Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Makhmudkhoja Bekhbudi
Bilol MUKHAMMADIEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article illuminates the life journey of Makhmudkhoja
Bekhbudi, the founder and father of Central Asian Jadidism, his
contributions to the people, his written drama "Padarkush"
(Patricide), and other aspects of his work.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Jadid Bekhbudiy,
"Oyna" (Mirror),
"Samarqand",
"Padarkush" (Patricide),
"Turon" troupe,
New Method school.
Mahmudxo‘ja Behbudiy
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Jadid Behbudiya,
“Oyna”,
“Samarqand”,
“Padarkush”,
“Turon” truppasi,
Yangi usul maktabi.
Ushbu
maqolada O‘rta Osiyo jadidchiligi asoschisi va otasi
Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayot yo‘li, xalq uchun qilgan
xizmatlari, yozgan “Padarkush” dramasi, va boshqalar yoritiladi
.
Махмудходжа Бехбудий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Джадид Бехбуди,
"Ойна",
"Самарканд",
"Падаркуш",
труппа "Туран",
новометодная школа
.
В
этой
статье
освещается
жизненный
путь
Махмудходжи
Бехбуди, основателя и отца джадидизма в
Средней Азии, его заслуги перед народом, написанная им
драма "Падаркуш" и другие аспекты его деятельности.
1
Student, Namangan State University. E-mail: bilolmuhammadiyev5@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
268
XIX asr oxiri XX asr boshlarida yurtimizdagi og‘ir iqtisodiy, siyosiy, madaniy
holatlar, xalqni ilg‘or ziyoli qismi tomonidan xavotirga soldi. Ular xalqni o‘zligini
yo‘qotayotgani, zalolatga tushayotganini ko‘rib, buni oldi olinmasa og‘ir oqibatlarga olib
kelishini yaxshi bilar edilar. Shuning uchun jadidlar tomonidan, xususan Mahmudxo‘ja
Behbudiy tomonidan yan
gi maktablar, darsliklar tayyorlab, ommani uyg‘otishga harakat
qildilar.
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875 –
yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinida
Baxshitepa qishlog‘ida diniy olim oilasida dunyoga kelgan. Behbudiyning otasi
Behbudxo‘ja Solihxo‘ja o‘g‘li turkist
onlik, Ahmad Yassaviyning avlodi, ona tomondan
bobosi Noyozxo‘ja Urganchlik bo‘lib, amir Shohmurod hukmronlik qilgan davirda ko‘chib
kelgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy 6
-
7 yoshida tog‘asi Muhammad Siddiq huzurida o‘qib
savod chiqardi, otasi Behbudxo‘jadan esa Qur’ondan saboq olib, qisqa muddatda qorilik
martabasiga ko‘tarildi. 15 yoshga kirganda yana bir tog‘asi Mulla Odil mudarrislik qilgan
madrasada tahsilni davom ettiradi va arab tili grammatikasi, aqida va shariat qonunlari
bo‘yicha bilimlarni kengaytirdi.
1893-yili onasi, 1894
–
yili esa otasi vafot etdi. Otasi vafotidan biroz avval uylangan
Behbudiy to‘rt o‘g‘il, bir qiz ko‘rgan. Behbudiy dastlab Samarqand madrasasida, keyinroq
Buxoro madrasalaridan birida tahsil olgan. Buxoroda mullalar bilan kelisha olmagani
bois Samarqandga qaytib kelgan.
18 yoshga yetganda Behbudiy madrasa ta’limini tugatadi va Samarqand viloyati
Chashmaob (Chashmai ob) volostida qozilik qilgan tog‘asi Muhammad Siddiq qo‘l ostida
mirzalik lavozimida ishlay boshladi. Tog‘asi huzurida ikki
yillik faoliyat, qozilikdan
bo‘shagandan keyin Kobud volosti qozisi Mulla Zubayir Yaxshiboy o‘g‘li qo‘lida mirzalik
ishini davom ettirishi uning dunyoqarash va kelajak faoliyatida katta o‘zgarish yasaydi. U
shariat qonunlarini puxta o‘zlashtiradi va muft
i lavozimini egallaydi. 1916-yilgacha
muftilik faoliyati bilan muntazam shug‘ullanadi. Bu orada qisqa vaqt qozi vazifasini ham
bajargan, ammo ma’rifatparvarlik bilan shug‘ullanish katta mehnat va mablag‘ talab
qilgani bois Behbudiy qozilikdan voz kechib, muftilikning yonida tijorat bilan
shug‘ullanishga majbur bo‘lgan.[ 2. –
B 7
–
11 ].
1899
–
1900-
yillari Buxorolik do‘sti Hoji Baqo bilan haj safariga bo‘lgan.
Behbudiyni sakkiz oylik safari beiz ketmadi. Bir tomondan, jadid gazetalari va ikkinchi
tomondan,
Kavkaz, Turkiya va Misirda ko‘rgan o‘quv muassasalari ta’sirida u 1903
-yili
Samarqand atrofidagi Halvoyi va Rajab amin qishloqlarga borib, o‘sha yerlik ma’rifat ahli
bilan hamkorlikda usili jadida maktablarini ochdi va ular uchun “Risolai asbobi savod”
(
1904), “Risolai jug‘rofiyai Rusiy” ( 1905), “ Kitob at ul
-
atfol” (1908), “ Amolyoti islom”
(1908) va “ Tarixi islom” (1909) singari kitoblarni yaratgan.
Behbudiy siyosiy-ijtimoiy qarashlarining shakllanishida sayohat, ayniqsa, katta rol
o‘ynadi. U 1903 –
1904-
yillarda Moskva va Peterburgda bo‘ldi, 1906 –
yili Qozon, Ufa,
Nijniy Novgorodga bordi. 1914
–
yili esa ikkinchi marotaba arab mamlakatlariga sayohat
qildi. Agar bu safarning bir qismi Nijniy Novgorodda 1906
–
yil 23
–
avgust kuni ochilgan
Rossiya musu
lmonlari qurultoyi, Nijniy Novgorod yarmarkasi paytida bo‘lib o‘tgan milliy
ishlariga doir majlis tufayli amalga oshgan, binobarin, uning ijtimoiy faoliyati bilan
bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi bevosita ma’lum maqsad bilan qilingan sayohatlaridir.
Ularning har ikkisi ham Behbudiy ijtimoiy qarashlarning shakllanishida chuqur iz
qoldirgani shubhasiz[ 5.
–
B 68].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
269
Bu davrda taraqqiyparvarlar tomonidan turli gazeta va jurnallar nashr etildi.
Jumladan, Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan nashriyot ishlari jadal olib
borildi.
“Nashriyoti Behbudiya” deb atalgan xususiy nashriyot, Buxoro, Qo‘qon, Namangan,
Toshkent, Andijon va Samarqandda kitob do‘konlarini tashkil qildi. Samarqandning
“yangi” shahar qismida “Behbudiya” kutubxonasini ochdi. Bu kutubxonada kitob o‘qish
b
ilan birga Istanbul, Misr, Beyrut, Qozon, Bog‘chasaroy, Boku, Orenburg, Eron, Hindiston,
Afg‘oniston, Peterburg va Turkistonda chop etilgan kitoblarni sotib olish imkoniyati ham
mavjud edi.[ 3.
–
B 339].
Xalq zamon va dunyo voqealari bilan tanishib bormoq, millat va Vatanning
ahvolidan, kundalik hayotdan ogoh bo‘lmoq kerak edi. Binobarin, millat uchun shunday
oyna kerak ediki, unda o‘z qabohatini ham malohatini ham ko‘ra olsin. Mazkur ehtiyoj va
zarurat Behbudiyni teatr sari boshladi. “Padarkush” shu tariqa
maydonga keldi. Biroq uni
dunyo ko‘rishi oson kechmadi. Bunga sabab: birinchidan, chor hukumati mustamlaka
Turkistoni ma’rifat yo‘liga kirib, o‘z huquqlarini tanishdan manfaatdor emas edi; 1916
-
yildagi Turkiston general
–
gubernatori N.R. Kuropatkinning o
‘z kundaligiga yozgan “ Biz
tubjoy xalqni taraqqiyotidan, maktabdan, rus hayotidan 50 yil chetda tutdik” degan
so‘zlarini eslash kifoya. Ikkinchidan, turg‘unlik va tutqunlik tufayli avj olgan jaholat,
mutaassiblik. Xullas 1911
–
yilda yozilgan “Padarkush”
dramasi 1913
–
yilda gina bosilib
chiqildi. “ Padarkush” bosilib chiqqandan keyin ham uni sahnaga qo‘yish uchun bir yilga
yaqin vaqt ketdi. Muallif bu haqidagi xatlarga javoban kinoyaomuz: “Turkistonda bekor
odam yo‘qki, xalq uchun ishlasa. Bekor kishi yo‘
qki, teatr sahnasiga chiqib masxarabozlik
qilsa”, deb yozgan.
“Padarkush” o‘zbek dramachiligining hamma yakdil e’tirof etgan birinchi
namunasidir. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmuniga ko‘ra yangi o‘zbek adabiyotini
boshlab bergan bir asar sifatida bah
olaydilar. Behbudiy “ Milliy fojia” deb atagan, 3 parda,
4 manzarali ushbu drama hajman juda ixcham, mazmuni nihoyatda sodda va jo‘n. U
jaholat va nodonlik, o‘qimagan bolaning buzuq yo‘llarga kirib, o‘z otasini o‘ldirgani
haqida hikoya qiladi.
“Padarkush”
dastlab Samarqandda 1914-yilning 15-
yanvarida sahnaga qo‘yildi.
O‘sha davr mahalliy matbuotlardan biri shunday yozadi: “Xalq nihoyatda ko‘p kelib, bilet
yetmagani va joyni yo‘qligi uchun uch –
to‘rt yuz kishi qaytib ketdi”. Drama Toshkentda
1914-yil 27-fe
vralida qo‘yildi. Abdulla Avloniyning “Turon” truppasi Kolizeyda o‘z
faoliyatini mana shu “ Padarkush” bilan boshlagan. “Turon” truppasi 1914 –
1916-
yillarda bu spektakl bilan butun Farg‘ona vodiysini aylanib chiqqan.
1913-
yildan Behbudiy tomonidan “ Samarqand” gazetasi chiqarildi. Gazeta turkiy
va forsiy tillarda, haftada ikki marta, dastlab ikki, so‘ngra to‘rt sahifada chop etilgan. 45 ta
sondan keyin moddiy tanqislik tufayli chiqishi to‘xtagan.[ 4. –
B 220 -222].
Behbudiy 1913-
yildan “Oyna” jurnalini ham chop eta boshlagan. “ Oyna” o‘lkada
o‘zbek tilida chiqqan birinchi jurnal edi. U xalq orasida ancha mashhur bo‘lgan. Boshida
haftada bir, 1914-
yildan esa har o‘n besh kunda chiqqan. Jurnal 2 yil davomida 68 ta son (
jami 1720 bet) dunyo yuzini ko‘rib,
1915-yil 15-
iyunida nashr qilinishi to‘xtagan.[1. –
B
291].
Jurnalda o‘zbek, forsiy tillarda qisqa she’rlar, e’lonlar, o‘zgarishlar yozib borilgan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1919
-
yilda Shahrisabzda bo‘lgan paytida ayg‘oqchilar tomonidan
o‘zi va hamrohlari qo‘lga olinib, Qarshiga olib kelinadi. Ikki oy zindonda o‘tirgan
dan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
270
so‘ng, zindon yonidagi “podsholik chorbog‘ida” Nuriddinxo‘ja Og‘aliq Ahmadxo‘ja o‘g‘li
tomonidan o‘ldirilgan.
Xulosa qilib aytganda, Behbudiy bu davr O‘zbekiston tarixidagi eng buyuk
shaxslardan edi. Xalqni g‘aflat uyqusidan uyg‘otish, milliy g‘urur, an’ana va o‘zlikni
anglash kabi xislatlarini kuchaytirish maqsadida juda katta ishlarni amalga oshirdi. Xalq
savodi
ni oshirish uchun o‘z mablag‘i hisobidan kutubxona, maktab, darslik, gazeta va
jurnallar nashr qildi. Xalq uyg‘onmasa qanday oqibatlarga olib kelishini teatrda
“Padarkush” dramasi bilan ko‘rsatib berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1.
R.Shamsutdin
ov, Sh. Karimov, O‘. Ubaydullayev Vatan tarixi 2
-Toshkent:
Sharq- nashiryot matbaa aksiyadorlik kompanyasi bosh tahriryati, 2010. 368 b.
2.
Z. Abdurashidov. Jadidlar. Mahmudxo‘ja Behbudiy,
- Toshkent: Yoshlar
nashiryoti uyi. 2022. 156 b.
3.
А.Асқаров. Узбекистон тарихи. (Энг қадимги даврлардан бугунги
кунгача).
-
Т.: “Маънавият”. 2022, 456 b.
4.
Б. Косимов. Миллий уйгониш: жасорат, ма’рифат, фидойилик. –
Тошкент: “ Манавият”, 2002. 400 b.
5.
Р. Шарипов. Туркистон Жадидчилик харакати тарихидан.
-
Тощкент:
“Укитувчи”
- 2002. 176 b.
