Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Developing tolerance and intercultural communication
skills in future educators
Pokiza JALOLOVA
1
, Nodira USTAMOVA
2
, Guzal DAMINOVA
3
Shakhrisabz State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
The article explores the significance of cultivating tolerance
and intercultural communication skills in future educators. In
the 21st century, amid global integration, cultural diversity, and
rapidly increasing information flows, the education system
plays a crucial role in fostering tolerance and harmony within
society. Given that over 130 nationalities and ethnic groups
reside in Uzbekistan, intercultural dialogue and tolerance
should be prioritized in the education system. The article
presents international experiences, pedagogical approaches,
and practical recommendations on this matter. It emphasizes
the necessity of developing intercultural competencies in
teacher education and the importance of nurturing a spirit of
tolerance in students. Such approaches in the education system
contribute to strengthening interethnic harmony and ensuring
societal stability. This process, in turn, will significantly impact
the future professional success of aspiring teachers.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp314-322
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tolerance,
globalization,
open-mindedness,
intercultural
communication,
competence,
communicative,
culture,
empathy,
pedagogical approach,
social cohesion,
interactive,
pedagogical education.
B
o‘
lajak pedagoglarda ba
g‘
rikenglik va madaniyatlararo
muloqotni shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tolerantlik,
globallashuv,
bagʻrikenglik,
madaniyatlararo muloqot,
kompetensiya,
kommunikativ,
Maqolada
b
o‘
lajak
pedagoglarda
ba
g‘
rikenglik
va
madaniyatlararo muloqotni shakllantirishning ahamiyati
o‘
rganiladi. XXI asrda global integratsiya, madaniy xilma-xillik
va axborot oqimining tez oshishi sharoitida ta
’
lim tizimi
jamiyatda ba
g‘
rikenglik va totuvlikni rivojlantirishda muhim rol
o‘
ynaydi.
O‘
zbekistonda 130 dan ortiq millat va elatlar
1
PhD, Teacher, Shakhrisabz State Pedagogical Institute.
2
Teacher, Shakhrisabz State Pedagogical Institute.
3
Student, Shakhrisabz State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
315
madaniyat,
empatiya,
pedagogik yondashuv,
ijtimoiy hamjihatlik,
interaktiv,
pedagogik taʼlim.
yashayotganligi
sababli,
madaniyatlararo
muloqot
va
ba
g‘
rikenglik ta
’
lim tizimida ustuvor ahamiyat kasb etishi lozim.
Bu masala b
o‘
yicha xalqaro tajribalar, pedagogik yondashuvlar
va amaliy takliflar keltiriladi. Maqolada pedagogik ta
’
limda
madaniyatlararo kompetensiyalarni shakllantirish zarurligi va
o‘
quvchilarda ba
g‘
rikenglik ruhini tarbiyalashning ahamiyati
ta
’
kidlanadi.
Ta
’
lim
tizimining
bunday
yondashuvlari
millatlararo
hamjihatlikni
mustahkamlashga,
jamiyatda
barqarorlikni ta
’
minlashga yordam beradi. Bu jarayon,
o‘
z
navbatida,
kelajakda
b
o‘
lajak
pedagoglarning
kasbiy
muvaffaqiyatlariga katta ta
’
sir k
o‘
rsatadi.
Формирование толерантности и межкультурного
общения у будущих педагогов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
толерантность,
глобализация,
терпимость,
межкультурная
коммуникация,
компетенция,
коммуникативный,
культура,
эмпатия,
педагогический подход,
социальная сплоченность,
интерактивный,
педагогическое
образование.
В статье рассматривается важность формирования
толерантности и межкультурной коммуникации у будущих
педагогов. В XXI веке в условиях глобальной интеграции,
культурного разнообразия и стремительного роста
информационных потоков система образования играет
ключевую роль в развитии толерантности и согласия
в обществе. Поскольку в Узбекистане проживает более
130 наций и народностей, межкультурный диалог и
толерантность должны иметь приоритетное значение в
системе образования. В статье приводятся международный
опыт,
педагогические
подходы
и
практические
рекомендации
по
этому
вопросу.
Подчеркивается
необходимость
формирования
межкультурных
компетенций в педагогическом образовании и важность
воспитания духа толерантности у учащихся. Такие подходы
в системе образования способствуют укреплению
межнационального согласия и обеспечению стабильности
в обществе. Этот процесс, в свою очередь, окажет
значительное влияние на профессиональные успехи
будущих педагогов в дальнейшем.
KIRISH
XXI asrda insoniyat jadal global integratsiya, madaniy xilma-xillik va axborot
oqimining keskin oshishi sharoitida yashamoqda. Bunday sharoitda ta
’
lim tizimi, ayniqsa,
pedagogik ta
’
lim sohasi jamiyatda ba
g‘
rikenglik, madaniyatlararo muloqot va totuvlikni
rivojlantirishda muhim rol
o‘
ynaydi. B
o‘
lajak pedagoglar bu jarayonning bosh
ishtirokchilaridan biri sifatida nafaqat
o‘
z bilimini, balki ijtimoiy qadriyatlarni ham
shakllantirishi lozim. Ayniqsa,
O‘
zbekistonda 130 dan ortiq millat va elatlar birgalikda
yashayotganini hisobga olsak, madaniyatlararo muloqot va ba
g‘
rikenglik madaniyati
ta
’
lim tizimida muhim
o‘
rin egallashi kerak. B
o‘
lajak
o‘
qituvchilarning bu boradagi
tayyorgarligi ularning kelajakdagi kasbiy muvaffaqiyati va jamiyatdagi barqarorlik uchun
hal qiluvchi omil b
o‘
lib xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
316
ASOSIY QISM
Ba
g‘
rikenglik
–
bu individual va ijtimoiy darajada namoyon b
o‘
ladigan fazilat
b
o‘
lib, u insonlarning bir-biriga b
o‘
lgan hurmat, e
’
tibor va
o‘
zaro tushunish asosidagi
munosabatini anglatadi. Ijtimoiy psixologiyada bu tushuncha empatiya, kommunikativ
kompetensiya, va madaniy ong kabi k
o‘
nikmalar bilan chambarchas bo
g‘
liq.
Madaniyatlararo kompetensiya
–
bu insonning hayotiy faoliyatida foydalanadigan
hamda tegishli madaniyat va tilga tegishli qadriyatlar, me
’
yorlar va qoidalar tizimini
idrok etishni aks ettiruvchi zaruriy asosiy bilimlarni anglatadi [1:61]. Shunday qilib,
madaniyatlararo kompetensiya
–
bu madaniyatlararo muloqotning poydevori b
o‘
lib, u
ba
g‘
rikenglik, empatiya va ochiq fikrlilikni talab qiladi. Bu esa ayniqsa, globallashuv
davrida, k
o‘
p madaniyatli jamoalarda yashayotgan yoki ishlayotgan pedagoglar uchun
nihoyatda muhimdir.
Madaniyatlararo muloqot
–
bu turli madaniyatlar vakillari
o‘
rtasida
o‘
zaro axborot
almashinuvi, tushunish va hamkorlikni ta
’
minlaydigan kommunikatsiya turidir.
Muloqotga b
o‘
lgan ehtiyoj qondirilmasa, ong ham rivojlanmaydi [2:94]. Muloqotning
mavjud emasligi esa inson tafakkuri va ijtimoiy ongining t
o‘
laqonli shakllanishiga
t
o‘
sqinlik qiladi. Chunki fikr almashinuvi orqali inson
o‘
z dunyoqarashini kengaytiradi,
turli nuqtai nazarlarni tahlil qiladi va boshqalarni tushunishga
o‘
rganadi. Shunday ekan,
madaniyatlararo muloqot
–
bu shunchaki til vositasidagi aloqa emas, balki ong rivojining,
ijtimoiy integratsiyaning va global hamkorlikning asosi hisoblanadi.
Madaniyatlararo muloqot va madaniyatlararo savodxonlik madaniyatlararo
kompetentsiya bilan chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lgan boshqa tushunchalardir [3:5].
Uchalasining asosida dialogik munosabatlar yotadi. Ya
’
ni, agar inson boshqani tinglashga,
tushunishga va hurmat qilishga tayyor b
o‘
lmasa
–
u na t
o‘g‘
ri muloqot qila oladi, na
savodxon b
o‘
ladi, na kompetent.
Rus olimi Baxtinning ta
’
rifiga k
o‘
ra, dialogik munosabatlar insonning barcha nutqi
va inson hayotining barcha munosabatlari va k
o‘
rinishlarini qamrab olgan deyarli
universal hodisadir. Ya
’
ni ong qaerdan boshlansa,
o‘
sha yerdan muloqot boshlanadi
[4:59]. Bu shuni anglatadiki, insonning har qanday fikrlashi, his qilishi va harakatida ichki
yoki tashqi muloqot mavjud. Muloqot esa faqat monolog b
o‘
lsa, u bir tomonlama b
o‘
ladi;
dialog esa boshqa insonni tinglash, tushunishga harakat qilishni talab qiladi. Mana shu
nuqtada ba
g‘
rikenglik va insonparvarlik madaniyati muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki
har qanday chinakam dialog:
▪
qarama-qarshi fikrga ochiqlikni (ba
g‘
rikenglikni),
▪
suhbatdoshni inson sifatida qabul qilishni (insonparvarlikni),
▪
har bir ovozga hurmat bilan yondashishni talab qiladi.
Xususan, ba
g‘
rikenglik va insonparvarlik madaniyati, diniy ba
g‘
rikenglik,
konfessiyalararo totuvlik muhiti,
o‘
z navbatida, fuqarolarimizni, ayniqsa, yosh avlodni
Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etmoqda [6:1117].
Madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi uch jihatni
o‘
z ichiga oladi: kognitiv,
ta
’
sirchan va xulq-atvor qobiliyatlari; Kognitiv qobiliyat madaniyatlararo xabardorlik,
ta
’
sirchan qobiliyat madaniyatlararo sezgirlik va xulq-atvor qobiliyati madaniyatlararo
samaradorlik yoki epchillik bilan ifodalanadi [7:1].
2017
–
2021-yillarda
O‘
zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvory
o‘
nalishi b
o‘
yicha Harakatlar strategiyasida millatlararo totuvlik va diniy
ba
g‘
rikenglikni ta
’
minlash, yon-atrofimizda xavfsizlik, barqarorlik va ahil q
o‘
shnichilik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
317
muhitini rivojlan tirish, yurtimizning xalqaro nufuzini mustahkamlash masalalariga
alohida e
’
tibor qaratil gan b
o‘
lib, bu bilan millatlararo munosabatlar rivojida yangi
bosqich boshlandi [8:18].
MDH m
а
ml
а
k
а
tl
а
rid
а
mill
а
tl
а
r
а
r
о
b
аg‘
rik
е
nglik m
а
vzusi S.
А
lib
е
k
о
v
а
,
N. V
а
g
а
b
о
v
а
, R. V
а
lit
о
v
а
, L. Kuzn
е
s
о
v, Y. M
а
g
о
m
е
d
о
v
а
,
А
. N
е
kr
а
s
о
v
а
,
А
. Purt
о
v
а
,
V. Terentev, N. Yur
о
vski
х
kabi
о
liml
а
rning ba
g‘
rikenglik madaniyatining
o‘
ziga xos
jihatlari, ba
g‘
rikenglik tamoyillari va etnik muammolar bilan bo
g‘
liq mu
а
yy
а
n jih
а
tl
а
ri
tadqiq etilgan [9:7].
T
а
l
а
b
а
о‘z mutаха
ss
і
sl
і
g
і
b
о‘yі
ch
а
о
lg
а
n b
і
l
і
ml
а
r
і
n
і
і
dr
о
k q
і
l
і
sh
і
, s
о
h
а
g
а
d
оі
r
f
і
krl
а
sh q
о
b
і
l
і
y
а
t
і
n
і
ng r
і
v
о
jl
а
n
і
sh
і
k
а
sb
і
y f
ао
l
і
y
а
t
і
d
а
madaniyatlararo muloqotn
і
ng
а
h
а
m
і
y
а
t
і
jud
а
muh
і
md
і
r [10:87].
2023-
yilda “Madaniyat to‘g‘risida”gi qonun loyihasi taqdim etildi [11].
Mazkur
hujjat madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish, turli millatlar va etnik guruhlar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro tushunishni mustahkamlash, shuningdek, har bir insonning
qadriyatlariga hurmatni oshirish orqali ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashni maqsad
qilib q
o‘
yadi. Shu bilan birga, ba
g‘
rikenglikning chuqur ildiz otishi jamiyatda tinchlik,
barqarorlik va adolatni ta
’
minlashga yordam beradi.
S.M. M
о‘minovning “О‘zbek muloqot xulqining ijtimoiy
-lisoniy xususiyatlari
”
mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasida
О‘zb
eklarning
о‘ziga xos muloqot xulqi ijtimoiy
-
lisoniy nuqtayi nazardan tadqiq etilgan [12:41]. M
o‘
minovning tadqiqotida
o‘
zbeklarning
muloqotdagi ijtimoiy va lisoniy jihatlari, ularning nafaqat s
o‘
zlar bilan, balki gestlar,
ohang va xatti-harakatlar orqali qanday ta
’
sir
o‘
tkazishi haqida
o‘
rganilgan. Bu
o‘
z
navbatida, notiqlikda ham samarali muloqot, tinglovchini
o‘
zaro anglash, va ishontirishda
muhim omil hisoblanadi.
Mashhur rus olimi M.V. Lomonosov
o‘zining “Notiqlik bo‘
yicha qisqacha q
o‘
llanma
“sida notiq bo‘
lish uchun, avvalo, tabiiy qobiliyat zarurligini, tabiiy qobiliyat esa ruhiy va
jismoniy turlarga b
o‘
linishini aytib
o‘
tgan [13:2].
A.S. Makarenko shunday
degan edi: “Men bir so‘
zni 15
–
20 xil ohang bilan va yuz,
tovush, gavdamni 20 xil holatga tushira olganimdan s
o‘
nggina
o‘
zimni haqiqiy pedagog
den hisobladim”. Amerikalik pedagoglar D.
Brofi va T.
Gudlar esa “O‘
qituvchi va
o‘
quvchi
munosabati”kitobida shunday
yozadi:
“O‘
qituvchi uchun muloqot tabiiy va xursandchilik
b
o‘
lmasa-
o‘
qituvchi maktabdan ketishga tayyor b
o‘
laversin [15:254]. Haqiqiy
o‘
qituvchi
–
bu har bir s
o‘
zini yurakdan aytib, ohangi, nigohi va gavdasi orqali muloqotni san
’
at
darajasiga k
o‘
targan, muloqotni esa kasbiy vazifa emas, ilhom va quvonch manbai sifatida
qabul qilgan pedagogdir; chunki chinakam ta
’
sir va tarbiya samarasi
–
aynan samimiy va
jonli kommunikatsiyadan boshlanadi.
Madaniyatlararo aloqa-bu turli madaniyatlarga mansub kommunikativ Aktning
ikki ishtirokchisi
o‘
rtasida yetarli darajada
o‘
zaro tushunish. Madaniyatlararo muloqot,
aslida, turli madaniyatlarning bir-biri bilan namoyon b
o‘
lishi va
o‘
zaro ta
’
siri natijasida
yuzaga keladigan jarayonni belgilaydi va bugungi kunda bu jarayon kundan-kunga
ahamiyat kasb etmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
318
1-jadval
JAHON TAJRIBALARIDA MADANIYATLARARO MULOQOT VA BA
G‘
RIKENGLIKNI
SHAKLLANTIRISH YONDASHUVLARI
Mamlakat
Yondashuv nomi /
Dastur
Asosiy maqsad va
usullar
O‘zbekistonga
moslashuv imkoniyati
Kanada
Indigenous Cultural
Competency
Certificate (University
of British Columbia)
Mahalliy xalqlarga
hurmat, tarixiy adolat,
empatiya va madaniy
sezgirlikni
shakllantirish
Etnik guruhlar bilan
ishlashda madaniy
kontekstni hisobga
olish
Finlandiya
Yozgi maktablar va
global fuqarolik
dasturi (Savonia
University)
Global fuqarolik, inson
huquqlari,
madaniyatlararo
muloqot bo‘yicha
interaktiv treninglar,
loyihalar
Yozgi oromgohlar,
xalqaro mentorlar
ishtirokida tajriba
almashish
Koreya Respublikasi
CIEE qo‘llanmalari
Til va ijtimoiy
qadriyatlar orqali
madaniy integratsiya,
konfliktlarni oldini
olish
Ko‘p tilli sinflar uchun
maxsus qo‘llanmalar
yaratish
Germaniya va
Avstraliya
Diversity Management
va Intercultural
Competence kurslari
Amaliy mashg‘ulotlar
orqali
madaniyatlararo
kompetensiyalarni
shakllantirish,
stereotiplarga qarshi
kurashish
Ixtisoslashgan
pedagogik
laboratoriyalar tashkil
qilish, “microteaching”
Dunyo b
o‘
ylab turli mamlakatlarda ba
g‘
rikenglik va madaniyatlararo muloqotni
shakllantirish b
o‘
yicha pedagogik yondashuvlar murakkab, ammo samarali tizimga
aylangan. Quyida keltirilgan modellarning har biri
o‘
z konteksti va ehtiyojlariga
asoslangan holda ishlab chiqilgan, ammo umumiy jihatdan ularning tajribasi
O‘
zbekiston
ta
’
lim tizimi uchun ham ilhom manbai b
o‘
lishi mumkin.
1. Kanada: Mahalliy xalqlarga hurmat orqali madaniyatlararo kompetensiya
University of British Columbia tomonidan ishlab chiqilgan Indigenous Cultural
Competency Certificate dasturi
o‘
qituvchilarni tubjoy xalqlar, ularning qadriyatlari,
tarixiy travmalari va madaniy xususiyatlari bilan tanishtirishga qaratilgan.
Bu model
O‘
zbekistonda ham q
o‘
llanilishi mumkin
–
ayniqsa, turli etnik guruhlar
(tojiklar, qoraqalpoqlar, ruslar va boshqalar) bilan ishlashda madaniy kontekstni
inobatga olish orqali
o‘
qituvchilarda sosiomadaniy sezgirlikni kuchaytirish mumkin.
2. Finlandiya: Yozgi maktablar va global fuqarolik tamoyillari
Savonia University
’
ning yozgi maktablari orqali talabalar global fuqarolik, inson
huquqlari, madaniyatlararo muloqot va barqaror taraqqiyotga oid masalalarda chuqur
tahliliy k
o‘
nikmalarga ega b
o‘
ladilar. Interaktiv seminarlar, loyihalar, xalqaro talabalar
bilan hamkorlikda ishlash bu dasturlarning asosiy metodikasi hisoblanadi [14].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
319
Bu tajriba
O‘
zbekistondagi pedagogika institutlarida yozgi akademik oromgohlar
shaklida joriy qilinishi mumkin. Xalqaro mentorlar, k
o‘
p madaniyatli muhit va xizmat
o‘
rganish (service-learning) asosidagi metodlar bu yerda ayniqsa dolzarb b
o‘
ladi.
3. Koreya Respublikasi: CIEE q
o‘
llanmalari orqali madaniy integratsiya
CIEE tomonidan xorijiy
o‘
qituvchilarga m
o‘
ljallangan q
o‘
llanmalar orqali koreys
madaniyatining nozik jihatlari, til orqali ifodalanuvchi qadriyatlar, ijtimoiy r
o‘
llar va
sinfdagi madaniyatlararo muomala shakllari
o‘
rgatiladi. Qo
‘
llanmalarda konfliktlarni
oldini olish va k
o‘
p madaniyatli sinflarda ishlash b
o‘
yicha real holatlar tahlil qilinadi [5].
O‘
zbekistondagi k
o‘
plab maktablarda (ayniqsa chekka hududlarda)
o‘
zbek, rus va
qoraqalpoq tillarida ta
’
lim olib borilayotganini hisobga olsak, bu tajriba madaniyatlararo
til va muomala etikasi b
o‘
yicha maxsus q
o‘
llanma yaratishga ilhom b
o‘
lishi mumkin.
4. Germaniya va Avstraliya: Nazariy bilimdan amaliy kompetensiyaga
o‘
tish
Ushbu mamlakatlarda “diversity management”, “intercultural competence” kabi
kurslar pedagogik dasturlarga integratsiya qilingan. Bu kurslarda talabalar nafaqat
nazariy bilim oladi, balki turli madaniyat vakillari bilan faol muloqotga kirishadi,
jamiyatdagi stereotip va kamsitishlarga qarshi turish usullarini amaliy mash
g‘
ulotlarda
o‘
rganadilar. Avstraliyada, xususan, talabalarga real sinf holatlarida etnik xilma-xillik
bilan ishlash b
o‘yicha “microteaching” texnikasi qo‘
llaniladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Mavzuga doir ilmiy manbalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bag‘rikenglik va
madaniyatlararo muloqot masalalari nafaqat ijtimoiy-falsafiy, balki pedagogik tadqiqotlarda
ham dolzarb yo‘nalish sifatida e’tirof etilgan. Bag‘rikenglik tushunchasi ko‘pincha empatiya,
kommunikativ kompetensiya va madaniy ong k
abi ko‘nikmalar bilan uzviy bog‘liq holda
talqin qilinadi. Baxtin tomonidan ilgari surilgan dialogik yondashuvda har bir shaxsiy fikr
muloqot orqali shakllanishi, bu esa madaniyatlararo muloqotning asosiy omili ekanligi qayd
etilgan. Makarenko, M.V. Lomonosov, D. Brofi va T.
Gud kabi olimlarning ta’limdagi
muloqot, pedagogik xulq va notiqlik madaniyatiga oid fikrlari, zamonaviy pedagogikada
kommunikatsiya muhitini shakllantirishda muhim manba hisoblanadi.
Mahalliy tadqiqotchilardan S.M. M
o‘
minov
o‘
zining doktorlik dissertatsiyasida
o‘
zbek xalqining muloqotdagi madaniy-tarixiy va ijtimoiy-lisoniy xususiyatlarini chuqur
tahlil qilgan. Shuningdek, A.S. Qodirov, M.T. Usmonx
o‘
jayev va boshqa olimlarning ishlari
orqali milliy qadriyatlar asosida madaniyatlararo kompetensiyani shakllantirish
zarurligi asoslab berilgan. MDH mamlakatlari doirasida esa S. Alibekova, R. Valitova,
Y. Magomedova, V. Terentev kabi olimlar ba
g‘
rikenglik tamoyillari va etnik muammolarni
pedagogik nuqtai nazardan
o‘
rganib, bu borada xalqaro tajriba bilan milliy an
’
analarni
uy
g‘
unlashtirishga uringan. Mazkur maqola yuqoridagi manbalarda yoritilgan nazariy
qarashlardan farqli
o‘
laroq, b
o‘
lajak pedagoglarning ba
g‘
rikenglik va madaniyatlararo
muloqot kompetensiyasini amaliy faoliyat jarayonida shakllantirishga alohida e
’
tibor
qaratadi. Bundan tashqari, maqolada xorijiy tajribalar va qiyosiy tahlil asosida yangi
ilmiy yondashuvlar ilgari suriladi. Bu holat tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy
ahamiyatini belgilab beradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda b
o‘
lajak pedagoglarda ba
g‘
rikenglik va madaniyatlararo
muloqotni shakllantirish jarayonini chuqur tahlil qilish maqsadida kompleks yondashuv
asosida metodologik asoslar tanlab olindi. Xususan, qiyosiy-taqqoslov va tizimli tahlil
metodlari asosiy usullar sifatida q
o‘
llanildi. Bu metodlar orqali xorijiy va mahalliy ta
’
lim
tizimlaridagi yondashuvlar
o‘
rganilib, ularning
o‘
xshash va farqli jihatlari aniqlab chiqildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
320
Tadqiqot davomida quyidagi metodlar samarali q
o‘
llanildi:
Ilmiy-nazariy tahlil
–
mavjud adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar, xorijiy va
mahalliy tadqiqotlar asosida konseptual yondashuvlar aniqlab olindi;
Qiyosiy tahlil
–
O‘
zbekiston va bir qator xorijiy davlatlar (AQSH, Germaniya,
Janubiy Koreya) pedagogik tizimlarida ba
g‘
rikenglik va madaniyatlararo muloqot
kompetensiyalarini shakllantirish y
o‘
llari taqqoslandi;
Empirik kuzatuv
–
maktab amaliyoti davomida b
o‘
lajak
o‘
qituvchilarning
kommunikativ faoliyati va madaniyatlararo muhitda
o‘
zini tutishi kuzatildi;
S
o‘
rovnoma va suhbat metodi
–
talabalarning ba
g‘
rikenglik darajasi va
madaniyatlararo muloqotga tayyorgarligini baholash uchun s
o‘
rovnoma va intervyu
shaklida axborotlar olindi.
Tadqiqot natijalari asosida pedagogik tayyorlov jarayonida ba
g‘
rikenglik va
madaniyatlararo kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiluvchi taklif va tavsiyalar
ishlab chiqildi. Tanlangan metodologiya mavzuni chuqur va har tomonlama yoritishga
imkon berdi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqot jarayonida olingan natijalar quyidagi asosiy xulosalarga olib keldi:
Ba
g‘
rikenglikni rivojlantirish uchun
o‘
quv dasturlarining qayta k
o‘
rib chiqilishi
zarur.
O‘
quv dasturlarini yanada diversifikatsiya qilish, talabalar
o‘
rtasida
madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish uchun amaliy mash
g‘
ulotlar va seminarlar
tashkil etilishi kerak. Madaniyatlararo muloqotning pedagogika talabalari uchun
muhimligini anglash, tadqiqotda ishtirok etgan talabalar madaniyatlararo muloqotning
o‘
quv faoliyatiga va shaxsiy rivojlanishga qanday ta
’
sir qilayotganini chuqur
tushunganliklarini bildirishdi. Pedagoglarning
o‘
quvchilarga ta
’
lim berishdagi roli
muhim,
o‘
qituvchilarning madaniyatlararo muloqotni
o‘
rgatishdagi tayyorgarlik darajasi,
talabalar tomonidan jiddiy qabul qilinadi va bu mavzudagi k
o‘
nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi. Tajribaga asoslangan
o‘
quv metodlarini q
o‘
llash, madaniyatlararo
muloqotni rivojlantirish uchun interaktiv yondashuvlar, misol uchun, guruh ishlar va
munozaralar samarali vosita hisoblanadi.
Natijalar shuni k
o‘
rsatdiki, b
o‘
lajak pedagoglar uchun ba
g‘
rikenglik va
madaniyatlararo muloqotni shakllantirishga qaratilgan maxsus treninglar va interaktiv
metodlar
o‘
quv jarayonining ajralmas qismiga aylanishi kerak.
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, ta
’
lim jarayonida madaniyatlararo muloqotni
kengaytirish va ba
g‘
rikenglikni rivojlantirish uchun tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ular
o‘
quv
dasturlariga zamonaviy pedagogik metodlarni kiritish, shuningdek,
o‘
qituvchilarning
madaniyatlararo muloqot b
o‘
yicha tayyorgarliklarini kuchaytirish zarurligini k
o‘
rsatadi.
O‘
zbekiston Respublikasida qator muhim tashabbus va qarorlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan,
O‘
zbekiston Respublikasi Inson huquqlari b
o‘
yicha Milliy
markazi tomonidan 2024
–
2025-yillarda jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirishga
qaratilgan chora-tadbirlar dasturi tasdiqlandi. Ushbu dasturning asosiy maqsadlaridan
biri
–
yoshlarda inson huquqlarini hurmat qilish, ijtimoiy hamjihatlik, ba
g‘
rikenglik va
madaniyatlararo muloqot madaniyatini shakllantirishdir.
MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
Muammolar: Nazariyaga asoslangan, lekin amaliyotda q
o‘
llanilmayotgan ta
’
lim
yondashuvi;
Madaniyatlararo muloqotga oid maxsus kurslarning yetishmasligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
321
Trening va xalqaro almashinuv dasturlarining sustligi.
Takliflar: Pedagogik oliygohlarda “Madaniyatlararo kompetensiya” f
ani joriy etilishi;
Har bir talabaga amaliy loyiha yoki xizmat
o‘
rni orqali real madaniy muloqot
tajribasi yaratilishi lozim;
Xalqaro tajriba asosida mash
g‘
ulotlar: misol uchun, Kanadadagi kabi mahalliy
madaniyatlar bilan ishlash modulini ishlab chiqish;
Madaniy-tarbiyaviy tadbirlar va interaktiv
o‘
yinlar orqali talabalar ongiga
ba
g‘
rikenglikni singdirish.
XULOSA
B
o‘
lajak pedagoglarni ba
g‘
rikenglik ruhida tarbiyalash
–
bu kelajak jamiyatida
tinchlik, totuvlik va taraqqiyot garovidir. Madaniyatlararo muloqot esa
o‘
qituvchining
zamonaviy dunyoda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishidagi eng muhim vositalardan biridir.
Shuning uchun pedagogik ta
’
limda bu y
o‘
nalishlar chuqur, tizimli va amaliy asosda y
o‘
lga
q
o‘
yilishi zarur. Shunday ekan, pedagoglar nafaqat bilim, balki qadriyatlar tar
g‘
ibotchisi
sifatida jamiyatda ba
g‘
rikenglik tamoyillarining shakllanishida asosiy rol
o‘
ynaydi.
Xorijiy tillarni
o‘
rganayotgan talabalarga madaniyatlararo muloqotni
o‘
rgatish
ularga madaniy t
o‘
siqlardan ch
o‘
chimaslik va madaniy me
’
yorlardan xabardorlikni
shakllantirish, shuningdek,
o‘
z-
o‘
zini anglash va muloqot qobiliyatlarini oshirish uchun
nihoyatda zarur. Zero, har bir
o‘
qituvchi
–
bu jamiyat k
o‘
zgusi b
o‘
lib, uning
ba
g‘
rikenglikka oid qarashlari avlodlar tarbiyasiga bevosita ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Bugun qabul
qilinayotgan har bir qaror va ta
’
lim mazmuni ertangi avlodning qarashlari, qadriyatlari
va jamiyatdagi
o‘
rnini belgilaydi. Shu bois, pedagoglarni ba
g‘
rikenglik madaniyatiga
tayyorlash
–
uzoq muddatli barqaror taraqqiyot garovidir.
TAVSIYALAR
:
1. Ta
’
lim jarayoniga k
o‘
p millatli madaniyatlarni
o‘
rgatadigan darslar yoki modul
kurslarini kiritish;
2.
O‘
quvchilarda tolerantlikni shakllantirishga y
o‘
naltirilgan interaktiv
metodlar
–
debat, rolda
o‘
ynash, muhokama va loyiha ishlarini k
o‘
proq q
o‘
llash;
3. Turli millat vakillari bilan uchrashuvlar, madaniy tadbirlar va festivallarni
tashkil etish orqali real muloqot imkoniyatini yaratish;
4. Pedagogik amaliyot davomida talabalarni ba
g‘
rikenglikni rivojlantiruvchi
topshiriqlar va kuzatishlar bilan band qilish;
5. Oliy ta
’
lim muassasalarida bu boradagi ishlarni baholash tizimini ishlab chiqish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
A.B. Abdug‘ofurova. (2023). Interkultural kommunikatsiya va til o‘
qitishning
zamonaviy yondashuvlari. Central Asian Journal of Education and Innovation. PDF. 61-b.
2.
Abdimurat qizi Xodjayarova, S. (2023). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
kommunikativ muloqot madaniyatini shakllantirish texnologiyalari. Pedagogs, 47-son.
pedagogs.uz. 94-b.
3.
Bagwe A., Haskollar M. “Intercultural Understanding in IB Programs”,
International Baccalaureate, 2020. PDF. 5-b.
4.
Central Asian Journal of Education and Innovation. (2023). Madaniyatlararo
muloqotni shakllantirish asoslari. CAJEI, 3(2), 45
–
51. Retrieved April 19, 2025, from
https://in-academy.uz/index.php/cajei/article/download/20237/13665/18594 59-b.
5.
CIEE. (2021). Navigating Korean Culture & Education System: A Guide for
English Teachers. Retrieved April 19, 2025, from https://www.ciee.org/go
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
322
6.
abroad/work/teach-english-abroad/blog/navigating-korean-culture-education-
system-guide-english-teachers
7.
Ismoilov, N. B. (2022). O‘zbekiston Respublikasida diniy bag‘rikenglik va
konfessiyalararo hamkorlikni ta’minlash. Oriental Renaissance: Innovative,
educational,
natural and social sciences, 2(12), 1116
–
1121. https://www.oriens.uz/media/
journalarticles/160._Ismoilov_Najmiddin_Boysoatovich_1116-1121.pdf. 1117-b.
8.
J. Phillips. “Teaching Intercultural Competence through Foreign Language”,
University of Rhode Island Publications, 2023. PDF. 1-b.
9.
Khosilmurodov, I. (2021). The importance of the ideas of tolerance and
interethnic harmony in the social life of Uzbekistan. Society and Innovations, 2(11), 16
–
24. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp16-24. 18-b.
10.
L. M. Xoliqov. “Madaniyatlararo muloqotning lingvistik asoslari”, Avtoreferat,
2022. PDF. 7-b.
11.
Qodirova, M. (2023). Madaniyatlararo muloqot maqsadi uchun chet tillarini
oʻrganish va oʻqitishnin
g muammolari xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Termiz
Davlat Pedagogika instituti. 87-b.
12.
Qalampir.uz. (2023). "Madaniyat to‘g‘risida"gi qonun loyihasi taqdim etildi.
Retrieved April 19, 2025, from https://qalampir.uz/uz/n/808
13.
Renessans Ta’lim Universiteti to‘plami. (2022). “Madaniyatlararo muloqot va
til”. PDF. 41
-b.
14.
Saidov, J. (2023). Pedagogning nutq madaniyati. Maktabgacha ta’lim jurnali,
3(2)-son. art.jdpu.uz. 2-b.
15.
Savonia University of Applied Sciences. (2023). Successful Cross-Cultural
Communication at Savonia. Retrieved April 19, 2025, from https://www.savonia.fi/en/
articles/successful-cross-culturalcommunication-at-savonia
16.
Science and Education. (2023). Pedagogik muloqot madaniyati va psixologiyasi.
openscience.uz, 4(11)-son. 254-b.
