Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Concept for Shaping New Uzbekistan's Enlightenment
Traditions through Integrating the Legacy of Our Great
Scholars in Primary Education
Sevara MAMATKARIMOVA
1
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
In the current era of globalization, the New Uzbekistan
Development Strategy has identified the cultivation of national
values and spiritual-educational traditions among youth as one
of its priority tasks. Particularly, integrating the scientific and
educational heritage of our great scholars into the primary
education process to develop qualities such as spiritual
maturity, critical and independent thinking, and social
engagement in students has become a pressing issue. Therefore,
this article analyzes the possibilities of applying the ideas of
great scholars
–
Al-Farabi, Beruni, Ibn Sina, and Alisher Navoi
–
to modern education within the primary education system.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp363-366
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Scholars’ heritage,
enlightenment,
primary education,
national values,
integration,
modern education,
pedagogical views,
New Uzbekistan.
Boshlang‘ich ta’limda buyuk allomalarimiz merosini
integratsiyalash orqali Yangi O‘zbekiston ma’rifatparvarlik
an’analarini shakllantirish konsepsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
allomalar merosi,
maʼrifatparvarlik,
boshlangʻich taʼlim,
milliy qadriyatlar,
integratsiya,
zamonaviy taʼlim,
pedagogik qarashlar,
Yangi Oʻzbekiston.
Bugungi globallashuv davrida Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasida yoshlarda milliy
qadriyat va ma’naviy
-
ma’rifiy
an’analarni shakllantirish ustuvor vazifalardan biri sifatida
belgilangan. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim jarayonida buyuk
allomalarimizning ilmiy va ma’rifiy merosini integratsiyalash
orqali o‘quvchilarda ma’naviy yetuklik, tan
qidiy va mustaqil
fikrlash, ijtimoiy faollik kabi fazilatlarni rivojlantirish dolzarb
masalaga aylangan. Shu bois, ushbu maqolada boshlang‘ich
ta’lim tizimida buyuk allomalar –
Al-Farobiy, Beruniy, Ibn Sino
va Alisher Navoiy g‘oyalarini zamonaviy ta’limga
tatbiq etish
imkoniyatlari tahlil qilinadi.
1
Master degree student, Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute. E-mail: sevaramamatkarimova2002@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
364
Концепция
формирования
просветительских
традиций нового Узбекистана путем интеграции
наследия наших великих мыслителей в начальное
образование
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Наследие ученых,
просвещение,
начальное образование,
национальные ценности,
интеграция,
современное образование,
педагогические взгляды,
Новый Узбекистан.
В условиях современной глобализации Стратегия
развития Нового Узбекистана определяет формирование
национальных ценностей и духовно
-
просветительских
традиций среди молодежи в качестве одного из
приоритетных
направлений.
Особенно
актуальным
становится интеграция научного и духовного наследия
великих ученых в процесс начального образования с целью
развития у учащихся таких качеств, как нравственная
зрелость, критическое и самостоятельное мышление,
а также социальная активность. В данной статье
рассматриваются
возможности
применения
идей
выдающихся мыслителей –
Аль
-
Фараби, Аль
-
Беруни, Ибн
Сины и Алишера Навои –
в современном образовательном
процессе на уровне начального образования.
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida milliy o
‘
zlikni saqlash va rivojlantirish muhim
vazifa sifatida ta
’
kidlanmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, boshlang
‘
ich ta
’
limda
buyuk allomalarimizning boy ilmiy va ma
’
rifiy merosini integratsiya qilish orqali
bolalarda ma
’
rifatparvarlik ruhini shakllantirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Bu borada mamlakatimizda bir qancha normativ huquqiy hujjatlar qabul
qilingan bo
‘
lib, ularda O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi
PF
–
6108-sonli
“
Ta
’
lim va tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, sifatini oshirish va
zamonaviy talablari darajasiga ko
‘
tarish chora-tadbirlari to
‘
g
‘
risida
”
gi Farmoni 5-bandida
“
Yosh avlodning milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiq, mustaqil fikrlaydigan,
yuksak ma
’
naviyatli va barkamol shaxs sifatida tarbiyalanishini ta
’
minlash ta
’
lim
tizimining ustuvor vazifasi etib belgilanadi
”
[O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti
PF
–
6108-son Farmoni. 2020-yil 6-noyabr. https://prezident.uz], O
‘
zbekiston
Respublikasining 2020-yil 23-sentyabrdagi O
‘
RQ
–
637-son
“
Ta
’
lim to
‘
g
‘
risida
”
gi Qonuni
3-moddasida
“
Ta
’
lim-shaxsning ma
’
naviy-axloqiy, intellektual, madaniy va jismoniy
rivojlanishini ta
’
minlashga qaratilgan jarayondir
”, 5
-moddasida
“
Milliy va umuminsoniy
qadriyatlar uyg
‘
unligida ta
’
lim va tarbiya berish
”, 19
-moddasida
“
Ta
’
lim dasturlarining
mazmuni milliy qadriyatlar, madaniy va tarixiy meros asosida shakllantiriladi
”
[O
‘
zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentyabrdagi
“
Ta
’
lim to
‘
g
‘
risida
”
gi
O
‘
RQ
–
637-son Qonuni. https://lex.uz] deya belgilab qo
‘
ilgan. Ushbu hujjatlarda
allomalarimizning ilmiy va ma
’
naviy merosi
–
bu milliy qadriyat ekani qayd etilgan. Uni
zamonaviy ta’lim bilan uyg‘unlashtirish davlat siyosati darajasida talab qilingan.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Abu Nasr Farobiy o‘zining “Fozil shahar ahillari haqida” asarida insonni
mukammallikka yetkazuvchi asosiy omil sifatida bilim va tarbiyani ko‘rsatadi
[Farobiy
“Fozil shahar ahillari haqida”. 1993. 45
-
bet]. Farobiy ta’lim jarayonini ustoz
-shogird
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
365
muloqoti deb ko‘rar, ya’ni har bir darsda shogirdning savol
-javoblari orqali aqlni qaror
topishiga imkon berish lozim deya hisoblagan. Bugungi kunda boshlang‘ich
ta’limda
Farobiy g‘oyalarini tatbiq etish
-
o‘quvchilarga nafaqat bilim berish, balki ularni jamiyat
uchun yetuk shaxs sifatida tarbiyalashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Misol uchun, tanqidiy
fikrlash va axloqiy qadriyatlarni mustahkamlash mashg‘ulotlari ayn
an Farobiy
ta’limotining amaliy namunasidir.
Abu Rayhon Beruniy “Osmon ilmi asoslari” asarlarida ilm va hunar jamiyat
taraqqiyotining ajralmas qismi ekanligini ta’kidlaydi
[
Beruniy “Osmon ilmi asoslari”.
1968. 92-bet]. Beruniy qarashlaridan kelib chiqib, b
ugungi boshlang‘ich ta’limda
tabiatshunoslik, texnologiya va ixtirochilik darslariga allomalar yondashuvini singdirish
orqali o‘quvchilarning ilmiy tafakkurini rivojlantirish mumkin.
Ibn Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida “Inson tabiatining
mukammalligi ilm va
odob bilan kamol topadi” deya fikr bildirgan
[
Ibn Sino “Tib qonunlari”. Toshkent. “Fan”
nashriyoti. 1980. 58-
bet]. Ibn Sino ta’limni jismoniy sog‘liq va aqliy rivojlanish uyg‘unligi
sifatida ko‘rar edi
.
Shu boisdan boshlang‘ich sinflarda : sog‘lom turmush tarzini kiritish,
ya’ni jismoniy mashqlar bajarish, sog‘lom ovqatlanish, axloqiy fazilatlar bilan sifatlanish
kabi masalalarni ko‘rib chiqishni tavsiya qilgan.
Mahmud Zamaxshariy o‘z asarida “Til va tafakkur insonni ulug‘laydi”
[Zamaxsh
ariy. M. “Al Mufassal”. 1983. 27
-
bet]. “Al
-
Mufassal” asarida til qonuniyatlarini
puxta tahlil qilgan Zamaxshariy she’riy va nasriy nutqning go‘zalligiga urg‘u beradi.
Boshlang‘ich sinflarda :
–
nutq madaniyati darslari: ravon gapirish, tinglash va argumentatsiya qoidalarini
o‘rgatish;
–
bolalarga qisqa hikoyalar yoki poeziya yozdirish orqali mantiqiy fikrlash va
estetik zavqni uyg‘otish.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida quyidagi natijalar olindi:
–
Birinchi bor, buyuk allomalarimizning (Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ahmad
Yassaviy, Zamaxshariy, Naqshbandiy) ta’lim
-
tarbiyaga oid qarashlari Yangi O‘zbekiston
davridagi ma’rifatparvarlik an’analarini shakllantirish kontekstida tahlil qilindi;
–
O‘zbekiston Respublikasining zamonaviy ta’lim siyosati va normativ
-huquqiy
hujjatlari kontekstida allomalar merosining dolzarbligi va amaliy imkoniyatlari ko‘rsatib
berildi;
–
Maqolada tarixiy an’ana va zamonaviy innovatsion yondashuvlar uyg‘unligiga
asoslangan metodik asoslar ishlab chiqildi.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, buyuk allomalarimiz (Abu Nasr Farobiy,
Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Ahmad Yassaviy, Mahmud Zamaxshariy, Bahouddin
Naqshband) tomonidan ilgari surilgan ta’lim g‘oyalari bugungi zamonaviy ta’lim
tamoyillari bilan uyg‘unlashadi va ularning ilmiy merosi Yangi O‘zbekiston
ma’rifatparvarlik an’analarini shakllantirishda o‘ta muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Allomalar va zamonaviy olimlar fikrlarining umumiy xususiyati ta’limda aql, axloq,
amaliyot va tafakkur birligini ta’minlashdir.
Ta’l
im-tarbiya jarayonida bu boy merosni integratsiyalash orqali quyidagi asosiy
tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Allomalar g‘oyalarini amaliy darslarga tatbiq etish.
2.
Mustaqil va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
366
3.
Ma’naviy
-
ma’rifiy tarbiyani kuchaytirish.
4.
Fanlararo integratsiyani kengaytirish.
5.
Ta’lim jarayonida hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish.
Buyuk
allomalarimizning
ilmiy-
falsafiy
qarashlarini
zamonaviy
ta’lim
metodikalariga integratsiyalash orqali o‘quvchilarda mustaqil tafakkur, yuqori
ma’naviyat va faol fu
qarolik pozitsiyasiga ega shaxslarni shakllantirish mumkin.
Bu jarayon “Yangi O‘zbekiston” ning ma’rifatparvarlik an’analarini mustahkamlash va
barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti PF-6108-son farmoni. 2020 yil 6-noyabr.
https://prezident.uz
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 23
-
sentyabrdagi “ Ta’lim to‘g‘sirida”gi
O‘RQ
-637-son Qonuni. https://lex.uz
3.
Farobiy “Fozil shahar ahillari haqida”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
adabiyot va san’at nashriyoti” 1993. –
B 45
4.
Beruniy “ Osmon ilmi asoslari”. Toshkent: “Fan” nashriyoti.
1968. 92-bet
5.
Ibn Sino “Inson tabiatining mukammalligi ilm va odob bilan kamol
topadi”.1980.58
-bet
6.
Zamaxshariy. M. Qohira: “ Dar al
-Kutub al-
Misriyya” nashriyoti.
1983.
–
B 27.
