura institutini rivojlanish xususiyatini
yoritib berishga harakat qilinadi.

MATERIAL VA METODLAR

Tadqiqot davomida O‘

zbekiston Respublikasi Prokuratura institutining rivojlanish

bosqichlari va uning hozirgi holati o‘rganildi. Shuningdek, prokuratura faoliyatini
tartibga soluvchi qonunchilik hujjatlari tahlil qilindi. Shu bilan birga, O‘zbekiston

prokuratura institutining xorijiy hamda MDH davlatlardagi prokuratura tizimlari bilan
qiyosiy-

huquqiy tahlil qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Prokuratura

to‘g‘risida”gi Qonun hamda boshqa normativ

-huquqiy hujjatlar asosida tadqiqot olib

borildi. Ushbu tadqiqotni olib borishda ilmiy manbalarni kompleks tadqiq etish,
retrospektiv tahlil hamda qiyosiy huquqiy tahlil metodlaridan foydalanilgan.

TADQIQOT NATIJALARI

Prokuratura deganda nazoratni amalga oshiruvchi davlat organlari yoki bunga

vakolat berilgan mansabdo

r shaxs tushuniladi[4]. Lotin tilida “procuratio” so‘zi

g‘amxo‘rlik qilish, boshqarish, “procurator” so‘zi boshqaruvchi, idora qiluvchi, rais,
ishonchli vakil va nihoyat “procuro” so‘zi esa g‘amxo‘rlik qilmoq, parvarishlamoq, asrab

-

avaylamoq, ta’minlamoq, sodir etmoq, boshqarmoq, boshlab bormoq degan ma’noni
anglatadi. Shunga o‘xshash ma’nolar fransuz so‘zlarida ham bor; “procurateur”,
“procutie”, “procuration”, “procurer”[5]. Keltirilgan atamalarga qarab, “Prokuratura”
so‘zining ikki xil ma’nosi haqida fikr yuritish mumkin, ya’ni bu so‘zning keng ma’noda

nazoratni amalga oshiruvchi davlat organlari yoki mansabdor shaxs yoxud davlat

organlarining alohida turi sifatida tushunish mumkin. Tor ma’noda esa boshqa hokimiyat

tarmoqlariga kirmaydigan, nazorat faoliy

atini amalga oshirishga mo‘ljallangan maxsus

davlat organlari tizimi tushuniladi. Prokuratura huquqni muhofaza qilish funksiyasini

amalga oshirishga mo‘ljallangan davlat organlaridan biridir. Biroq bu funksiya uning

butun faoliyatini qamrab olmaydi[6].

Yev

ropada birinchi bo‘lib prokuratura organlari XIV asrda Fransiyada tuzilgan. Bu

davrda prokuratura birinchi navbatda jazolash, ayblash choralarini amalga oshirishga

mo‘ljallangan edi. Fransiyadagi prokuratura faoliyati Chor Rossiyasidagi prokuraturaning

tas

hkil topishiga asos bo‘ldi va 1917

-yil oktyabr revolyutsiyasidan keyin hamda sobiq

Ittifoq davrida prokuratura organlarining ishlashi va shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Pyotr
I “Prokuratura davlat va barcha fuqarolar manfaatlarini qo‘riqlashi kerak, gener

al-

prokuror esa, uning iborasi bilan aytganda, davlat ishlarida bizning ko‘zimiz va ish
boshimizdir”[7] degan edi.

Huquqshunos olim M.Maxbubov O‘zbekistonda prokuraturaning tashkil etilishi va

rivojlanish tarixini 4 ta davrga ajratadi:

birinchi davr

–

Turkistonda 1917-

yil oktyabr inqilobigacha bo‘lgan davr;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

58

ikkinchi davr

–

prokuraturaning Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm Xalq

Respublikalari tarkibidagi 1917

–

1924-

yillarni o‘z ichiga oluvchi davri;

uchinchi davr

–

1925-

yildan O‘zbekiston Respublikasining

davlat mustaqilligi e’lon

qilingan paytgacha bo‘lgan davr;

to‘rtinchi davr –

mustaqil O‘zbekiston Respublikasi Prokuraturasining tashkil

topish davri[8].

Shuningdek, Z.Ibragimov ham O‘zbekiston Prokuratura organlarining rivojlanish

tarixini quyidagi 4 dav

rga bo‘ladi:

birinchi davr

–

XIX asrning ikkinchi yarmidan 1917-yil oktyabr inqilobigacha

bo‘lgan davr;

ikkinchi davr

–

prokuratura tizimi shakllangan 1917

–

1924-yillar davri;

uchinchi davr

–

O‘zbekiston Prokuraturasining Sobiq ittifoq tarkibidagi 1924

-

yildan 1991-

yilgacha bo‘lgan davri;

nihoyat, to‘rtinchi davr –

O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi e’lon

qilingan paytdan boshlanib, to hozirgi kungacha bo‘lgan davr[9].

Prokuror nazorati instituti birinchi bor 1867-

yildagi Turkiston o‘lkasini

boshqarishga oid vaqtinchalik Nizomning loyihasida ko‘zda tutilgan edi. Prokuror
funksiyasi ma’muriy boshqaruv apparatini boshqarib kelgan general

-gubernator

tomonidan bajarilgan. 1887-

yil Rossiya adliya vazirining buyrug‘i bilan viloyat sudlari

qoshida viloyat prokuraturalari tashkil qilingan. Mazkur prokurorlar viloyat sudlari

tarkibida tuzilgan bo‘lsalar

-

da, ular ma’muriy tartibda Rossiya adliya vaziriga

bo‘ysungan. Islohotlar natijasida Turkiston o‘lkasida ikki bosqichdagi prokuratura
faoliyat ko‘rsatg

an:

birinchi bosqich-sud palatasidagi prokuratura;
ikkinchi bosqich- okrug sudidagi prokuratura. Okrug sudidagi prokuratura Sud

palatasidagi prokuraturaga bo‘ysungan. Sud palatasi prokurori, o‘z navbatida bevosita
adliya vaziriga bo‘ysungan va hisobdor bo‘

lgan. Hamma prokurorlar podsho tomonidan

vazifaga tayinlangan va vazifadan ozod etilgan[10].

Rossiyadagi oktyabr inqilobidan so‘ng sud reformalari o‘tkazilguniga qadar

Turkistonda sobiq Chor Rossiyasida faoliyat ko‘rsatgan sud va prokuratura Sovetlar va

Ad

liya Xalq komissarlari komissiyasining bevosita nazorati ostida faoliyat ko‘rsatishni

davom ettirgan. Keyinchalik, “Prokuror nazorati to‘g‘risida”gi nizom tasdiqlangan bo‘lib,

unda prokuratura organlarining tashkil etilishi va faoliyatining asosiy prinsipl

ari o‘z

ifodasini topdi.

“Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonun hujjatlari tahlili shundan dalolat beradiki,

prokuratura bo‘lim sifatida Adliya xalq komissariati tizimiga kirar edi. Adliya komissari
bir vaqtning o‘zida respublika prokurori ham edi. Keyinchalik

“SSRI Oliy sudi

to‘g‘risida”gi nizomga muvofiq prokuratura Oliy Sud tarkibiga kiritildi.

Buxoro Xalq Sovet Respublikasida prokuratura Buxoro Markaziy Ijroiya

Qo‘mitasining Oliy kontrolining bo‘limi sifatida prokuratura Buxoro Xalq Komissariati

Sovetining

adliya komissariati qaramog‘iga bo‘lim sifatida o‘tkazilgan.

Xorazm Xalq Sovet Respublikasi Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi kengashining qarori

bilan “Xalq yustitsiya nozirligi to‘g‘risida”gi nizom tasdiqlangan. Nizomga muvofiq,

Yustitsiya nozirligiga nozir rah

barlik qilgan, uning o‘zi bir vaqtning o‘zida Xorazm Xalq

Sovet Respublikasining davlat prokurori hisoblangan va unga respublikada qonuniylik
ustidan umumiy kuzatuvni olib borish vazifasi yuklatilgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

59

O‘zbekistonda prokuratura organlarini tashkil etish va

faoliyatini tartibga soluvchi

birinchi qonunchilik akti “SSRI va ittifoqdosh respublikalarda sud tuzilishi asoslari”

hisoblanadi.

Mazkur huquqiy hujjat asosida “O‘zSSR Adliya xalq komissariati to‘g‘risida”gi

nizomni tasdiqladi, unga muvofiq adliya xalq kom

issari bir vaqtning o‘zida respublika

prokurori ham edi. Mazkur huquqiy akt bilan “TASSR davlat prokuraturasi to‘g‘risida”gi

nizomda mustahkamlangan prokuratura funksiyalari yanada takomillashtirildi.

Respublika prokurori bir vaqtning o‘zida adliya xalq ko

missari sifatida respublika

hukumati tarkibiga kirar edi. SSRI MIQ va HKS qarori bilan SSRI prokuraturasi tuzildi.
1933-

yil dekabrdagi “SSRI prokuraturasi to‘g‘risida”gi nizomda SSRI prokuraturasi

funksiyalari konkretlashtirildi, respublika prokurorlari bi

lan o‘zaro munosabatlar

aniqlab berildi. 1936-yil 20-

iyundagi SSRI MIQ va XKSning “SSRI Adliya xalq

komissariatini shakllantirish to‘g‘risida”gi qarori prokuratura va tergov organlarini

ittifoq va avtonom respublikalar Adliya xalq komissariati tizimidan chiqarib, SSRI

prokuroriga bevosita tobe qilib qo‘ydi.

Shunday qilib, 1936-yili prokuraturani markazlashtirish va yagona tizimga

aylantirish jarayoni nihoyasiga yetdi. 1936-yilgi SSRI Konstitutsiyasi va 1937-yilgi

O‘zbekistonSSR Konstitutsiyasi prokurorlik nazoratining ahamiyati va o‘rnini davlat
faoliyatining mustaqil turi sifatida yuqoriga ko‘tardi[11].

SSRI Oliy Soveti Prezidiumi Farmoni bilan “SSRIda prokuror nazorati

to‘g‘risida”gi nizom tasdiqlandi. U prokuratura organlari vakolatini bir muncha

kengaytirdi va aniqlashtirdi hamda prokuror nazorati vazifalari va uni amalga oshirish

uslublarini qonun bilan mustahkamlab qo‘ydi.

1977-yildagi SSRI Konstitutsiyasi asosida 1979-yil 30-

noyabrda “SSRI

Prokuraturasi to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilingan bo‘lib, bu

qonun Ittifoq prokuraturasi

tarqalib ketguniga qadar amalda bo‘ldi. SSRI tarqalib ketgandan keyin SSRI prokuraturasi

mustaqil davlat organlari sifatida faoliyatini tugatdi.

O‘

zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan dastlabki kunlardanoq

milliy prokuraturaning paydo bo‘lishi va shakllanishiga alohida e’tibor berildi. Xususan,

1990-yil 1-

noyabrda O‘zbekiston SSRning “O‘zbekiston SSRda ijro va boshqaruv

hokimiyati ti

zimini takomillashtirish va “O‘zbekiston SSR Konstitutsiyasi o‘zgartirish va

qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonunini qabul qilish to‘g‘risidagi dadil va jasoratli
siyosiy qaror qabul qilindi. Ushbu hujjatda birinchi marta ittifoq doirasida O‘zbekist

on

SSR prokurori hamda uning o‘rinbosarlari ilgarigidek SSRI Bosh prokurori tomonidan

emas, Respublika Prezidentining taqdimnomasiga binoan mamlakat parlamenti

tomonidan tayinlanishi mustahkamlandi va O‘zbekiston Respublikasi prokurorining
faqat O‘zbekisto

n Respublikasi parlamenti va Prezidenti oldidagi hisobdorligi va

javobgarligi belgilandi. Prokuratura organlarining haqiqiy mustaqilligi va ozod

bo‘lganligini ta’minlash uchun qabul qilingan ikkita hujjatni e’tirof etish lozim. Birinchisi

1991-yil 31-avgus

tda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi

to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Soveti Murojaati mazmuni; ikkinchisi
O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari
haqida”gi Qonunid

ir. Aynan shu qonunga muvofiq, 1992-yilning 24-yanvar kuni

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi prokuratura
organlari faoliyatini tashkil etish masalalari to‘g‘risida”gi 33

-sonli qarori[12]qabul

qilingan.

Hukumatning

ushbu

qarori

nafaqat

prokuraturaning

mavqeyini

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

60

mustahkamlagan, balki prokuratura xodimlariga qator imtiyoz va ustunliklar berish bilan
birga, moddiy-

texnik bazasini ham sezilarli darajada mustahkamlagan. Ammo o‘sha

davrda O‘zbekiston Respublikasi prokuratura

organlari faoliyatining huquqiy asoslarini

zudlik bilan ishlab chiqish va qabul qilishni talab etar edi. Bu boradagi dastlabki dadil

qadam sifatida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992

-yil 8-yanvardagi

O‘zbekiston SSR prokuraturasini mustaqil O‘zb

ekiston Respublikasi tasarrufiga

o‘tkazilishini belgilovchi Farmonini misol qilsak bo‘ladi. Bundan tashqari, yosh va
mustaqil O‘zbekiston Respublikasining dastlabki qabul qilgan qonunlaridan biri,

mamlakatning asosiy qonuni -

O‘zbekiston Respublikasi Konst

itutsiyasining qabul

qilingan kuni ertasiga, ya’ni 1992

-yil 9-

dekabrda parlament tomonidan O‘zbekiston

Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonunining qabul qilinishini ham alohida
muhim holat deb e’tirof etish lozim.

O‘zbekiston Respublikasining

2001-yil 29-

avgustda qabul qilingan “Prokuratura

to‘g‘risida”gi Qonunining (yangi tahriri) esa prokuratura organlarining davlat organlari
tizimidagi tutgan o‘rni va roli, prokuror nazorati xususiyati, prokuratura organlari

funksiyalarining aniq belgilanis

hi bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni o‘z ichiga qamrab oldi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017

-yil 18-apreldagi PF-5019-sonli

“Ijtimoiy

-iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish, mamlakatni modernizatsiya qilish, inson

huquq va erkinliklarining ish

onchli himoyasini ta’minlashda prokuratura organlarining

rolini kuchaytirish to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilinishi aynan ushbu maqsadda olib

borilayotgan ishlarni takomillashtirishni nazarda tutadi. Mazkur Farmon asosida
prokuratura organlariga yangi vazifalar belgilab berildi. Jamiyatda qonuniylikni
mustahkamlash hamda demokratik, ijtimoiy-

iqtisodiy islohotlarni ro‘yobga chiqarishga,

inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishga qaratilgan qonunlarning so‘zsiz

ijro etilishi ustidan samarali nazoratni amalga oshirish orqali xalq manfaatlariga xizmat
qilish prokuratura organlarining ustuvor vazifasi etib belgilandi[13].

Xorijiy mamlakatlarda prokuraturaning davlat organlari tizimidagi o‘rniga qarab 4

ta mamlakatlar guruhini ajratish mumkin. Bular quyidagi davlatlardir:

1. Prokuratura Adliya vazirligi tarkibiga kiradi;

2. Prokuratura sudyalar korpusi tarkibiga to‘liq kiritilgan va sudlarda joylashgan

yoki sud hokimiyati doirasida ma’muriy avtonomiyadan foydalanadi;

3.

Prokuratura mustaqil, alohida tizimga bo‘lingan va parlament yoki davlat

rahbariga hisobot beradi;

4. Prokuratura yoki uning bevosita ekvivalenti umuman yo‘q.

Birinchi guruh mamlakatlariga, xususan, AQSh, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya,

Daniya, Polsha, Ruminiya, Isroil, Yaponiya va Suriya kiradi. Ushbu mamlakatlarda
prokuratura Adliya vazirligi tarkibiga kirsa-da, ular sud organlariga, prokurorlar esa sud

tizimiga tegishli bo‘lishi mumkin. Bu eslatib o‘tilgan mamlakatlarning aksariyatiga

tegishli, ammo adv

okatlar sudlarga “bog‘lanmagan” va sud tizimiga nisbatan butunlay

mustaqil maqomga ega bo‘lgan Qo‘shma Shtatlarga taalluqli emas.

Fransiyada Bosh prokuror va Adliya vaziri lavozimlari alohida, AQSHda esa adliya

vaziri bir vaqtda Bosh prokuror boʻlib, unga barcha prokurorlar boʻysunadi.

Tashkiliy jihatdan Adliya vazirligi tarkibiga kiruvchi Yaponiya prokuraturasi

prokuratura nazorati organlarining yagona tuzilmasi tamoyili asosida qurilgan.
Yaponiyada prokurorlar harakatlari ustidan sud nazorati bilan bir qatorda jamoatchilik

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

61

nazorati ham mavjud: har bir okrugda saylovchilar orasidan qur’a tashlash yo‘li bilan
prokurorlar nazorati bo‘yicha maxsus komissiya tuziladi.

Ikkinchi guruh mamlakatlariga, xususan, Ispaniya, Kolumbiya, Bolgariya va Latviya

kiradi. Ispa

niyada ushbu organ fuqarolarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan

jamoat manfaatlarini himoya qilishda sud tizimiga yordam beradi, shuningdek sudlarning
mustaqilligini nazorat qiladi va ularda jamoat manfaatlarini himoya qiladi.
Prokuraturalar viloyat darajasiga qadar sudlarda ishlaydi. Ularga Sudlar Bosh

Kengashining fikrini eshitgandan so‘ng Hukumat taklifiga binoan qirol tomonidan

tayinlanadigan Davlat Bosh prokurori boshchilik qiladi. Sud hokimiyati iyerarxiyasida u
Oliy sud raisidan keyingi ikkinchi shaxs hisoblanadi.

Uchinchi guruh mamlakatlari asosan sotsialistik davlatlar, Vyetnam, Xitoy,

Shimoliy Koreya, Kuba, Laos va boshqa davlatlardan iborat. Bu mamlakatlarda
prokuraturaga yuqorida qayd etilgan funksiyalardan tashqari, odatda, qonunlar ijrosini

nazorat qilish funksiyasi ya’ni umumiy nazorat deb ataladi. Ularning obyektlari odatda
ijro hokimiyati organlari, jamoat birlashmalari, xo‘jalik tashkilotlari, turli turdagi
muassasalar va shaxslar bilan bog‘liq bo‘lgan davlat organlari hisoblanad

i. Bu

mamlakatlarda prokuratura konstitutsiyaviy maqomga ega bo‘lib, davlatning eng muhim
organlaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Odatda, sotsialistik mamlakatlarda prokuratura

bosh prokuror boshchiligidagi organlarning tashkiliy jihatdan alohida tizimi hisoblanadi.

Lotin Amerikasi mamlakatlarida prokurorlar mustaqil maqomga ega boʻlib,

maʼmuriy, moliyaviy va funksional avtonomiyalardan foydalanadilar. Ushbu hududning
o‘ziga xos xususiyati prokuratura organlarining ular bajaradigan funksiyalariga qarab
tashkiliy bo‘linishidir. Bir qator mamlakatlarda (Kolumbiya, Ekvador va boshqalar) ba’zi
prokuratura organlari jinoiy ta’qib qilish funksiyalarini bajaradi, boshqalari esa

qonunlarning bajarilishini va inson huquqlarini himoya qilishni nazorat qiladi.

To‘r

tinchi guruh mamlakatlari - Buyuk Britaniya va uning sobiq dominionlari

bo‘lib, ularda prokuratura maxsus davlat organi sifatida mavjud emas va prokuraturaga
xos bo‘lgan funksiyalar amalda bosh prokurorlar va prokuratura organlari tomonidan

amalga oshiriladi.

Jinoiy ta’qib qilish bo‘yicha Attoniya xizmatining vakolatlari boshqa davlatlar

prokuraturalarining funksiyalariga o‘xshaydi, shuning uchun adabiyotlarda anglo

-sakson

huquqiy tizimiga ega mamlakatlardagi attoniya xizmati odatda prokuratura deb ataladi.

Prokuror jinoyat jarayonining barcha bosqichlarida asosiy rol o‘ynaydi va jinoiy sudlov

mexanizmining muhim tarkibiy qismidir.

Aksariyat, xorijiy mamlakatlarda prokuratura huquqni muhofaza qiluvchi organlar

manfaatlari va jinoiy javobgarlikka tortilgan sh

axs huquqlari o‘rtasidagi mutanosiblikni

ta’minlashga qaratilgan organ hisoblanadi. Prokuraturaning asosiy vazifasi

jinoyatchilikka qarshi kurashishdan iborat.

Prokuratura faoliyatining umumiy xususiyati prokurorning jinoiy siyosatni ishlab

chiqish jarayon

ida ishtirok etishi, huquqiy normalarni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar berish,

davlat organlarining xatti-harakatlarini konstruktiv tanqid qilishdir.

Obyektivlik, xolislik va mustaqillik tamoyillari deyarli barcha Yevropa va boshqa

mamlakatlar qonunchiligida mustahkamlangan va amalga oshirilgan. Prokuratura
mustaqildir yoki har qanday tashqi hokimiyatdan, shu jumladan siyosiy hokimiyatdan

mustaqil bo‘lishga intiladi[14].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

62

TADQIQOT NATIJALARI TAHLILI

Tadqiqot

natijalariga

ko‘ra,

O‘zbekiston

Respublikasi

proku

raturasi

rivojlanishining bosqichlari huquqshunos olimlar tomonidan 5 ta bosqichga bo‘lishgan.

Fikrimizcha, prokuratura rivojlanish bosqichlarini Chor Rossiya bosqini davridan keyingi
davrlardan hisoblash biroz bahsli hisoblanadi. Ushbu rivojlanish bosqich

ini o‘rganishimiz

natijasida bevosita Sosoniylar imperiyasi davridan boshlangan deb hisoblaymiz.

Chunki,o‘sha davrda mamlakatdagi islomiy axloq me’yorlarining bajarilishini nazorat

qiluvchi maxsus tashkilot xodimi sifatida muhtasib lavozimidagi shaxs faoliyat

ko‘rsatgan. Muhtasib lavozimidagi shaxsning bajargan vazifalari bugungi kundagi
prokuror tomonidan amalga oshiriladigan vazifalarga o‘xshash deb hisoblaymiz. Shuning
uchun rivojlanish bosqichini 6ta bosqichga bo‘lish maqsadga muvofiqdir. 1

-bosqich

Sosoniy imperiyasi davridan to Chor Rossiyasini bosqini amalga oshirilganga qadar

bo‘lgan davr. Ushbu davrda prokuror vazifasini muhtasib lavozimidagi shaxs amalga

oshirilgan. 2-bosqich esa 1868-yildan 1917-

yil oktyabr inqilobigacha bo‘lgan davr. Ushbu

davrd

a prokuror funksiyasi ma’muriy boshqaruv apparatini boshqarib kelgan general

-

gubernator tomonidan bajarilgan edi. Chor Rossiya adliya vazirining buyrug‘i bilan

viloyat sudlari qoshida viloyat prokuraturalari tashkil qilingan. Bu prokurorlar viloyat
sudlari

tarkibida tuzilgan bo‘lsalar

-

da, ular ma’muriy tartibda Rossiya adliya vaziriga

bo‘ysungan. 3

-bosqich 1917-yildan 1924-

yilgacha bo‘lgan davr. Ushbu davrda

“Prokuratura to‘g‘risida”gi qonun hujjatlari tahlili shundan dalolat beradiki, prokuratura
bo‘lim si

fatida Adliya xalq komissariati tizimiga kirar edi. Adliya komissariati bir

vaqtning o‘zida respublika prokurori ham edi. Keyinchalik “SSRI Oliy sudi to‘g‘risida”gi

nizomga muvofiq prokuratura Oliy Sud tarkibiga kiritildi. 4-bosqich 1924-yildan to 1991-
yil

gacha bo‘lgan davr. Ushbu davrda Prokuratura organiga konstitutsiyaviy maqomi

berilgan deb hisoblasak bo‘ladi. Chunki, O‘zSSR konstitutsiyasida prokuraturaga oid

norma mustahkamlandi. 5- bosqich 1992-yildan 2001-

yilgacha bo‘lgan davr ushbu

davrda prokuratura faoliyati mustaqil davlatning konstitutsiyasi darajasida alohida
institut sifatida kiritildi. 6-bosqich 2001-

yildan to hozirgi kungacha bo‘lgan davr. Ushbu

davrda yangi tahrirdagi “Prokuratura to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi.

XULOSA

O‘zbekiston Res

publikasi prokuratura organlari rivojlanishi bevosita davlat tuzumi

bilan bog‘liq holda rivojlangan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki prokuratura
rivojlanishini birinchi va ikkinchi bosqichlarda, ya’ni XV asrdan to 1917

-yillargacha

bo‘lgan davrda prokuratu

ra organi viloyat sudlari huzurida tashkil etilgan. 1924-yildan

to 1936-yillarda davomida prokuratura organi Adliya xalq komissariati tarkibida faoliyat

yuritgan, ya’ni ijro hokimiyati tarkibida. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan
so‘ng prokur

atura organi mustaqil organ sifatida faoliyat yuritmoqda. Prokuratura

instituti hech qaysi hokimiyat tarkibiga kirmaydi. Prokuratura organi O‘zbekiston

Respublikasi Oliy Majlisining Senati hamda prezidenti oldida hisobdor. Shu bilan birga,
xorijiy mamlakatlar prokuratura organlarini tahlilida prokuratura organlari ijro
hokimiyati tarkibida, sud hokimiyati tarkibida, sotsialistik respublikalarda hamda MDH

mamlakatlarida alohida organ sifatida faoliyat yuritmoqda. Ba’zi mamlakatlarda esa

prokuratura organi parlament tarkibida, ayrim mamlakatlarda umuman prokuratura
organi sifatida faoliyat yuritmaydi (Masalan, Buyuk Britaniyada).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

63

Fikrimizcha, O‘zbekiston Respublikasi prokuratura rivojlanish bosqichlarida: ijro

hokimiyati, sud hokimiyati tizimida faoliyat yuritib keldi. Bugungi kunda prokuratura
organi hokimiyatlari tizimiga kirmaydigan alohida organ sifatida faoliyat yuritishi
maqsadga muvofiqdir. Chunki, ushbu organ mamlakatdagi qonunlar ijrosini nazorat
qiluvchi organ hisoblanadi. Agar sud yoki ijro tizimiga

prokuratura organi kirsa o‘zining

mustaqilligini yo‘qotadi, shuningdek faoliyat samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi

mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1. O‘

zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. https://lex.uz/docs/-6445145

2. Abduolimov.U.X. Avtorefarat. Prokuratura organlarining tashkiliy-huquqiy

asosini takomillashtirish (O‘zbekiston va Turkiya misolida) Toshkent 2024. B

-13.

3. Prezident Shavkat Mirziyoyev prokuratura xodimlari bilan uchrashdi.

https://www.president.uz/oz/lists/view/178

4. Современный словарь иностранных слов.

-

М., 1993.

-

С. 493. Большой

юридический словарь.

-

М., 1999.

-

С. 821, 822.

5. Гашина К.А. Французко

-

руссий словарь.

-

М., 198

0. -

С. 439

6. Галузо В.Н. Система правоохранителных органов России. Учебник для

вузов.

-

М., 2000.

-

С. 10

-

14; Рахлин В.И., Сидарук М.М. Правоохранительная функция

прокуратуры.

-

С. Петербург, 2000.

-

С. 20

-24.

7. Прокуратура Санкт Петербурга.

-

Санкт Петербург, 1987.

-

С. 6.

8. Махбубов М. Создание и развитие органов прокуратуры в Узбекистане:

Автореф. дисс. ... канд. юрид. наук. –

Т.: Институт философии и права им.

И.Муминова, 1993. –

47 с.

9. Ибрагимов З.С. Правовые проблемы совершенствования деятельности

прокуратуры в системе органов государственной власти Республики Узбекистан:
Автореф. дисс. ... канд. юрид. наук. –

Т.: 1997. –

25c.

10. Prokuror nazorati darslik B-14. Toshkent.2023
11. Mustafayev B.M. 70 -yil qonun himoyasida. - T.:, 1992.

12. Hujjat kuchini yo‘qotgan 22.02.2021. https://lex.uz/docs/

-386224

13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 18.04.2017 yildagi PF

-5019-

son. https://lex.uz/ru/docs/-3177796

14.

Модели

организации

прокуратуры

в

зарубежных

странах.

https://studfile.net/preview/1462820/page:20/ .