Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Implementation of multisensory teaching methods in literature
lessons of general secondary schools (on the example of Alisher
Navoi
’
s work
“
Mehr and Suhayl
”
)
Fariza RUZIMURODOVA
1
, Zulkhumor MIRZAYEVA
2
,
Zarina RUZIMURODOVA
3
, Sukhrob ERKINOV
4
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article describes the introduction of non-traditional
teaching methods in literature lessons in a comprehensive
secondary school. In particular, the strategy of multisensory
learning, its advantages and disadvantages, as well as various
types of students are considered. The stages of formation of
students
’
skills of interpretation and analysis using this teaching
method are theoretically analyzed. Solutions and conclusions on
the problems identified in this article are proposed.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interpretation,
analysis,
literary text,
modern methods,
Blum
’
s taxonomy,
methods of learning,
kinesthetic,
visual,
aural,
linguistic,
logical,
social learners,
multisensory training,
upper and lower skills.
1
Master degree student, Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi.
Tashkent, Uzbekistan.
2
Doctor of Philology, Director of the Network Center for Retraining and Advanced Training of Teachers, Tashkent
State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi. Tashkent, Uzbekistan.
3
The laurate of the state scholarship named after Islam Karimov, a fourth-year student at the Samarkand State
Institute of Foreign Languages. Samarkand, Uzbekistan.
4
Dean of the Faculty of English Philology and Translation Studies, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Samarkand, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
472
Umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablari adabiyot darslarida
multisensorli
o‘
qitish uslubini joriy etish (Alisher Navoiy
“
Mehr
va Suhayl
”
hikoyati misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
interpretatsiya,
tahlil,
badiiy matn,
zamonaviy metodlar,
Blum taksonomiyasi,
bilim olish uslublari,
kinestetik,
vizual,
aural,
lingvistik,
logikaviy,
sotsial
o‘
rganuvchilar,
multisensorli
o‘
qitish,
yuqori va quyi k
o‘
nikmalar.
Ushbu maqolada umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablari adabiyot
darslarida noan
’
anaviy ta
’
lim berish uslublarining, xususan,
multisensorli ta
’
lim strategiyasining joriy etilishi, uning yutuq va
kamchiliklari, shuningdek
o‘
rganuvchilarning turlari haqida
bayon etilgan. Shuningdek, ushbu
o‘
qitish uslubi orqali
o‘
quvchilarda talqin va tahlil k
o‘
nikmalarining shakllantirish
bosqichlari nazariy jihatdan tahlil qilingan. Mavzu doirasida
aniqlangan muammolarga aniq yechim, taklif va xulosalar
keltirilgan.
Внедрение мультисенсорных методов обучения на уроках
литературы в общеобразовательных школах (на примере
рассказа Алишера Навои «Мехр и Сухайл»)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интерпретация,
анализ,
художественный текст,
современные методы,
систематика Блюма,
методы обучения
,
кинестетические,
визуальные,
слуховые,
лингвистические,
логические,
социальные обучающиеся
,
мультисенсорная
тренировка,
верхние и нижние навыки.
В статье рассказывается о внедрении нетрадиционных
методов
обучения
на
уроках
литературы
в
общеобразовательной
средней
школе.
В
частности
рассматривается стратегия мультисенсорного обучения, ее
преимущества и недостатки, а также различные типы
учащихся.
Теоретически
анализируются
этапы
формирования у студентов навыков интерпретации и
анализа с помощью данного метода обучения. Предложены
решения и выводы по проблемам, выявленные в данной
статье.
Sinfxonadagi har bir
o‘
rganuvchining bilim olish imkoniyat va qobiliyatlari turlicha
b
o‘
lishi mumkin. Bilim olish va uni qay darajada qabul qilish har bir
o‘
quvchining
individual dunyoqarash va imkoniyatidan kelib chiqishini hisobga olgan holda olimlar
o‘
rganuvchilarning 7 xil turini (N. Flemingning VARK modeliga k
o‘
ra 4xil:Vizual, eshitish,
o‘
qish / yozish va kinestetik
o‘
rganish uslublari) ajratishgan:
1. Vizual
o‘
rganish uslubi.
Bunday tipdagi
o‘
rganuvchilarga yangi ma
’
lumotlarni
o‘
zlashtirib olishlari uchun
vizual materiallar:rasmlar, grafik organayzerlar, turli xil syujetli xaritalar kerak b
o‘
ladi.
2. Eshitish (aural) orqali
o‘
rganish uslubi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
473
Bu tipdagilar birinchi turdagidan tubdan farq qilib, kimnidir tinglash orqali
(ma
’
ruza, audiokitob, ovozli video va boshqalar orqali) yaxshiroq
o‘
rganadilar. Ma
’
lumot-
larni eslab qolish uchun bunday
o‘
quvchilar k
o‘
pincha uni baland ovozda takrorlaydilar,
musiqiy ohangga soladilar, hatto qofiyadosh misralar ham tuzishlari mumkin.
3. Kinestetik(jismoniy)
o‘
rganish uslubi.
Bunday
o‘
rganuvchilar
o‘
rganilgan mavzuni nazariy emas,
o‘
zlari amalda sinab
k
o‘
rib eslab qoladilar va talqin etadilar.
4. O
g‘
zaki yoki
o‘
qish-yozish(lingvistik) orqali
o‘
rganish.
Bu tip vakillari matn
o‘
rganishni o
g‘
zaki baland ovozda takrorlab
o‘
qish, k
o‘
chirib
yozish, kichik qaydnomalar qilish orqali
o‘
rganadi.
5. Mantiqiy(logikaviy)
o‘
rganish uslubi.
O‘
rganishi mantiqiy fikrlash orqali amalga oshiriladigan
o‘
rganuvchilar matnni
tushunish uchun
o‘
z-
o‘
ziga va
o‘
qituvchiga tez-tez savol bilan murojaat etishadi. Matnlarni
mantiqiy asoslab tahlil qiladi.
6. Ijtimoiy (Sotsial)
o‘
rganish uslubi.
Ijtimoiy
o‘
rganuvchilar (yoki shaxslararo
o‘
rganuvchilar) odamlar atrofida b
o‘
lishni
yaxshi k
o‘
radilar. Ular mustaqil ravishda emas, balki guruhda
o‘
rganganlarida yaxshiroq
o‘
rganadilar. Bunday
o‘
quvchilarga turli xil debatlar, muhokamalar, savol-javoblar tarzida
o‘
tilgan darslar yaxshi ta
’
sir
o‘
tkazadi.
7. Yakka holda
o‘
rganish uslubi
Ijtimoiy
o‘
rganuvchidan farqli
o‘
laroq, yol
g‘
iz holda
o‘
rganuvchilar yakka
o‘
zi
b
o‘
lganida yaxshiroq
o‘
rganadi.
O‘
rganuvchilarning yuqoridagi xislatlaridan kelib chiqib, yondashilgan metodlardan
foydalanilgan darslar muvaffaqqiyatli b
o‘
ladi, albatta. Ammo ajratilgan 45daqiqa ichida
har bir
o‘
quvchiga alohida yondashishga vaqt yetmasligini hisobga olgan holda, barcha
uslublarni
o‘
zida jamlagan "Multisensorli ta
’
lim uslubi"ni adabiyot darslariga joriy etish,
har bir
o‘
quvchi bilan ishlay olish imkoniyatini yaratadi. Ayniqsa, Navoiyshunoslik dars
soatlarida ushbu uslub, asar
o‘
qishliliginita
’
minlab,
o‘
quvchilar ishtirokini ra
g‘
batlantiradi.
Aslida ham Navoiy shaxsi va ijodini inson
o‘
rganar ekan, ruhiy dunyosi poklanib, yosharib
boraveradi.
“Multisensorli ta’lim” uslubi o‘
z ichiga vizual, munozara, ters, sinfxona
–
sahna kabi
bir nechta metodlarni
o‘
z ichiga oladi. Bunda topshiriqlar ketma-ketligi Blum
Taksonomiyasiga asoslanib Quyi k
o‘
nikmalar(Bilish, tushunish,q
o‘
llash)dan Yuqori
k
o‘
nikmalar(tahlil qilish, sintezlash, baho berish)ga
o‘
tish tartibida tashkillashtiriladi.
Bunday tartibdagi dars yuqorida sanab
o‘
tilgan
o‘
rganish qobiliyati turlicha b
o‘
lgan
o‘
quvchilarning barchasini birdek darsga jalb etishga va ularga mavzuni qiziqarli tarzda
yetkazishga xizmat qiladi.
Bunda, avvalambor,
o‘
quvchilarga berilgan badiiy matn (A.
Navoiy “Mehr va Suhayl”
hikoyati) va uning tasviri tushirilgan rasmlar orqali beriladi. Vizualizatsiya biz
o‘
qiyot-
ganimizda ongimizda suratlar yaratishdir. Darsni boshlashdan avval asarga oid eng kerakli
va k
o‘
p uchraydigan, asosiy ma
’
no tashiydigan tushuncha va s
o‘
zlar rasmlar orqali
tushuntirilb, badiiy matnga
o‘
quvchi tayyorlanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
474
1.
Zavraq
–
qayiq.
2.
Didbоn –
kuzatuvchi, pоylоqch
.
3.
Tayr
–
qush.
4.
Sоhili bahr –
dеngiz sоhili
.
5.
Rafi q
–
d
o‘
st,
o‘
rt
о
q.
6.
Hifz
–
saqlash, q
o‘
riqlash.
7.
Tanumand
–
nor
g‘
il, gavdasi yirik.
8.
Jazira
–
Orol.
9.
Nahang
–
ulkan yirtqich baliq, akula.
10. B
е
sha
–
o‘
rm
о
n, t
o‘
qay.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
475
11. Kavkab
–
yulduz.
12.
Hilоl –
yangi yarimоy (qayiqqa o‘
xshashligiga
ishоra)
Asar boshlanishidan oldin asosiy ma
’
no tashuvchi va asarda k
o‘
p q
o‘
llanilgan s
o‘
zlar
va uning izohini rasmlar bilan berilishi
o‘
quvchi ongida matn tahlili va eski
o‘
zbek tilidagi
s
o‘
zlar izohini yodda saqlashni osonlashtiradi.
Asar voqealarining illustrativ rasmlar bilan t
o‘
ldirilishi nafaqat vizual tipdagi
o‘
rganuvchi, balki barcha tipdgi
o‘
quvchilar uchun asar mutolaasi va tahlilini
osonlashtiradi, asar voqea-hodislarning t
o‘
laligicha yodda qolishini ta
’
minlab, obrazlar
vositsida fikrlashni
o‘
stiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
476
Vizualizatsiya
o‘
qishni jonlantiradi. Avvalo, bu
o‘
quvchiga matnni tushunishni
osonlashtiradi, chunki kitobxon s
o‘
zlardan tashqari rasmlarga qaraydi va tasvirlarni
k
o‘
rib,
o‘
z hayoliy sahna asarini yaratadi.. Tasvirlar orqali
o‘
quvchilar materialni ancha
oson eslab qolishi mumkin. Shuningdek, bu
o‘
quvchiga material bilan k
o‘
proq bo
g‘
lanishni
his qilishiga yordam beradi.
O‘
rganuvchi qahramonlar va ularning xatti-harakatlarni
k
o‘
rishi orqali
o‘
zini asarning bir qismidek tasavvur etadi. Qahramonar va vaziyatni
tasavvur qilish orqali
o‘
quvchilar k
o‘
proq darsga jalb etiladi.
Maktablarda amalda q
o‘
llanilayotgan ish reja b
o‘
yicha A.
Navoiy “Sab’ai Sayyor”
asaridagi “Mehr va Suhayl ” hikoyatini o‘
rganish uchun jami 6 soat vaqt ajratilgan, shundan
1 soati Navoiy ijodi va hayoti bilan tanishishga ba
g‘
ishlangan b
o‘
lsa, 2 soati insho va
nazorat ishiga ajratilgan, qolgan 3 soat matn tahlili va talqini uchun ajratilgan. Shundan
kelib chiqib quyida 3 ta 1 soatlik dars ishlanmalarni ilova qilishni maqul k
o‘
rdik.
33-dars.
1)
Salomlashish va davomat olish uchun
–
5 daqiqa;
2)
O‘
tilgan mavzuni takrorlash uchun 7 daqiqa;(Bunda II chorak oxirgi 29-darsi
“Alisher Navoiyning hayoti va ijodi. “Mehr va
Suhayl” mavzusi va
eskirgan s
o‘
zlar lu
g‘
ati
tegishli rasmlar vositasida
o‘
rganilgan b
o‘
ladi.)
3)
“Mehr va Suhayl” hikoyati yangi mavzuni o‘
tish 27 daqiqa, shundan:
a)
Asar va uning qahramonlarini moslashtiring (9 daqiqa) Blum Taksonomiyasining
“Bilish” tamoyili asosida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
477
3-jadval.
Mehr
Adanda jabrni fan qilgan kishi bor edi,
U jabr qilish fanida qahramon edi
(Bor ekandur Adanda javr fane,
Javr qilmoq fanida safshikane)
Navdar
Qaddi tik
o‘
sgan nihol singari,
Husn bo
g‘
ida u savinoz edi.
(Qaddikim naxli sarfaroz elib,
Husn bo
g‘
ida u sarvinoz edi.)
Suhayl
“Behishtsaro” nomli shahar bor edi,
Undagi shoh saxiy-u donishmand b
o‘
lib,
U mamlakat hukmi ichida edi.
(Shahre ermish oti “Behishtsaro”
Anda shohi saxiyu donishvar,
Qabzai hukmi ichra ul kishvar.)
Numon
U barcha fazilat-u hunarda tengi y
o‘
q,
K
o‘
zguga boqsa husnda
o‘
ziga
o‘
xshashi y
o‘
q/
(borcha fazl-u hunarda tengi y
o‘
q,
K
o‘
zguga
o‘
zi-
o‘
q misli.)
Jobir
Unda bir shoh hokimligigu boshashqaruvchilik qilar
Mamlakat obod-u
o‘
zining himmati baland edi.
(anda bir shoh hokim-u voliy,
Mulki ma
’
muri-u himmati oliy)
1)Asar qahramonlariga yana qanday
o‘
xshatish va sifatlashlar keltirilgan?
2) Asar qahramonlariga nega aynan ushbu nomlar tanlanganini izohlang.
b)
Voqealar ketma-ketligni t
o‘g‘
ri joylashtiring (9 daqiqa)
“Tushunish” tamoyili
asosida.
Mehrning Suhaylni
chohdan ozod qilishi
Navdarning ov qilish
asnosida
askarlaridan ajralib,
asir bo‘lishi
Mehrning dengiz
sayrini istab,
dengizga
chiqqanligi.
Jobirning Suhayl
kemasini hiyla bilan
teshib, asir qilishi.
Navdarshohning
Numonga maktub
yo‘llagani
Ikkala shohning xudo
yo‘liga kirib, toat
-
ibodat bilan mashg‘ul
bo‘lishi.
Jobir Mehrni
ko‘rib, xushdan
ketishi
Suhayning dengiz
orqali yori oldiga
yo‘lga tushishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
478
“Qo‘llash”
tamoyili asosida q
o‘
shimcha savol va topshiriqlar (9daqiqa)
1)
Asarga nima uchun aynan nilufar gul rangi olingan? Ushbu rangda qanday ma
’
no
va ramzlar yashirin deb
o‘
ylaysiz?
2)
Asardagi muammoga yana qanday yechim bor deb
o‘
ylaysiz?
3)
Asarning qaysi qahramoni
o‘
rnida b
o‘
lib qolishni xohlardingiz va ularning
vaziyatlarida qanday y
o‘
l tutar edingiz?
Savol va topshiriq
Topshiriqning javobi
Q
o‘
lanilish sababini va
izohini keltiring.
Asarda q
o‘
lanilgan frazeologizmlarni yozing.
Asar matnida uchraydigan raqamlarni toping.
Asarda nomi keltirilgan joy nomlarini yozing.
O‘
quvchilarni baholash (6 daqiqa)
–
bunda 5 ballik reyting tiizmda baholanadi.Uyga
vazifa qilib Venn diagrammasi asosida qahramonlarning
o‘
xshash va farqli jihatlarini topib
kelish beriladi.
34-dars.
1)
Salomlashish va davomat olish uchun- 5 daqiqa;
2)
O‘
tilgan mavzuni takrorlash va Venn diagrammasi asosidagi xulosalarni
tekshirish uchun 10 daqiqa;
3)
“Mehr va Suhayl” hikoyati yangi mavzuni o‘tish 25 daqiqa, shundan”
1.
Munozara metodi
–
10 daqiqa
“Tahlil” tamoyili bo‘
yicha.
Bunda butun sinf 2 guruhga b
o‘
linib, berilgan savollar debat olib borib,
o‘
z fikr-
mulohazalarini bildiradilar.
a)
3ta s
o‘
z bilan butun asar
g‘
oyasini ochib bering.
b)
Asarni tarkibiy elementlarga ajrating.
c)
Asarni yana qanday yakun bilan tamomlasa b
o‘
ladi?
d)
A. Navoiy bizga baxtsizlikka eltuvch harom qilingan ishlarni qaysi obraz orqali
tasvirlab bergan?
e)
Asardagi qaysi voqea Allohnng bandasiga qilgan marhamati, kechirimi sifatida
k
o‘
rishimiz mumkin?
f)
Sizningcha “Baxt yo‘li”ga qanday erishiladi?
Ters metodi-15daqiqa
“Sintez” tamoyili asosida
Bunda
o‘
quvchilarga
o‘
qituvchi tomonidan asardan anglashilgan ma
’
noga teskari
fikr aytiladi, bunda
o‘
quvchilar
o‘
zlari t
o‘g‘
ri deb bilgan javobni misollari bilan isbotlab
berishi kerak b
o‘
ladi. Bunday metoda
o‘
quvchilarning tanqidiy va kreativ fikrlashi yanada
o‘
sadi.
a)
Nega asarda Jobir yaxshi fazilatli inson sifatida berilgan?
b)
Nega Mehr salbiy obraz sifatida tasvirlangan?
c)
Navdar nega dengiz orqali y
o‘
lga tushdi?
d)
Mehr Suhaylga emas, Jobirga turmushga chiqsa, t
o‘g‘
ri b
o‘
lar edimi, shu fikrga
qanday qaraysiz? Axir, ikki oshiq ham sevgida bir-biridan kam emasku?!
Uyga vazifa berish va bolalarni baholash. Uyga vazifa qilib “Baho berish tamoyili”
asosida
o‘
quvchilarga vazifa qilib, asar qahramonlaridan biriga xat yozish topshiri
g‘
i va
sahna asari q
o‘
yish beriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
479
Yuqoridagi dars taqsimoti va vizualatsiya metodi orqali Namangan viloyati Pop
tumani 51-umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktabining 7-
“B” sinf o‘
quvchilari orasida tadqiqotning
amaliyotga tadbiqi b
o‘
lib
o‘
tdi. Sinov natijalariga k
o‘
ra, vizual tarzda
o‘rganilgan “Mehr va
Suhayl” hikoyati
voqealar rivoji 84%(16 nafar)
o‘
quvchi t
o‘
liq holda
o‘
zlashtirishiga
yordam bergan, qolgan 16%(3 nafar
o‘
quvchi Mehr va Suhaylning y
o‘
lga chiqish
voqealarini adashtirib q
o‘
yishgan, xolos.) bunda k
o‘
rinib turibdiki, A. Navoiy asarlarini
illustrativ rasmlar yordamida
o‘
rgatish eng samarali usullardan biri ekan. Shuningdek
bunday tarzda yaratilgan kitoblar nafaqat
o‘
zbek
o‘
quvchilarini, balki xalqaro
kitobxonlarni ham
o‘
ziga jalb qilmay q
o‘
ymaydi. Shunday usul yordamida biz Navoiy
asarlari faqatgina tor doiradagi mutaxassislarninggina emas, butun yosh-u qarining birdek
o‘
qishini ta
’
minlay olishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIY
OTLAR RO‘YXATI:
1.
https://www.cityam.com/explaining-the-seven-different-learning-styles-and-
how-they-work/
2.
https://vark-learn.com/introduction-to-vark/the-vark-modalities/
3.
Umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta ishlangan
4-nashri / Q. Y
o‘
ldoshev, B. Qosimov, V. Qodirov, J. Y
o‘
l doshbekov.
–
T.: «Sharq», 201
.
